|

در آستانه سومين سالگرد قطع رابطه ايران و عربستان

برکناري فرد هميشه مدعي

زينب اسماعيلي: يکي از ضدايراني‌ترين افراد کابينه عربستان برکنار شد؛ عادل الجبير. وزير خارجه سعودي که اگرچه پيش‌تر سفير عربستان در سازمان ملل بود، اما با منصوب‌شدن به سمت وزير خارجه در کابينه‌اي که محمد بن‌سلمان آن را مديريت مي‌کرد، يک مسئوليت مهم برعهده داشت؛ فشار مضاعف بر ايران و مقصر جلوه‌دادن جمهوري اسلامي در تک‌تک حوادثي که در منطقه رخ مي‌دهد.
روز پنجشنبه عادل الجبير از سمت وزير خارجه عربستان‌سعودي برکنار شد و به‌عنوان وزير مشاور در امور خارجي منصوب شد؛ سمتي که شايد تنها نامي است در ليست اقلام يک کابينه، نه يک سمت اجرائي. به نظر مي‌رسد عادل الجبير قرباني پرونده مفتوح قتل جمال خاشقجي است؛ روزنامه‌نگار سعودي که در کنسولگري عربستان در ترکيه کشته شد و همه انگشت‌هاي اتهام به سمت محمد بن‌سلمان، وليعهد سعودي است، اما فعلا او در سمتش ابقا شده و به نظر نمي‌رسد پادشاه کهن‌سال قصد حذف او را داشته باشد.
وزير سال‌هاي دلهره
جبير اما يکي از عجيب‌ترين وزراي خارجه سعودي بود. درحالي‌که اين سمت‌ چندين دهه در دست سعود الفيصل، وزير خارجه کارکشته عربستان بود که اگرچه چندان موضعی صميمي با ايران نداشت، اما به‌واسطه سابقه‌اش در اين سمت، موضع‌گيري‌هاي ميانه‌اي با ايران داشت. جبير اما در دوراني بر سر کار آمد که ايران به مذاکره با شش کشور بزرگ جهان بر سر مسئله هسته‌اي مشغول بود؛ مذاکراتي که عربستان را به دلهره وامي‌داشت از اينکه ارتباط نزديکش با آمريكا تحت‌الشعاع ديپلماسي ايران قرار گرفته است. اين وضعيت در حالي حاد مي‌شد که دولت وقت آمريكا نيز رابطه‌اش با سعودي را کند کرده بود. اگرچه رقابت بين عربستان‌سعودي و ايران در مورد رابطه با آمريكا به سال‌هاي قبل و حتي دوران قبل از انقلاب بازمي‌گردد، اما حضور افرادي مانند ملک عبدالله، پادشاه درگذشته عربستان‌سعودي و اکبر هاشمي‌رفسنجاني در ايران و رابطه صميمي و حتي خانوادگي اين دو توانسته بود اعتدالي در رابطه اين دو کشور بزرگ منطقه ايجاد کند. اما مرگ پادشاه در عربستان، رفتار اين شبه‌جزيره نفت‌خيز را به‌کلي تغيير داد، به‌ويژه آنکه به واسطه کهولت سن پادشاه، محمد بن‌سلمان به وليعهدي منصوب شد، اما در عمل، نقش اصلي را برعهده گرفت.
وزير قطع رابطه
عادل الجبير، وزير خارجه‌اي است که در دوران او تصميم قطع رابطه با ايران گرفته شد. ماجراي فاجعه منا و کشتار نزديک به 500 نفر از حجاج ايراني و به دنبال آن اعدام شيخ نمر که منجر به حمله گروهي در ايران به ساختمان کنسولگري عربستان در مشهد و ساختمان سفارت در تهران شد؛ اتفاقاتي که به دنبال آن عربستان‌سعودي با وجود اطمينان‌بخشي تهران از مصونيت ديپلمات‌ها و اماکن اين کشور در ايران، رياض تصميم به قطع رابطه با تهران گرفت و حتي برخي کشورهاي عربي را به قطع رابطه تحريک کرد.
علاوه‌بر اتهام‌زني‌هاي مداوم و گسترده جبير به ايران، در موضوع يمن و سوريه، وزير خارجه معزول ادعاهايي مطرح مي‌کرد که کشدارشدن ماجرا نشان از آن ناپختگي او داشت. اين جمله بارها از جبير نقل شده که او مدعي بود «سه هفته‌اي انصارالله را از يمن بيرون مي‌کنيم»، درحالي‌که اکنون اين جبهه جنگ،‌ نزديک به چهار سال است که صحنه آتش و خون و گرسنگي و قحطي است. با همه اينها يمن موضوع مورد ادعاي جبير براي اتهاماتي مثل ارسال موشک از ايران و کمک‌هاي مالي بوده؛ ادعاهايي که هيئت حاکمه آمريكا نظير آن را تکرار مي‌کردند.
مرد مدعي کابينه سعودي، چند نوبت مواجهه با وزير خارجه ايران را هم در کارنامه‌اش دارد؛‌ آبان 94 و شهر پاييزي وين يکي از فضاهاي درگيري بين ظريف و جبير بود. درحالي‌که وزراي خارجه 18 کشور بر سر مسئله سوريه به مذاکره دعوت شده بودند، عادل الجبير با تيمي نزديک به 20 نفر وارد هتل مذاکره شد. مجريان مذاکره، ترکيب چينش ميز را به ترتيب سال‌هاي وزارت چيده بودند، از همين رو، وزير خارجه ايران، روسيه، آمريكا و ديگران در صدر ميز نشسته بودند و عادل الجبير، به دليل عمر کوتاه وزارت خارجه‌اش، انتهاي ميز نشسته بود. در همان جلسه بود که وزیر خارجه ايران و عربستان تنش لفظي با هم پيدا کردند. حسين اميرعبداللهيان، معاون وقت وزير خارجه که در آن جلسه حضور داشت، اين تنش را چنين روايت کرد: «مشکل اساسي جبير اين بود که اولا از روند دموکراتيک حمايت نمي‌کرد و اصرار داشت اين جلسه به جاي مردم سوريه درخصوص سرنوشت رئيس‌جمهور قانوني سوريه، يعني آقاي بشار اسد تصميم بگيرد... وزير خارجه جمهوري اسلامي صراحتا با اين موضوع در جلسه مخالفت کردند. متأسفانه عادل‌ الجبير، در حوزه سياست خارجي عربستان سعودي، رفتارهاي غيرمتوازني از خود بروز مي‌دهد که در شأن يک وزير خارجه نيست».
دوئل غيرمستقيم
اما دو وزير ازاین‌دست تجارب کم نداشتند. آذر 96 و اجلاس «گفت‌وگوهاي مديترانه‌اي» در رم محل دوباره يکي از اين تنش‌هاي لفظي بود. اگرچه دو وزير در دو روز متفاوت سخنراني کردند اما در سخنراني‌هايشان توجه مخاطبان را به ديگري معطوف کردند و به روايتي دوئل غيرمستقيمي را تجربه کردند.
جبير تلاش کرد تمام توجهات را به نقش منطقه‌اي ايران جلب و آن را مخرب اعلام کند. جواد ظريف هم عربستان را متهم به حمايت از داعش کرد. اين جدال لفظي غيرمستقيم پاي سرگئي لاوروف را هم به ميان کشيد. خبرگزاري فرانسه در‌اين‌باره نوشت لاوروف در سخنراني خود «با لحني حاکي از کسالت» از هر دو طرف خواست تا به جاي مبادله ناسزا، با يکديگر مذاکره کنند: «ما بارها و بارها شاهد مطرح‌شدن اختلافات عربستان سعودي و ايران بوده‌ايم که واقعا باعث تأسف است. آنها بايد مذاکره را با هم آغاز کنند». بعدازآن بارها و بارها ادعاهايي از سوی عربستان عليه ايران مطرح شد که با واکنش سخنگوي وزارت خارجه مواجه شد. ظريف اما در مواجهه با آنچه از رياض مي‌شنيد، اين کشور را به گفت‌وگو دعوت مي‌کرد تا به حل مسائل منطقه‌اي منجر شود.
يک پرده ديده‌بوسي
تنها پرده خوشايند بين عادل الجبير و ايران،‌ مرداد 96 بر صفحه رسانه‌ها نقش بست؛ مصافحه دو وزير خارجه در استانبول.
رسانه‌ها تصاويري را منتشر کردند که نشان مي‌داد محمدجواد ظريف در استانبول با عادل الجبير، روبه‌رو شده و با او دست داده است. آنها به‌واسطه حضور در حاشيه اجلاس وزراي خارجه کشورهاي عضو سازمان همکاري اسلامي در استانبول حضور داشته و با هم روبه‌رو شده بودند. خبرگزاري صداوسيما آن زمان روايت کرد: «هنگام ورود وزرا به سالن نشست، عادل الجبير با هدف دست‌دادن به سوي محمدجواد ظريف آمد و پس از درآغوش‌کشيدن او، دو مقام با هم گفت‌وگو کردند». اگرچه بسياري دوست داشتند اين ديده‌بوسي ديپلماتيک را بهانه‌اي براي احياي رابطه دو کشور بزرگ اسلامي منطقه قرار دهند اما ظريف دراين‌باره نظر ديگري داشت. او اين اقدام همتاي عربستاني‌اش را «عادي و حرکتي در عرف ديپلماتيک» توصيف کرده و گفت «دليل اين کار هم احترام متقابل و هم دوستي ديرينه‌اي بود که با جبير داشتم».حالا وزير خارجه عربستان سعودي برکنار شده و فردي با سابقه تجاري و اقتصادي جانشين او شده است. فردي که شايد رابطه دو کشور را تحت تأثير قرار دهد و از شدت بحران بکاهد؛ آن‌هم در روزهايي که نزديک به سومين سالگرد قطع رابطه دو کشور است.

زينب اسماعيلي: يکي از ضدايراني‌ترين افراد کابينه عربستان برکنار شد؛ عادل الجبير. وزير خارجه سعودي که اگرچه پيش‌تر سفير عربستان در سازمان ملل بود، اما با منصوب‌شدن به سمت وزير خارجه در کابينه‌اي که محمد بن‌سلمان آن را مديريت مي‌کرد، يک مسئوليت مهم برعهده داشت؛ فشار مضاعف بر ايران و مقصر جلوه‌دادن جمهوري اسلامي در تک‌تک حوادثي که در منطقه رخ مي‌دهد.
روز پنجشنبه عادل الجبير از سمت وزير خارجه عربستان‌سعودي برکنار شد و به‌عنوان وزير مشاور در امور خارجي منصوب شد؛ سمتي که شايد تنها نامي است در ليست اقلام يک کابينه، نه يک سمت اجرائي. به نظر مي‌رسد عادل الجبير قرباني پرونده مفتوح قتل جمال خاشقجي است؛ روزنامه‌نگار سعودي که در کنسولگري عربستان در ترکيه کشته شد و همه انگشت‌هاي اتهام به سمت محمد بن‌سلمان، وليعهد سعودي است، اما فعلا او در سمتش ابقا شده و به نظر نمي‌رسد پادشاه کهن‌سال قصد حذف او را داشته باشد.
وزير سال‌هاي دلهره
جبير اما يکي از عجيب‌ترين وزراي خارجه سعودي بود. درحالي‌که اين سمت‌ چندين دهه در دست سعود الفيصل، وزير خارجه کارکشته عربستان بود که اگرچه چندان موضعی صميمي با ايران نداشت، اما به‌واسطه سابقه‌اش در اين سمت، موضع‌گيري‌هاي ميانه‌اي با ايران داشت. جبير اما در دوراني بر سر کار آمد که ايران به مذاکره با شش کشور بزرگ جهان بر سر مسئله هسته‌اي مشغول بود؛ مذاکراتي که عربستان را به دلهره وامي‌داشت از اينکه ارتباط نزديکش با آمريكا تحت‌الشعاع ديپلماسي ايران قرار گرفته است. اين وضعيت در حالي حاد مي‌شد که دولت وقت آمريكا نيز رابطه‌اش با سعودي را کند کرده بود. اگرچه رقابت بين عربستان‌سعودي و ايران در مورد رابطه با آمريكا به سال‌هاي قبل و حتي دوران قبل از انقلاب بازمي‌گردد، اما حضور افرادي مانند ملک عبدالله، پادشاه درگذشته عربستان‌سعودي و اکبر هاشمي‌رفسنجاني در ايران و رابطه صميمي و حتي خانوادگي اين دو توانسته بود اعتدالي در رابطه اين دو کشور بزرگ منطقه ايجاد کند. اما مرگ پادشاه در عربستان، رفتار اين شبه‌جزيره نفت‌خيز را به‌کلي تغيير داد، به‌ويژه آنکه به واسطه کهولت سن پادشاه، محمد بن‌سلمان به وليعهدي منصوب شد، اما در عمل، نقش اصلي را برعهده گرفت.
وزير قطع رابطه
عادل الجبير، وزير خارجه‌اي است که در دوران او تصميم قطع رابطه با ايران گرفته شد. ماجراي فاجعه منا و کشتار نزديک به 500 نفر از حجاج ايراني و به دنبال آن اعدام شيخ نمر که منجر به حمله گروهي در ايران به ساختمان کنسولگري عربستان در مشهد و ساختمان سفارت در تهران شد؛ اتفاقاتي که به دنبال آن عربستان‌سعودي با وجود اطمينان‌بخشي تهران از مصونيت ديپلمات‌ها و اماکن اين کشور در ايران، رياض تصميم به قطع رابطه با تهران گرفت و حتي برخي کشورهاي عربي را به قطع رابطه تحريک کرد.
علاوه‌بر اتهام‌زني‌هاي مداوم و گسترده جبير به ايران، در موضوع يمن و سوريه، وزير خارجه معزول ادعاهايي مطرح مي‌کرد که کشدارشدن ماجرا نشان از آن ناپختگي او داشت. اين جمله بارها از جبير نقل شده که او مدعي بود «سه هفته‌اي انصارالله را از يمن بيرون مي‌کنيم»، درحالي‌که اکنون اين جبهه جنگ،‌ نزديک به چهار سال است که صحنه آتش و خون و گرسنگي و قحطي است. با همه اينها يمن موضوع مورد ادعاي جبير براي اتهاماتي مثل ارسال موشک از ايران و کمک‌هاي مالي بوده؛ ادعاهايي که هيئت حاکمه آمريكا نظير آن را تکرار مي‌کردند.
مرد مدعي کابينه سعودي، چند نوبت مواجهه با وزير خارجه ايران را هم در کارنامه‌اش دارد؛‌ آبان 94 و شهر پاييزي وين يکي از فضاهاي درگيري بين ظريف و جبير بود. درحالي‌که وزراي خارجه 18 کشور بر سر مسئله سوريه به مذاکره دعوت شده بودند، عادل الجبير با تيمي نزديک به 20 نفر وارد هتل مذاکره شد. مجريان مذاکره، ترکيب چينش ميز را به ترتيب سال‌هاي وزارت چيده بودند، از همين رو، وزير خارجه ايران، روسيه، آمريكا و ديگران در صدر ميز نشسته بودند و عادل الجبير، به دليل عمر کوتاه وزارت خارجه‌اش، انتهاي ميز نشسته بود. در همان جلسه بود که وزیر خارجه ايران و عربستان تنش لفظي با هم پيدا کردند. حسين اميرعبداللهيان، معاون وقت وزير خارجه که در آن جلسه حضور داشت، اين تنش را چنين روايت کرد: «مشکل اساسي جبير اين بود که اولا از روند دموکراتيک حمايت نمي‌کرد و اصرار داشت اين جلسه به جاي مردم سوريه درخصوص سرنوشت رئيس‌جمهور قانوني سوريه، يعني آقاي بشار اسد تصميم بگيرد... وزير خارجه جمهوري اسلامي صراحتا با اين موضوع در جلسه مخالفت کردند. متأسفانه عادل‌ الجبير، در حوزه سياست خارجي عربستان سعودي، رفتارهاي غيرمتوازني از خود بروز مي‌دهد که در شأن يک وزير خارجه نيست».
دوئل غيرمستقيم
اما دو وزير ازاین‌دست تجارب کم نداشتند. آذر 96 و اجلاس «گفت‌وگوهاي مديترانه‌اي» در رم محل دوباره يکي از اين تنش‌هاي لفظي بود. اگرچه دو وزير در دو روز متفاوت سخنراني کردند اما در سخنراني‌هايشان توجه مخاطبان را به ديگري معطوف کردند و به روايتي دوئل غيرمستقيمي را تجربه کردند.
جبير تلاش کرد تمام توجهات را به نقش منطقه‌اي ايران جلب و آن را مخرب اعلام کند. جواد ظريف هم عربستان را متهم به حمايت از داعش کرد. اين جدال لفظي غيرمستقيم پاي سرگئي لاوروف را هم به ميان کشيد. خبرگزاري فرانسه در‌اين‌باره نوشت لاوروف در سخنراني خود «با لحني حاکي از کسالت» از هر دو طرف خواست تا به جاي مبادله ناسزا، با يکديگر مذاکره کنند: «ما بارها و بارها شاهد مطرح‌شدن اختلافات عربستان سعودي و ايران بوده‌ايم که واقعا باعث تأسف است. آنها بايد مذاکره را با هم آغاز کنند». بعدازآن بارها و بارها ادعاهايي از سوی عربستان عليه ايران مطرح شد که با واکنش سخنگوي وزارت خارجه مواجه شد. ظريف اما در مواجهه با آنچه از رياض مي‌شنيد، اين کشور را به گفت‌وگو دعوت مي‌کرد تا به حل مسائل منطقه‌اي منجر شود.
يک پرده ديده‌بوسي
تنها پرده خوشايند بين عادل الجبير و ايران،‌ مرداد 96 بر صفحه رسانه‌ها نقش بست؛ مصافحه دو وزير خارجه در استانبول.
رسانه‌ها تصاويري را منتشر کردند که نشان مي‌داد محمدجواد ظريف در استانبول با عادل الجبير، روبه‌رو شده و با او دست داده است. آنها به‌واسطه حضور در حاشيه اجلاس وزراي خارجه کشورهاي عضو سازمان همکاري اسلامي در استانبول حضور داشته و با هم روبه‌رو شده بودند. خبرگزاري صداوسيما آن زمان روايت کرد: «هنگام ورود وزرا به سالن نشست، عادل الجبير با هدف دست‌دادن به سوي محمدجواد ظريف آمد و پس از درآغوش‌کشيدن او، دو مقام با هم گفت‌وگو کردند». اگرچه بسياري دوست داشتند اين ديده‌بوسي ديپلماتيک را بهانه‌اي براي احياي رابطه دو کشور بزرگ اسلامي منطقه قرار دهند اما ظريف دراين‌باره نظر ديگري داشت. او اين اقدام همتاي عربستاني‌اش را «عادي و حرکتي در عرف ديپلماتيک» توصيف کرده و گفت «دليل اين کار هم احترام متقابل و هم دوستي ديرينه‌اي بود که با جبير داشتم».حالا وزير خارجه عربستان سعودي برکنار شده و فردي با سابقه تجاري و اقتصادي جانشين او شده است. فردي که شايد رابطه دو کشور را تحت تأثير قرار دهد و از شدت بحران بکاهد؛ آن‌هم در روزهايي که نزديک به سومين سالگرد قطع رابطه دو کشور است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.