تغییرات گسترده در کابینه عربستان و برکناری عادل الجبیر
خانهتكاني براي نجات ولیعهد
سه ماه پس از قتل جمال خاشقجی، روزنامهنگار عربستانی، در کنسولگری این کشور در استانبول که به اعتراضهای گسترده بینالمللی منجر شد، پادشاه عربستان دست به خانهتکانی اساسی در پستهای مهم حکومتی زد که برکناری عادل الجبیر، وزیر خارجه و تقلیل او به سمت وزیر مشاور در امور خارجه مهمترین این تغییرات به شمار میآید.
در فرمانی که ملک سلمان بنعبدالعزیز، پادشاه عربستان صادر کرد، ابراهیم العساف، وزیر سابق دارایی، بهعنوان وزیر امور خارجه جدید این کشور منصوب شد. براساس فرمان ملکسلمان پادشاه عربستان، عادل الجبیر که از اواخر آوریل 2015 وزیر خارجه این کشور بود، به سمت وزیر مشاور در امور خارجه منصوب شد و بهاینترتیب الجبیر دیگر وظیفهای اجرائی در دستگاه دیپلماسی عربستان ندارد. الجبیر که از نزدیکان محمد بنسلمان ولیعهد و پسر پادشاه عربستان به شمار میآید با آغاز پادشاهی ملکسلمان بهعنوان وزیر امور خارجه عربستان منصوب شده بود. دوره حضور الجبیر در وزارت خارجه عربستان که کمتر از چهار سال به طول انجامید یکی از پرچالشترین دورههای دستگاه دیپلماتیک عربستان بود.
آغاز جنگ یمن، قطع رابطه عربستان و ایران در پی حمله به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری این کشور در مشهد و ایجاد بحران در رابطه عربستان و متحدانش با قطر با ادعای حمایت قطر از تروریسم که به قطع رابطه ریاض و تعدادی دیگر از کشورهای عربی با دوحه انجامید، از مهمترین تحولات دوره حضور عادل الجبیر در سمت وزیر خارجه عربستان به شمار میآید. بااینحال آنچه باعث شد ملک سلمان حکم به برکناری الجبیر بدهد، هیچکدام این چالشها نبود.
دوم اکتبر 2018، جمال خاشقجی، روزنامهنگاری که در یک سال اخیر به انتقاد از سیاستهای محمد بنسلمان میپرداخت، در کنسولگری عربستان در استانبول کشته شد. ترکیه و سرویسهای امنیتی غربی، محمد بنسلمان را مغز متفکر قتل این روزنامهنگار معرفی کردند، اما دونالد ترامپ با وجود فشارهای بینالمللی حاضر به پذیرش مسئولیت بنسلمان در عملیات قتل خاشقجی نشد. با همه اینها رسانهها از فشار مقامهای آمریکایی بر عربستان برای نجات محمد بنسلمان حکایت کردهاند. براساس گزارشها، ایالات متحده به ملکسلمان هشدار داده که اگر قصد حفظ محمد بنسلمان در سمت ولیعهدی را دارد، باید تعدادی از مقامهای ارشد این کشور بهدلیل مسئولیتشان در پرونده خاشقجی از سمت خود برکنار شوند و جابهجاییهای مهم در سمتهای سیاسی و دیپلماتیک انجام شود. به نظر میرسد با تغییراتی که ملکسلمان ایجاد کرد، گزارشهای رسانهها درباره شروط آمریکا، واقعیت داشته است.
مروان کابالان، تحلیلگر ارشد مرکز مطالعات عربی، به الجزیره میگوید برکناری الجبیر امری دور از ذهن نبود. «تصمیم ملکسلمان امری عجیب محسوب نمیشود، چراکه عادل الجبیر با وجود رابطه خوب با محمد بنسلمان، از معدود بازماندههای دوره پادشاهی ملک عبدالله محسوب میشد. حتی اگر ماجرای خاشقجی نیز رخ نمیداد، انتظار میرفت که الجبیر بهزودی از سمت خود برکنار شود؛ اما با قتل خاشقجی، حکومت عربستان او را قربانی نجات خود کرد. خروج الجبیر از نظر محمد بنسلمان در بهترین زمان انجام شد. او بهدنبال این بود تا فرد یا افرادی را بهجای خود قربانی کند و مسئولیت قتل جمال خاشقجی را به گردن او بیندازد».
رامی خوری، پروفسور روزنامهنگاری در دانشگاه آمریکایی بیروت و تحلیلگر تحولات خاورمیانه، تغییرات اخیر را نشانه چرخش در سیاستهای عربستان نمیداند. «احکامی که پادشاه عربستان صادر کرده تنها تغییراتی ظاهری و برای متقاعدکردن غرب است. برای اینکه دریابیم آیا این تغییرات باعث چرخش در سیاستهای عربستان خواهد شد، به زمان نیاز داریم. روند تصمیمگیری در حکومت فعلی عربستان شباهت زیادی به اتحاد جماهیر شوروی در دهه 60 میلادی دارد. تا چند هفته قبل از یک تصمیم، نمیتوان آن را پیشبینی کرد. خروج الجبیر علاوهبر کاهش فشارها بر سر پرونده خاشقجی میتواند اثر دیگری هم داشته باشد. عربستان شرایط حساسی پیشرو دارد و به فردی باتجربهتر نیاز دارد تا در چنین شرایطی بهخوبی دیپلماسی این کشور را هدایت کند. العساف دههها در عربستان خدمت کرده و فردی باتجربه محسوب میشود».
تغییرات ملکسلمان تنها به برکناری عادل الجبیر محدود نمیشود. در تغییرات کابینه عربستان، ترکی بنعبدالله الشبانه بهعنوان وزیر اطلاعرسانی منصوب شد. الشبانه پیش از این سمتی دولتی نداشت و 20 سال پیش مسئول یک شبکه تلویزیونی در آمریکا بود و سپس بهعنوان معاون رئیس این شبکه منصوب شد. او پس از خروج از شبکه «مبک» اقدام به تأسیس و مدیریت چند شبکه تلویزیونی کرد. پیش از الشبانه، عواد بنصالح العواد وزیر اطلاعرسانی عربستان بود. در دوره گذشته از سعود القحطانی، مشاور سابق دیوان پادشاهی و سرپرست کل مرکز مطالعات و امور اطلاعرسانی این دیوان، بهعنوان مؤثرین شخص در زمینه اطلاعرسانی عربستان یاد میشد؛ اما القحطانی در ماجرای قتل جمال خاشقجی، از سمتش برکنار شد. همچنین براساس حکم ملک سلمان، شاهزاده عبداللهبن بندر بنعبدالعزیز به سمت وزیر گارد ملی منصوب شد. او پیش از این معاون امیر منطقه مکه بود.
حمد بنمحمد آلالشیخ به وزارت آموزش عربستان رسید. او پیش از این مشاور دیوان پادشاهی و معاون وزیر آموزش بود. همچنین رؤسای برخی هیئتهای دولتی از جمله هیئت ورزش و تفریح هم تغییر کردند. امیران و حکام تعدادی از استانها نیز تغییر کردند. پادشاه عربستان همچنین دستور داده است ترکیب مجلس سیاسی و امنیتی کشور هم تغییر کند.
هشدار روسیه به آمریکا
روسیه که در ماجرای قتل جمال خاشقجی رویکردی در حمایت از حکومت عربستان اتخاذ کرده بود، به آمریکا هشدار داد که مانع از صعود محمد بنسلمان به سمت پادشاهی عربستان در آینده نشود. میخاییل بوگدانف، معاون وزیر خارجه و فرستاده روسیه در امور خاورمیانه گفت: «ایالات متحده نباید در روند تعیین پادشاه در عربستان مداخله و اعمال نفوذ کند. مسکو بر این باور است که محمد بنسلمان بهطور طبیعی باید جانشین پدرش ملکسلمان شود. پادشاه عربستان تصمیم نهایی را اتخاذ میکند و غیر قابل تصور است که در ایالات متحده درمورد اینکه چه کسی بر عربستان حکومت کند، تصمیمگیری و اعمال نفوذ شود. این موضوع داخلی عربستان محسوب میشود». این هشدار مسکو پس از آن مطرح میشود که رسانههای غربی گزارش دادند که در پی ماجرای قتل خاشقجی و نتیجهگیری نهادهای امنیتی غربی مبنی بر صدور دستور قتل از سوی محمد بنسلمان، ایالات متحده به عربستان اعلام کرده در صورتی مانع از اعمال فشارهای بیشتر بینالمللی بر محمد بنسلمان برای کنارهگیری خواهد شد که او جانشین ملکسلمان نشود. این موضعگیری روسیه در شرایطی است که در نشست اخیر رهبران گروه بیست در آرژانتین، رهبران حاضر برخورد
سردی با محمد بنسلمان داشتند، اما ولادیمیر پوتین به گرمی با ولیعهد عربستان خوشوبش کرد که مورد توجه رسانهها قرار گرفت.
سه ماه پس از قتل جمال خاشقجی، روزنامهنگار عربستانی، در کنسولگری این کشور در استانبول که به اعتراضهای گسترده بینالمللی منجر شد، پادشاه عربستان دست به خانهتکانی اساسی در پستهای مهم حکومتی زد که برکناری عادل الجبیر، وزیر خارجه و تقلیل او به سمت وزیر مشاور در امور خارجه مهمترین این تغییرات به شمار میآید.
در فرمانی که ملک سلمان بنعبدالعزیز، پادشاه عربستان صادر کرد، ابراهیم العساف، وزیر سابق دارایی، بهعنوان وزیر امور خارجه جدید این کشور منصوب شد. براساس فرمان ملکسلمان پادشاه عربستان، عادل الجبیر که از اواخر آوریل 2015 وزیر خارجه این کشور بود، به سمت وزیر مشاور در امور خارجه منصوب شد و بهاینترتیب الجبیر دیگر وظیفهای اجرائی در دستگاه دیپلماسی عربستان ندارد. الجبیر که از نزدیکان محمد بنسلمان ولیعهد و پسر پادشاه عربستان به شمار میآید با آغاز پادشاهی ملکسلمان بهعنوان وزیر امور خارجه عربستان منصوب شده بود. دوره حضور الجبیر در وزارت خارجه عربستان که کمتر از چهار سال به طول انجامید یکی از پرچالشترین دورههای دستگاه دیپلماتیک عربستان بود.
آغاز جنگ یمن، قطع رابطه عربستان و ایران در پی حمله به سفارت عربستان در تهران و کنسولگری این کشور در مشهد و ایجاد بحران در رابطه عربستان و متحدانش با قطر با ادعای حمایت قطر از تروریسم که به قطع رابطه ریاض و تعدادی دیگر از کشورهای عربی با دوحه انجامید، از مهمترین تحولات دوره حضور عادل الجبیر در سمت وزیر خارجه عربستان به شمار میآید. بااینحال آنچه باعث شد ملک سلمان حکم به برکناری الجبیر بدهد، هیچکدام این چالشها نبود.
دوم اکتبر 2018، جمال خاشقجی، روزنامهنگاری که در یک سال اخیر به انتقاد از سیاستهای محمد بنسلمان میپرداخت، در کنسولگری عربستان در استانبول کشته شد. ترکیه و سرویسهای امنیتی غربی، محمد بنسلمان را مغز متفکر قتل این روزنامهنگار معرفی کردند، اما دونالد ترامپ با وجود فشارهای بینالمللی حاضر به پذیرش مسئولیت بنسلمان در عملیات قتل خاشقجی نشد. با همه اینها رسانهها از فشار مقامهای آمریکایی بر عربستان برای نجات محمد بنسلمان حکایت کردهاند. براساس گزارشها، ایالات متحده به ملکسلمان هشدار داده که اگر قصد حفظ محمد بنسلمان در سمت ولیعهدی را دارد، باید تعدادی از مقامهای ارشد این کشور بهدلیل مسئولیتشان در پرونده خاشقجی از سمت خود برکنار شوند و جابهجاییهای مهم در سمتهای سیاسی و دیپلماتیک انجام شود. به نظر میرسد با تغییراتی که ملکسلمان ایجاد کرد، گزارشهای رسانهها درباره شروط آمریکا، واقعیت داشته است.
مروان کابالان، تحلیلگر ارشد مرکز مطالعات عربی، به الجزیره میگوید برکناری الجبیر امری دور از ذهن نبود. «تصمیم ملکسلمان امری عجیب محسوب نمیشود، چراکه عادل الجبیر با وجود رابطه خوب با محمد بنسلمان، از معدود بازماندههای دوره پادشاهی ملک عبدالله محسوب میشد. حتی اگر ماجرای خاشقجی نیز رخ نمیداد، انتظار میرفت که الجبیر بهزودی از سمت خود برکنار شود؛ اما با قتل خاشقجی، حکومت عربستان او را قربانی نجات خود کرد. خروج الجبیر از نظر محمد بنسلمان در بهترین زمان انجام شد. او بهدنبال این بود تا فرد یا افرادی را بهجای خود قربانی کند و مسئولیت قتل جمال خاشقجی را به گردن او بیندازد».
رامی خوری، پروفسور روزنامهنگاری در دانشگاه آمریکایی بیروت و تحلیلگر تحولات خاورمیانه، تغییرات اخیر را نشانه چرخش در سیاستهای عربستان نمیداند. «احکامی که پادشاه عربستان صادر کرده تنها تغییراتی ظاهری و برای متقاعدکردن غرب است. برای اینکه دریابیم آیا این تغییرات باعث چرخش در سیاستهای عربستان خواهد شد، به زمان نیاز داریم. روند تصمیمگیری در حکومت فعلی عربستان شباهت زیادی به اتحاد جماهیر شوروی در دهه 60 میلادی دارد. تا چند هفته قبل از یک تصمیم، نمیتوان آن را پیشبینی کرد. خروج الجبیر علاوهبر کاهش فشارها بر سر پرونده خاشقجی میتواند اثر دیگری هم داشته باشد. عربستان شرایط حساسی پیشرو دارد و به فردی باتجربهتر نیاز دارد تا در چنین شرایطی بهخوبی دیپلماسی این کشور را هدایت کند. العساف دههها در عربستان خدمت کرده و فردی باتجربه محسوب میشود».
تغییرات ملکسلمان تنها به برکناری عادل الجبیر محدود نمیشود. در تغییرات کابینه عربستان، ترکی بنعبدالله الشبانه بهعنوان وزیر اطلاعرسانی منصوب شد. الشبانه پیش از این سمتی دولتی نداشت و 20 سال پیش مسئول یک شبکه تلویزیونی در آمریکا بود و سپس بهعنوان معاون رئیس این شبکه منصوب شد. او پس از خروج از شبکه «مبک» اقدام به تأسیس و مدیریت چند شبکه تلویزیونی کرد. پیش از الشبانه، عواد بنصالح العواد وزیر اطلاعرسانی عربستان بود. در دوره گذشته از سعود القحطانی، مشاور سابق دیوان پادشاهی و سرپرست کل مرکز مطالعات و امور اطلاعرسانی این دیوان، بهعنوان مؤثرین شخص در زمینه اطلاعرسانی عربستان یاد میشد؛ اما القحطانی در ماجرای قتل جمال خاشقجی، از سمتش برکنار شد. همچنین براساس حکم ملک سلمان، شاهزاده عبداللهبن بندر بنعبدالعزیز به سمت وزیر گارد ملی منصوب شد. او پیش از این معاون امیر منطقه مکه بود.
حمد بنمحمد آلالشیخ به وزارت آموزش عربستان رسید. او پیش از این مشاور دیوان پادشاهی و معاون وزیر آموزش بود. همچنین رؤسای برخی هیئتهای دولتی از جمله هیئت ورزش و تفریح هم تغییر کردند. امیران و حکام تعدادی از استانها نیز تغییر کردند. پادشاه عربستان همچنین دستور داده است ترکیب مجلس سیاسی و امنیتی کشور هم تغییر کند.
هشدار روسیه به آمریکا
روسیه که در ماجرای قتل جمال خاشقجی رویکردی در حمایت از حکومت عربستان اتخاذ کرده بود، به آمریکا هشدار داد که مانع از صعود محمد بنسلمان به سمت پادشاهی عربستان در آینده نشود. میخاییل بوگدانف، معاون وزیر خارجه و فرستاده روسیه در امور خاورمیانه گفت: «ایالات متحده نباید در روند تعیین پادشاه در عربستان مداخله و اعمال نفوذ کند. مسکو بر این باور است که محمد بنسلمان بهطور طبیعی باید جانشین پدرش ملکسلمان شود. پادشاه عربستان تصمیم نهایی را اتخاذ میکند و غیر قابل تصور است که در ایالات متحده درمورد اینکه چه کسی بر عربستان حکومت کند، تصمیمگیری و اعمال نفوذ شود. این موضوع داخلی عربستان محسوب میشود». این هشدار مسکو پس از آن مطرح میشود که رسانههای غربی گزارش دادند که در پی ماجرای قتل خاشقجی و نتیجهگیری نهادهای امنیتی غربی مبنی بر صدور دستور قتل از سوی محمد بنسلمان، ایالات متحده به عربستان اعلام کرده در صورتی مانع از اعمال فشارهای بیشتر بینالمللی بر محمد بنسلمان برای کنارهگیری خواهد شد که او جانشین ملکسلمان نشود. این موضعگیری روسیه در شرایطی است که در نشست اخیر رهبران گروه بیست در آرژانتین، رهبران حاضر برخورد
سردی با محمد بنسلمان داشتند، اما ولادیمیر پوتین به گرمی با ولیعهد عربستان خوشوبش کرد که مورد توجه رسانهها قرار گرفت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.