شکلهای زندگی: بهمناسبت انتشار «تولستوی و مرگ»
مرگ تمام شد، دیگر مرگی وجود ندارد
نادر شهریوری (صدقی)
ایوان ایلیچ در مرحلهای از بیماری خود به سراغ کتابی از زولا میرود، تولستوی نام کتاب را نمیگوید، اما به نظر نمیرسد خواندن رمانی از زولا کمکی به ایوان ایلیچ برای مقابله با بیماریای کند که درنهایت به مرگ او منجر میشود. آثار زولا با رگههایی شدیدا ناتورالیستی در مقابل دیدگاهی قرار میگیرد که در آن مرگ پایان هستی تلقی نمیشود.
«مرگ ایوان ایلیچ» در 1886 نوشته شد. این اثر روایتی رئالیستی از مرگ ایلیچ مچنیکوف قاضی دادگاهی در تولا است که در 1881 بر اثر سرطان درگذشت. تولستوی مچنیکوف را میشناخت و به او علاقه داشت، مچنیکوف چنانکه گفته میشد «به عنوان مردی مهربان و خیر و معروف بود و تا حدی الگوی ایلیچ گولوین شخصیت اصلی مرگ ایوان ایلیچ شد».1 تولستوی داستان مرگ ایوان ایلیچ را با زبانی فخیم و موجز روایت میکند. «ایوان ایلیچ قاضی موفقی است که هنگام آویختن پردههای خانه جدیدش از نردبان میافتد، پهلویش ضرب میبیند، مریض میشود و اندکاندک تحلیل و رو به مرگ میرود».2 داستان مرگ ایوان ایلیچ داستانی ساده است، هیچ چیز خاصی رخ نمیدهد. مرگ ایوان ایلیچ نیز مرگی معمولی است، او مثل همه آدمها میمیرد، بهرغم این تولستوی در آغاز فصل دو با عبارت موجز و کوتاه مینویسد: «درگذشت ایوان ایلیچ بسیار ساده اما فوقالعاده وحشتناک بود».3 عبارتِ «بسیار ساده اما فوقالعاده وحشتناکِ» تولستوی واجد تناقضی است که خواننده را به مضمونی ورای روایتی ساده از زندگیِ بهپایانرسیده کارمندی معمولی هدایت میکند و آن به بحرانی بازمیگردد که تولستوی در میانسالی با آن مواجه
میشود و آن ناتوانیاش در یافتن «معنایی» قانعکننده برای انسان است. تولستوی در نامهای (که هرگز آن را نفرستاد) به دوست و مریدش و.گ. چرتکف از ابعاد این بحران میگوید: «شاید دارم آخرین ساعت زندگیام را از سر میگذرانم، و به بدی، سوگوار و آزرده از اطرافیانم، دارم کاری را میکنم که شاید خداپسندانه نباشد، میکوشم بفهمم که چه معنایی در جهان است ولی از دستام میگریزد و همواره این نگرانی، زانوی غم به بغل داشتن، آزردگی و آرزوی مرگ در کار است».4
مرگ ایوان ایلیچ بهیکباره ازآنرو برای تولستوی اهمیت پیدا میکند که مرگ به «مسئله» بدل میشود. تولستوی مردن و به عبارتی «تنهایی دمِ مرگ» را در مرگ ایوان ایلیچ از ابتدا تا به انتها به نمایش درمیآورد: ایوان ایلیچ در اول مریضی با خود میاندیشد که مرگ، همواره مرگ دیگری است و «بههیچرو درباره خودش صدق نمیکند»5 اما بهتدریج که قوای جسمانیاش به تحلیل میرود، فناپذیری انسان به دغدغه فکری او بدل میشود، آنگاه گذشته بهتمامی در پیش چشمش اعاده میشود و آن را رنجآور و بیمعنا مییابد و حال که مرگ را در چندقدمی خود میبیند با خود فکر میکند «میبایست در کنار پرتگاه و مرگ و نابودی تنها زندگی کرد، حتی یک نفر نبود که دشواری وضعش را دریابد و بر حالش رقت آورد».6 در تولستوی مرگ به زندگی و معنای آن گره میخورد. او میان این دو پیوندی ناگسستنی میبيند. تولستوی در توصیف موقعیت خود داستان قدیمی مسافری را میگوید که در استپ گرفتار گرگی خشمگین و گرسنه شده و برای نجات خود از دست گرگ به درون چاهی خالی پناه میبرد، اما در اعماق چاه دهان گشوده اژدهایی را میبیند که منتظر بلعیدن اوست. مسافر نگونبخت كه نَه قدرت مواجهشدن با گرگ
را دارد و نه دل رفتن به کام اژدها را، بالاجبار خود را آویزان بوتهای میکند که در دیواره غار روییده شده است. اما دستان مسافر از گرفتن شاخه پرخار، خونین میشود، علاوهبر آن چشمش به دو جانور جوندهای میخورد که مشغول جویدن ریشههای بوته خار هستند. مرد مسافر میداند که لحظاتی بعد به کام اژدها فرو خواهد افتاد. اما هیچ کاری نمیتواند بکند، در همین حال بر روی برگهای آن بوته قطرههای عسل میبیند، مرد سرش را بالا میگیرد و شروع به چشیدن برگهای آن بوته میکند.
تولستوی وضع خود و زندگی و مرگ ایوان ایلیچ را شبیه به مسافر نگونبخت میبیند. او در حالی که به شاخههای زندگی چنگ زده است میداند که اژدهای مرگ در انتظار اوست تا تكهتكهاش كند، اما نميداند چرا دچار چنين رنج و گرفتاري شده است. تا قبل از اين (قبل از پنجاهسالگي) تولستوي با چشيدن عسلهاي زندگي از زندگي لذت ميبرد: خوشيهاي جواني، ثروت، خانواده، شهرت نويسندگي و... همان قطرات عسلهايي بودند كه او چشيده بود، اما ديگر عسلِ شيرين كام او را شيرين نميكرد، زيرا او اژدهاي ته چاه را ميديد. به نظر تولستوي داستانِ آن مسافر استپ افسانه نيست بلكه حقيقت زندگي است.
تحليلرفتن قواي جسماني و در پي آن مرگ و فناپذيري انسان به دغدغه فكري تولستوي بدل ميشود و او به دنبال آگاهي از مرگ در پيِ يافتن راهي برميآيد اما تدريجا درمييابد كه عقل اگر هم كفايت كند، فقط براي درك حوزههايي محدود از زندگي كفايت ميكند و نه از براي آگاهي از مرگ. به نظر تولستوي براي آگاهي از مرگ نيروي روحي ديگري به كار ميآيد. تولستوي همچون بيماري در انتظار مرگ كه علم از شفاي او عاجز مانده- دقيقا مانند پزشكي كه از شفاي ايوان ايليچ عاجز مانده- به سوي انبوه خلق ميرود تا از آن بهتعبير خود عاميان، ايمان راستين را بياموزد. تولستوي با خود ميانديشد كه اين مردم اگرچه بيسواد و آموزش نديدهاند، اما داراي گونهاي معرفت از معناي زندگي هستند. تولستوي در اعترافات خود مينويسد كه «برايم روشن شد كه بشريت به عنوان يك كل داراي گونهاي معرفت است. معرفت به زندگي كه من آن را به رسميت نميشناختم و نكوهشش ميكردم... آنان اين معنا را در معرفتي غيرعقلايي مييابند و اين معرفت غيرعقلايي ايمان است.»7 تولستوي با حسرت- حسرتي به حال خود- به دهقانان روس ميانديشيد كه ايمانشان آنان را در برابر نااميدي كه ديگر مايه رنج تولستوي شده
بود، محافظت ميكند. تولستوي كه از قبل با رنج و بدبختي دهقانان روس آشنا بود و به آنها ايمان داشت با خود ميانديشيد كه اگر آنان فاقد دلگرمي بودند و درون خود نيروي معجزهآسا نداشتند هرگز قادر نبودند زندگي فقيرانه و پررنج را آنهم چنين صبورانه و حتي با سرور تحمل كنند. بنابراين بايد از آنان آموخت و راهشان را در پيش گرفت: درست زندگيكردن، صبوري و حتي پذيرش ساده مرگ را ميتوان از همان انبوه خلق آموخت.
تلاش و تقلايي كه تولستوي در بيآلايشي و رسيدن به سادگي ميكرد و اشتياقي كه وي به زندگي ساده روستايي از خود نشان ميداد و همچنين علاقهاش به طبيعت، علاوهبر جنبهاي از گرايشات خاص مسيحي، واجد رشتهاي از كيفيات و خصوصيات روسويي بود. به بياني ديگر تولستوي شباهتي آشكار ميان تودههاي دهقان با وحشيان نجيبِ روسويي مييافت. تولستوي نيز همچون روسو فكر ميكرد كه «انسان خوب زاده ميشود و ذاتا نيك است». روسو بر اين باور بود كه قلب و يا فطرت آدمي سرچشمه حس اخلاقي است و حالت طبيعي و يا اوليه همان بهشتي است كه انسان از آن رانده شده بود و به همين دليل بايستي به سوي سرچشمه رفت، تولستوي نيز ميخواست به سرچشمه برود. اقدامات شخصي تولستوي در «بوميكردن» خود و نمونه اقدامات تأميني- ساختن مدرسه- ازجمله كارهاي تولستوي براي يافتن معصوميتي بود كه آرمان متأخر زندگياش شده بود. با اين حال ميان كيفيات روسويي تولستوي با ايدههاي روسو، تفاوتي ماهوي وجود دارد. ايده اراده همگاني روسو كه خود را يعني «من انساني را در من اجتماعي»8 محوشده ميديد، بهواقع آن چيزي نبود كه تولستوي به آن توجه نشان ميداد، گرايشات روسوييِ تولستوي از يك منظر
بيانگر انزوا و تنهايي وي و مبين آرمان اخلاقياش بود كه او آن را به مهمترين تأملات اخلاقي يعني مرگ و معناي زندگي گره زده بود. چه بسيار كه تولستوي نيز مانند مخلوق خويش، ايوان ايليچ به دنبال روشنايي بود تا آن را جايگزين مرگ كند: آخرين كلماتي كه ايوان ايليچ قبل از آخرين نفس زندگياش شنيد و در روح خود تكرار كرد آن «مسئله»اي بود كه تولستوي به دنبال آن بود «مرگ تمام شد، ديگر مرگي وجود ندارد.»9
پينوشتها:
1، 4، 7. تولستوي و مرگ (يك تفسير)، جان گري/ ايرج كريمي
2. تولستوي، شهرنوش پارسيپور
3، 5، 6، 9. مرگ ايوان ايليچ، بهنقل از پيوست تولستوي و مرگ، جان گري/ ايرج كريمي
8. روسو، فراي، خشايار ديهيمي
ایوان ایلیچ در مرحلهای از بیماری خود به سراغ کتابی از زولا میرود، تولستوی نام کتاب را نمیگوید، اما به نظر نمیرسد خواندن رمانی از زولا کمکی به ایوان ایلیچ برای مقابله با بیماریای کند که درنهایت به مرگ او منجر میشود. آثار زولا با رگههایی شدیدا ناتورالیستی در مقابل دیدگاهی قرار میگیرد که در آن مرگ پایان هستی تلقی نمیشود.
«مرگ ایوان ایلیچ» در 1886 نوشته شد. این اثر روایتی رئالیستی از مرگ ایلیچ مچنیکوف قاضی دادگاهی در تولا است که در 1881 بر اثر سرطان درگذشت. تولستوی مچنیکوف را میشناخت و به او علاقه داشت، مچنیکوف چنانکه گفته میشد «به عنوان مردی مهربان و خیر و معروف بود و تا حدی الگوی ایلیچ گولوین شخصیت اصلی مرگ ایوان ایلیچ شد».1 تولستوی داستان مرگ ایوان ایلیچ را با زبانی فخیم و موجز روایت میکند. «ایوان ایلیچ قاضی موفقی است که هنگام آویختن پردههای خانه جدیدش از نردبان میافتد، پهلویش ضرب میبیند، مریض میشود و اندکاندک تحلیل و رو به مرگ میرود».2 داستان مرگ ایوان ایلیچ داستانی ساده است، هیچ چیز خاصی رخ نمیدهد. مرگ ایوان ایلیچ نیز مرگی معمولی است، او مثل همه آدمها میمیرد، بهرغم این تولستوی در آغاز فصل دو با عبارت موجز و کوتاه مینویسد: «درگذشت ایوان ایلیچ بسیار ساده اما فوقالعاده وحشتناک بود».3 عبارتِ «بسیار ساده اما فوقالعاده وحشتناکِ» تولستوی واجد تناقضی است که خواننده را به مضمونی ورای روایتی ساده از زندگیِ بهپایانرسیده کارمندی معمولی هدایت میکند و آن به بحرانی بازمیگردد که تولستوی در میانسالی با آن مواجه
میشود و آن ناتوانیاش در یافتن «معنایی» قانعکننده برای انسان است. تولستوی در نامهای (که هرگز آن را نفرستاد) به دوست و مریدش و.گ. چرتکف از ابعاد این بحران میگوید: «شاید دارم آخرین ساعت زندگیام را از سر میگذرانم، و به بدی، سوگوار و آزرده از اطرافیانم، دارم کاری را میکنم که شاید خداپسندانه نباشد، میکوشم بفهمم که چه معنایی در جهان است ولی از دستام میگریزد و همواره این نگرانی، زانوی غم به بغل داشتن، آزردگی و آرزوی مرگ در کار است».4
مرگ ایوان ایلیچ بهیکباره ازآنرو برای تولستوی اهمیت پیدا میکند که مرگ به «مسئله» بدل میشود. تولستوی مردن و به عبارتی «تنهایی دمِ مرگ» را در مرگ ایوان ایلیچ از ابتدا تا به انتها به نمایش درمیآورد: ایوان ایلیچ در اول مریضی با خود میاندیشد که مرگ، همواره مرگ دیگری است و «بههیچرو درباره خودش صدق نمیکند»5 اما بهتدریج که قوای جسمانیاش به تحلیل میرود، فناپذیری انسان به دغدغه فکری او بدل میشود، آنگاه گذشته بهتمامی در پیش چشمش اعاده میشود و آن را رنجآور و بیمعنا مییابد و حال که مرگ را در چندقدمی خود میبیند با خود فکر میکند «میبایست در کنار پرتگاه و مرگ و نابودی تنها زندگی کرد، حتی یک نفر نبود که دشواری وضعش را دریابد و بر حالش رقت آورد».6 در تولستوی مرگ به زندگی و معنای آن گره میخورد. او میان این دو پیوندی ناگسستنی میبيند. تولستوی در توصیف موقعیت خود داستان قدیمی مسافری را میگوید که در استپ گرفتار گرگی خشمگین و گرسنه شده و برای نجات خود از دست گرگ به درون چاهی خالی پناه میبرد، اما در اعماق چاه دهان گشوده اژدهایی را میبیند که منتظر بلعیدن اوست. مسافر نگونبخت كه نَه قدرت مواجهشدن با گرگ
را دارد و نه دل رفتن به کام اژدها را، بالاجبار خود را آویزان بوتهای میکند که در دیواره غار روییده شده است. اما دستان مسافر از گرفتن شاخه پرخار، خونین میشود، علاوهبر آن چشمش به دو جانور جوندهای میخورد که مشغول جویدن ریشههای بوته خار هستند. مرد مسافر میداند که لحظاتی بعد به کام اژدها فرو خواهد افتاد. اما هیچ کاری نمیتواند بکند، در همین حال بر روی برگهای آن بوته قطرههای عسل میبیند، مرد سرش را بالا میگیرد و شروع به چشیدن برگهای آن بوته میکند.
تولستوی وضع خود و زندگی و مرگ ایوان ایلیچ را شبیه به مسافر نگونبخت میبیند. او در حالی که به شاخههای زندگی چنگ زده است میداند که اژدهای مرگ در انتظار اوست تا تكهتكهاش كند، اما نميداند چرا دچار چنين رنج و گرفتاري شده است. تا قبل از اين (قبل از پنجاهسالگي) تولستوي با چشيدن عسلهاي زندگي از زندگي لذت ميبرد: خوشيهاي جواني، ثروت، خانواده، شهرت نويسندگي و... همان قطرات عسلهايي بودند كه او چشيده بود، اما ديگر عسلِ شيرين كام او را شيرين نميكرد، زيرا او اژدهاي ته چاه را ميديد. به نظر تولستوي داستانِ آن مسافر استپ افسانه نيست بلكه حقيقت زندگي است.
تحليلرفتن قواي جسماني و در پي آن مرگ و فناپذيري انسان به دغدغه فكري تولستوي بدل ميشود و او به دنبال آگاهي از مرگ در پيِ يافتن راهي برميآيد اما تدريجا درمييابد كه عقل اگر هم كفايت كند، فقط براي درك حوزههايي محدود از زندگي كفايت ميكند و نه از براي آگاهي از مرگ. به نظر تولستوي براي آگاهي از مرگ نيروي روحي ديگري به كار ميآيد. تولستوي همچون بيماري در انتظار مرگ كه علم از شفاي او عاجز مانده- دقيقا مانند پزشكي كه از شفاي ايوان ايليچ عاجز مانده- به سوي انبوه خلق ميرود تا از آن بهتعبير خود عاميان، ايمان راستين را بياموزد. تولستوي با خود ميانديشد كه اين مردم اگرچه بيسواد و آموزش نديدهاند، اما داراي گونهاي معرفت از معناي زندگي هستند. تولستوي در اعترافات خود مينويسد كه «برايم روشن شد كه بشريت به عنوان يك كل داراي گونهاي معرفت است. معرفت به زندگي كه من آن را به رسميت نميشناختم و نكوهشش ميكردم... آنان اين معنا را در معرفتي غيرعقلايي مييابند و اين معرفت غيرعقلايي ايمان است.»7 تولستوي با حسرت- حسرتي به حال خود- به دهقانان روس ميانديشيد كه ايمانشان آنان را در برابر نااميدي كه ديگر مايه رنج تولستوي شده
بود، محافظت ميكند. تولستوي كه از قبل با رنج و بدبختي دهقانان روس آشنا بود و به آنها ايمان داشت با خود ميانديشيد كه اگر آنان فاقد دلگرمي بودند و درون خود نيروي معجزهآسا نداشتند هرگز قادر نبودند زندگي فقيرانه و پررنج را آنهم چنين صبورانه و حتي با سرور تحمل كنند. بنابراين بايد از آنان آموخت و راهشان را در پيش گرفت: درست زندگيكردن، صبوري و حتي پذيرش ساده مرگ را ميتوان از همان انبوه خلق آموخت.
تلاش و تقلايي كه تولستوي در بيآلايشي و رسيدن به سادگي ميكرد و اشتياقي كه وي به زندگي ساده روستايي از خود نشان ميداد و همچنين علاقهاش به طبيعت، علاوهبر جنبهاي از گرايشات خاص مسيحي، واجد رشتهاي از كيفيات و خصوصيات روسويي بود. به بياني ديگر تولستوي شباهتي آشكار ميان تودههاي دهقان با وحشيان نجيبِ روسويي مييافت. تولستوي نيز همچون روسو فكر ميكرد كه «انسان خوب زاده ميشود و ذاتا نيك است». روسو بر اين باور بود كه قلب و يا فطرت آدمي سرچشمه حس اخلاقي است و حالت طبيعي و يا اوليه همان بهشتي است كه انسان از آن رانده شده بود و به همين دليل بايستي به سوي سرچشمه رفت، تولستوي نيز ميخواست به سرچشمه برود. اقدامات شخصي تولستوي در «بوميكردن» خود و نمونه اقدامات تأميني- ساختن مدرسه- ازجمله كارهاي تولستوي براي يافتن معصوميتي بود كه آرمان متأخر زندگياش شده بود. با اين حال ميان كيفيات روسويي تولستوي با ايدههاي روسو، تفاوتي ماهوي وجود دارد. ايده اراده همگاني روسو كه خود را يعني «من انساني را در من اجتماعي»8 محوشده ميديد، بهواقع آن چيزي نبود كه تولستوي به آن توجه نشان ميداد، گرايشات روسوييِ تولستوي از يك منظر
بيانگر انزوا و تنهايي وي و مبين آرمان اخلاقياش بود كه او آن را به مهمترين تأملات اخلاقي يعني مرگ و معناي زندگي گره زده بود. چه بسيار كه تولستوي نيز مانند مخلوق خويش، ايوان ايليچ به دنبال روشنايي بود تا آن را جايگزين مرگ كند: آخرين كلماتي كه ايوان ايليچ قبل از آخرين نفس زندگياش شنيد و در روح خود تكرار كرد آن «مسئله»اي بود كه تولستوي به دنبال آن بود «مرگ تمام شد، ديگر مرگي وجود ندارد.»9
پينوشتها:
1، 4، 7. تولستوي و مرگ (يك تفسير)، جان گري/ ايرج كريمي
2. تولستوي، شهرنوش پارسيپور
3، 5، 6، 9. مرگ ايوان ايليچ، بهنقل از پيوست تولستوي و مرگ، جان گري/ ايرج كريمي
8. روسو، فراي، خشايار ديهيمي
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.