|

نیت‌خوانی درباره یک استعفا

بابک زمانی-رئیس انجمن سکته مغزی

هفته گذشته استعفای دکتر ایرج فاضل به‌دنبال بازنشستگی‌اش از دانشگاه، با وجود درخواست‌های مکرر انجمن‌ها و گروه‌های پزشکی قطعی شد. این در حالی بود که ایشان هم از نظر توان فکری و فیزیکی در استاندارد بسیار بالایی قرار داشتند و هم شخصیت شناخته‌شده ایشان اهل شانه خالی‌کردن از مسئولیت نبود، همچنین همه می‌دانند فشاری برای استعفا وجود نداشت و از نظر قانونی هم ادامه کار امکان‌پذیر بود. پس چرایی این رویداد مهم‌ترین بخش آن است؛ چرایی‌ای که به گمان من می‌تواند بازخورد مؤثری بر نظامِ سلامت کشور داشته باشد. در همین ابتدای کار قابل ذکر است آنچه در ادامه می‌آید، فقط نظرپردازی نگارنده است و بر هیچ قول مستقیمی از جانب ایشان متکی نیست. می‌توانید این نظرپردازی را اگر خواستید، نیت‌خوانی هم بنامید. بازخوردی که پیش‌تر اشاره کردم، به این دلیل می‌تواند بر نظامِ سلامت مؤثر بیفتد که از ورای این استعفا می‌توان به نظرگاهی از کلیت سلامت کشور که بی‌ارتباط با کلیت مسائل اساسی کشور نیست، دست یافت. از این نظرگاه می‌توان برخی اشکالات پایه‌ای نظام سلامت کشور را رؤیت کرد؛ مشکلاتی که اصلاح آنها از درون اگر غیرممکن نباشد، بسیار دشوار به‌ نظر می‌رسند؛ بحران رو به تعمیقی که خطرناک‌ترین وجه آن از نظر پنهان‌بودن آن است! از یک‌سو مشکلاتِ اقتصاد سلامت ریشه در مسائل پایه‌ای عمیقی دارند که حتی سخن‌گفتن از آنها «تابو» شده است؛ مثل حق پزشکان و نمایندگان ایشان در ممانعت از فروش خدمات گوناگون پزشکی. تندترین حامیان پزشکان هم می‌گویند: «نه حالا این موضوع را رها کنید». یا وقتی این صحبت پیش می‌آید که راه علاج کیفیات سلامت از طریق تعریف یک ویزیت ساده پزشک عمومی و تعیین تعرفه و هزینه نظارت بر آن می‌گذرد، شما را بسیار مؤدبانه به قهوه‌ای دعوت می‌کنند تا احتمالا در ضمن آن بگویند: «ببینید آخه این حجم از ویزیت‌ها را اگر بخوان اضافه کنن سامان کشور به هم می‌ریزه، موضوع امنیتی پیش میاد و...».

از سوی دیگر جامعه مدنی، حتی آن بخش به‌اصطلاح مترقی و آشنا به اقتصادهای به‌اصطلاح «علمی» هم به نوعی نگاه بدوی و یکسان‌‌بین مبتلاست که تفاوتی بین نظام سلامت کشور و اراده مثبت یا منفی پزشکان نمی‌بیند. همه پزشکان را به‌مثابه همان سرمایه‌داران در نظر می‌آورد و به ‌رسم قدیم تفاوت سرمایه‌دار با سرمایه‌داری هم در نظرگاه او محو می‌شود. فرمول‌های قدیمی قرون ماضی به کار می‌افتد و وقتی «آی‌سی‌یو»‌ها را پر می‌بیند، تصور می‌کند توطئه سرمایه‌داران است که مرگ را کسب‌وکار کرده‌اند. قادر به درک این نکته نیست که نظام دولتی پیشنهادی خود اوست که از کار افتاده و حتی توان پوشش بسیاری از بیماری‌های لاعلاج و مزمن را ندارد. بسیاری از اندیشه‌های مديريتي هم از آبشخور این نوع اپوزیسیون تغذیه می‌شوند. نگرش‌های سایر اصحاب فکر در این زمینه حتی قابل برشمردن هم نیستند. انجمن‌های پزشکی هم که در فضایی تیره‌‌وتار و نامشخص به‌عنوان انجمن‌های علمی پا به عرصه وجود گذاشتند، در بسیاری از موارد به انجمن‌های صنفی آن گروه تبدیل شدند و با بیشترین شدت ‌و حدت هم در فضای مجازی و هم در فضای واقعی نه به دفاع از مقتضیات سلامت که به دفاع از منافع آن گروه پرداختند که البته در برخی از این موارد این دو منفعت هم‌جهت بودند. وقتی منافع گروه‌ها در تخالف یا حتی در تضاد با یکدیگر قرار می‌گرفتند، تعداد این انجمن‌ها بود که بسته به ‌نوع تخصص‌ها روز‌به‌روز اضافه می‌شد، اما از تعداد ارجاعات به مرجع بالاتری مثل نظام پزشکی روزبه‌روز کاسته می‌شد، چراکه این مرجع هم از درون تهی‌شده و به قیمت لاستیک و پروژه‌های ساختمانی نه‌چندان مطمئن تقلیل پیدا کرده بود. نه‌فقط این، بلکه به‌جای آنکه بنابر فلسفه وجودی خود سازمانی مدرن برای فعالیت‌هایی که در ادامه اشاره خواهم کرد باشند، تبدیل به حوزه‌ها و باشگاه‌هایی جدید و متعلق به حیثیت افراد می‌شوند و در کنار سایر تشکل‌های سنتی می‌روند تا مانع دیگری در برابر مدرن‌کردنِ نظام‌های سلامت باشند. شاهد مثال اینکه حتی یک انجمن نمی‌شناسید که در تخاصمات بین تخصص‌های مختلف اندکی هم جانب گروه مقابل را گرفته باشد و دیگر اینکه حجم گایدلاین‌های کشوری در درمان بیماری‌ها، تلاش در استقرار نظام رجیستری بیماری‌ها و تلاش در تهیه امکانات مالی برای پروژه‌های تحقیقاتی ملی و ارتباط با گروه‌های تحقیقاتی بین‌المللی، در برابر بیانیه‌های صنفی، نشست‌های حل اختلاف، اعلام تحصن حول مسائل صرفا صنفی و... رقم بسیار ناچیزی را در سیاهه فعالیت‌های این انجمن‌ها تشکیل می‌دهند. به‌علاوه تلاش‌های انجمن‌ها در تحقق تعرفه‌ها عمدتا از زاویه دریافت‌ها صورت می‌گرفت، نه از زاویه اصلاح ساختارهای سلامت! حال آنکه در اصل ساختار سلامت بود که برای حفظ دریافت‌ها فدا می‌شد.
جامعه پزشکی به چنان خرده‌نگری‌ای مبتلا شد که مسائلی همچون مالیات پزشکان و کتک‌خوردن این یا آن طبیب در فلان شهرستانِ کوچک، مشغله ذهنی بیشتری برای او ایجاد می‌کند تا اصلاح ساختارهایی که موجودیت و کیفیت حرفه هر روزه او را با سرعت به قهقرا می‌برد. راستی با این تفاصیل ماندن در جایگاهی که هیچ نیازی به آن نداری و با سقوط خود او را بلند کرده‌ای، رفتاری اخلاقی است یا نماندن و رفتن با این امید كه گوش‌هایی باشند که معنای این رفتن و این نوع رفتن را دریابند و انعکاس دهند؟ آیا ماندن و بخشی از نظام‌شدن و دفاع از آن، مدرن‌تر و نادرتر است یا رفتن، اما نگاه‌کردن و دیدن و گفتن؟

هفته گذشته استعفای دکتر ایرج فاضل به‌دنبال بازنشستگی‌اش از دانشگاه، با وجود درخواست‌های مکرر انجمن‌ها و گروه‌های پزشکی قطعی شد. این در حالی بود که ایشان هم از نظر توان فکری و فیزیکی در استاندارد بسیار بالایی قرار داشتند و هم شخصیت شناخته‌شده ایشان اهل شانه خالی‌کردن از مسئولیت نبود، همچنین همه می‌دانند فشاری برای استعفا وجود نداشت و از نظر قانونی هم ادامه کار امکان‌پذیر بود. پس چرایی این رویداد مهم‌ترین بخش آن است؛ چرایی‌ای که به گمان من می‌تواند بازخورد مؤثری بر نظامِ سلامت کشور داشته باشد. در همین ابتدای کار قابل ذکر است آنچه در ادامه می‌آید، فقط نظرپردازی نگارنده است و بر هیچ قول مستقیمی از جانب ایشان متکی نیست. می‌توانید این نظرپردازی را اگر خواستید، نیت‌خوانی هم بنامید. بازخوردی که پیش‌تر اشاره کردم، به این دلیل می‌تواند بر نظامِ سلامت مؤثر بیفتد که از ورای این استعفا می‌توان به نظرگاهی از کلیت سلامت کشور که بی‌ارتباط با کلیت مسائل اساسی کشور نیست، دست یافت. از این نظرگاه می‌توان برخی اشکالات پایه‌ای نظام سلامت کشور را رؤیت کرد؛ مشکلاتی که اصلاح آنها از درون اگر غیرممکن نباشد، بسیار دشوار به‌ نظر می‌رسند؛ بحران رو به تعمیقی که خطرناک‌ترین وجه آن از نظر پنهان‌بودن آن است! از یک‌سو مشکلاتِ اقتصاد سلامت ریشه در مسائل پایه‌ای عمیقی دارند که حتی سخن‌گفتن از آنها «تابو» شده است؛ مثل حق پزشکان و نمایندگان ایشان در ممانعت از فروش خدمات گوناگون پزشکی. تندترین حامیان پزشکان هم می‌گویند: «نه حالا این موضوع را رها کنید». یا وقتی این صحبت پیش می‌آید که راه علاج کیفیات سلامت از طریق تعریف یک ویزیت ساده پزشک عمومی و تعیین تعرفه و هزینه نظارت بر آن می‌گذرد، شما را بسیار مؤدبانه به قهوه‌ای دعوت می‌کنند تا احتمالا در ضمن آن بگویند: «ببینید آخه این حجم از ویزیت‌ها را اگر بخوان اضافه کنن سامان کشور به هم می‌ریزه، موضوع امنیتی پیش میاد و...».

از سوی دیگر جامعه مدنی، حتی آن بخش به‌اصطلاح مترقی و آشنا به اقتصادهای به‌اصطلاح «علمی» هم به نوعی نگاه بدوی و یکسان‌‌بین مبتلاست که تفاوتی بین نظام سلامت کشور و اراده مثبت یا منفی پزشکان نمی‌بیند. همه پزشکان را به‌مثابه همان سرمایه‌داران در نظر می‌آورد و به ‌رسم قدیم تفاوت سرمایه‌دار با سرمایه‌داری هم در نظرگاه او محو می‌شود. فرمول‌های قدیمی قرون ماضی به کار می‌افتد و وقتی «آی‌سی‌یو»‌ها را پر می‌بیند، تصور می‌کند توطئه سرمایه‌داران است که مرگ را کسب‌وکار کرده‌اند. قادر به درک این نکته نیست که نظام دولتی پیشنهادی خود اوست که از کار افتاده و حتی توان پوشش بسیاری از بیماری‌های لاعلاج و مزمن را ندارد. بسیاری از اندیشه‌های مديريتي هم از آبشخور این نوع اپوزیسیون تغذیه می‌شوند. نگرش‌های سایر اصحاب فکر در این زمینه حتی قابل برشمردن هم نیستند. انجمن‌های پزشکی هم که در فضایی تیره‌‌وتار و نامشخص به‌عنوان انجمن‌های علمی پا به عرصه وجود گذاشتند، در بسیاری از موارد به انجمن‌های صنفی آن گروه تبدیل شدند و با بیشترین شدت ‌و حدت هم در فضای مجازی و هم در فضای واقعی نه به دفاع از مقتضیات سلامت که به دفاع از منافع آن گروه پرداختند که البته در برخی از این موارد این دو منفعت هم‌جهت بودند. وقتی منافع گروه‌ها در تخالف یا حتی در تضاد با یکدیگر قرار می‌گرفتند، تعداد این انجمن‌ها بود که بسته به ‌نوع تخصص‌ها روز‌به‌روز اضافه می‌شد، اما از تعداد ارجاعات به مرجع بالاتری مثل نظام پزشکی روزبه‌روز کاسته می‌شد، چراکه این مرجع هم از درون تهی‌شده و به قیمت لاستیک و پروژه‌های ساختمانی نه‌چندان مطمئن تقلیل پیدا کرده بود. نه‌فقط این، بلکه به‌جای آنکه بنابر فلسفه وجودی خود سازمانی مدرن برای فعالیت‌هایی که در ادامه اشاره خواهم کرد باشند، تبدیل به حوزه‌ها و باشگاه‌هایی جدید و متعلق به حیثیت افراد می‌شوند و در کنار سایر تشکل‌های سنتی می‌روند تا مانع دیگری در برابر مدرن‌کردنِ نظام‌های سلامت باشند. شاهد مثال اینکه حتی یک انجمن نمی‌شناسید که در تخاصمات بین تخصص‌های مختلف اندکی هم جانب گروه مقابل را گرفته باشد و دیگر اینکه حجم گایدلاین‌های کشوری در درمان بیماری‌ها، تلاش در استقرار نظام رجیستری بیماری‌ها و تلاش در تهیه امکانات مالی برای پروژه‌های تحقیقاتی ملی و ارتباط با گروه‌های تحقیقاتی بین‌المللی، در برابر بیانیه‌های صنفی، نشست‌های حل اختلاف، اعلام تحصن حول مسائل صرفا صنفی و... رقم بسیار ناچیزی را در سیاهه فعالیت‌های این انجمن‌ها تشکیل می‌دهند. به‌علاوه تلاش‌های انجمن‌ها در تحقق تعرفه‌ها عمدتا از زاویه دریافت‌ها صورت می‌گرفت، نه از زاویه اصلاح ساختارهای سلامت! حال آنکه در اصل ساختار سلامت بود که برای حفظ دریافت‌ها فدا می‌شد.
جامعه پزشکی به چنان خرده‌نگری‌ای مبتلا شد که مسائلی همچون مالیات پزشکان و کتک‌خوردن این یا آن طبیب در فلان شهرستانِ کوچک، مشغله ذهنی بیشتری برای او ایجاد می‌کند تا اصلاح ساختارهایی که موجودیت و کیفیت حرفه هر روزه او را با سرعت به قهقرا می‌برد. راستی با این تفاصیل ماندن در جایگاهی که هیچ نیازی به آن نداری و با سقوط خود او را بلند کرده‌ای، رفتاری اخلاقی است یا نماندن و رفتن با این امید كه گوش‌هایی باشند که معنای این رفتن و این نوع رفتن را دریابند و انعکاس دهند؟ آیا ماندن و بخشی از نظام‌شدن و دفاع از آن، مدرن‌تر و نادرتر است یا رفتن، اما نگاه‌کردن و دیدن و گفتن؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.