|

ادامه از صفحه 8

روشنک/ شعبان/ قاسم

با دو استثنای معنی‌دار باقی بازیگران نمایش نقش‌های یگانه‌ای بازی می‌کنند. این دو استثنا یکی بازیگر نقش زن است که با لباسی مشابه نقش دو روشنک را به عنوان همسر هر یک از دو روزنامه‌نگار بازی می‌کند و دیگری بازیگری که هم نقش قاسم دستگیر‌کننده و قاتل میرزا را بازی می‌کند و هم نقش شعبان جعفری که به روایت نمایش کریم‌پور را شکنجه می‌کند و می‌کشد.

با نشانه‌هایی که نمایش به دست‌مان می‌دهد، می‌فهمیم که روشنک را نباید شخصیتی «تاریخی» بگیریم. روشنک شخصیتی نمادین است: هم زنی است خواهان تغییر که برای آن می‌کوشد و هم باردار فرزند روزنامه‌نگار و سوژه انقلابی است؛ فرزندانی که هیچ‌کدام از دو روزنامه‌نگار تولدشان را نمی‌بینند. روشنک از یک طرف پابه‌پای شوهر انقلابی‌اش برای ترقی می‌کوشد و از طرف دیگر ترس از وقوع فاجعه را بیش از او یا شاید حتی پیش از او احساس می‌کند. و در آخر، در هر دو مورد مجبور می‌شود شوهرش را در آستانه دستگیری و اعدام ترک کند و خودش و فرزندش را نجات دهد. در صحنه کوتاه آغازین نمایش که شعر حافظ «گفت آن یار کزو گشت سر‌دار بلند/ جرمش آن بود که اسرار هویدا می‌کرد» خوانده می‌شود، روشنک با چراغ به صحنه تاریک می‌آید، میرزا را می‌جوید و از صحنه خارج می‌شود. روشنک به عنوان شخصیتی نمادین کسی نیست جز همان «مردم»؛ بخشی از مردم که سوژه انقلاب را می‌جوید، می‌یابد و باز از دست می‌دهد و تنها می‌ماند. اوست که توامان هم دچار پیامد شکست انقلاب می‌شود و هم حامل میراث انقلابی.

روشنک همان «بخشی» از مردم است که در هر دو دوره‌ حاضر است: همان بخش رنج کشیده، بی‌حقوق و در عین حال ترقی‌خواه و روشن و زیبا. و همین مردم است که به هنگام شکست در «بودن» خودش هم شک می‌کند؛ چون تنها مانده؛ چون کم‌زور مانده.

اما یک بخش دیگر از «مردم» هم هستند که باز در هر دو دوره حاضرند: قاسم قاتل و شعبان بی‌مخ، با بازیگری واحد هم به یک معنی همان حضور و تداومی را دارند که روشنک. زبان قاسم و شعبان، لباس تیره بازیگر و خشونتش نماینده آن بخش دیگر «مردم» است. در تقابل با روشنکی که آواره می‌شود، قاسم آدم می‌کشد و از شاه کرسی وکالت پاداش می‌گیرد. پاسخی که نمایش به پرسش کیستی مردم می‌دهد همین پاسخ دوگانه است. مردم یکی نیستند.

ادای دین و جایگاه راوی

«گزارش سرگذشت دو روزنامه‌نگار» یک گزارش صرف نیست. روایتی است که آشکارا جانب روزنامه‌نگار انقلابی را می‌گیرد. و یکی از نکات مثبت نمایش این است که سوژه‌های فعال آن با توسل به ارجاعات زیباشناختی خود را به این دو شخصیت متصل می‌کنند: عکاس‌باشی شاه قاجار که مردی فرانسوی است و قرار است لحظه‌ها را فقط ثبت و گزارش کند، رفیق میرزا از آب درمی‌آید و از او جانبداری می‌کند. اولین روشنک‌ به نمایشنامه‌نویس بودن میرزا اشاره می‌کند و می‌خواهد در «نمایش» او که این بار قرار است در آن عاشق و معشوق به هم برسند بازی کند؛ روشنک دوم می‌خواهد برای شعر کریم‌پور موسیقی بسازد. این ارجاع دادن به آثار هنری دو روزنامه‌نگار صرفا اتفاقی در داخل «داستان» نیست: ارجاع به خود اثر هنری و نمایش هم هست. به این دلالت‌ها، هویت راوی نمایش را می‌توان با هویت نمادین روشنک و عکاس‌باشی یکی گرفت.

پیوند دیگر راوی با نقش‌های نمایش جایی است که از زبان هر دو روزنامه‌نگار از «ماندن» دفاع می‌کند: دفاع از ماندن، آن هم در شرایطی که رفتن به معنای نجات است. به این ترتیب، نمایش علاوه بر همه معانی دیگری که منتقل می‌کند، دفاعی تراژیک اما آگاهانه از ماندن است.

پی‌نوشت‌:

1- این مصراع اول آخرین بیت شعری است كه امیرمختار كریم‌پور شیرازی در رثای شهدای 30 تیر 1331 سروده است: ای به خون خفته شهیدان به شما باد سلام/ ای كفن‌پوش عزیزان به شما باد سلام.

با دو استثنای معنی‌دار باقی بازیگران نمایش نقش‌های یگانه‌ای بازی می‌کنند. این دو استثنا یکی بازیگر نقش زن است که با لباسی مشابه نقش دو روشنک را به عنوان همسر هر یک از دو روزنامه‌نگار بازی می‌کند و دیگری بازیگری که هم نقش قاسم دستگیر‌کننده و قاتل میرزا را بازی می‌کند و هم نقش شعبان جعفری که به روایت نمایش کریم‌پور را شکنجه می‌کند و می‌کشد.

با نشانه‌هایی که نمایش به دست‌مان می‌دهد، می‌فهمیم که روشنک را نباید شخصیتی «تاریخی» بگیریم. روشنک شخصیتی نمادین است: هم زنی است خواهان تغییر که برای آن می‌کوشد و هم باردار فرزند روزنامه‌نگار و سوژه انقلابی است؛ فرزندانی که هیچ‌کدام از دو روزنامه‌نگار تولدشان را نمی‌بینند. روشنک از یک طرف پابه‌پای شوهر انقلابی‌اش برای ترقی می‌کوشد و از طرف دیگر ترس از وقوع فاجعه را بیش از او یا شاید حتی پیش از او احساس می‌کند. و در آخر، در هر دو مورد مجبور می‌شود شوهرش را در آستانه دستگیری و اعدام ترک کند و خودش و فرزندش را نجات دهد. در صحنه کوتاه آغازین نمایش که شعر حافظ «گفت آن یار کزو گشت سر‌دار بلند/ جرمش آن بود که اسرار هویدا می‌کرد» خوانده می‌شود، روشنک با چراغ به صحنه تاریک می‌آید، میرزا را می‌جوید و از صحنه خارج می‌شود. روشنک به عنوان شخصیتی نمادین کسی نیست جز همان «مردم»؛ بخشی از مردم که سوژه انقلاب را می‌جوید، می‌یابد و باز از دست می‌دهد و تنها می‌ماند. اوست که توامان هم دچار پیامد شکست انقلاب می‌شود و هم حامل میراث انقلابی.

روشنک همان «بخشی» از مردم است که در هر دو دوره‌ حاضر است: همان بخش رنج کشیده، بی‌حقوق و در عین حال ترقی‌خواه و روشن و زیبا. و همین مردم است که به هنگام شکست در «بودن» خودش هم شک می‌کند؛ چون تنها مانده؛ چون کم‌زور مانده.

اما یک بخش دیگر از «مردم» هم هستند که باز در هر دو دوره حاضرند: قاسم قاتل و شعبان بی‌مخ، با بازیگری واحد هم به یک معنی همان حضور و تداومی را دارند که روشنک. زبان قاسم و شعبان، لباس تیره بازیگر و خشونتش نماینده آن بخش دیگر «مردم» است. در تقابل با روشنکی که آواره می‌شود، قاسم آدم می‌کشد و از شاه کرسی وکالت پاداش می‌گیرد. پاسخی که نمایش به پرسش کیستی مردم می‌دهد همین پاسخ دوگانه است. مردم یکی نیستند.

ادای دین و جایگاه راوی

«گزارش سرگذشت دو روزنامه‌نگار» یک گزارش صرف نیست. روایتی است که آشکارا جانب روزنامه‌نگار انقلابی را می‌گیرد. و یکی از نکات مثبت نمایش این است که سوژه‌های فعال آن با توسل به ارجاعات زیباشناختی خود را به این دو شخصیت متصل می‌کنند: عکاس‌باشی شاه قاجار که مردی فرانسوی است و قرار است لحظه‌ها را فقط ثبت و گزارش کند، رفیق میرزا از آب درمی‌آید و از او جانبداری می‌کند. اولین روشنک‌ به نمایشنامه‌نویس بودن میرزا اشاره می‌کند و می‌خواهد در «نمایش» او که این بار قرار است در آن عاشق و معشوق به هم برسند بازی کند؛ روشنک دوم می‌خواهد برای شعر کریم‌پور موسیقی بسازد. این ارجاع دادن به آثار هنری دو روزنامه‌نگار صرفا اتفاقی در داخل «داستان» نیست: ارجاع به خود اثر هنری و نمایش هم هست. به این دلالت‌ها، هویت راوی نمایش را می‌توان با هویت نمادین روشنک و عکاس‌باشی یکی گرفت.

پیوند دیگر راوی با نقش‌های نمایش جایی است که از زبان هر دو روزنامه‌نگار از «ماندن» دفاع می‌کند: دفاع از ماندن، آن هم در شرایطی که رفتن به معنای نجات است. به این ترتیب، نمایش علاوه بر همه معانی دیگری که منتقل می‌کند، دفاعی تراژیک اما آگاهانه از ماندن است.

پی‌نوشت‌:

1- این مصراع اول آخرین بیت شعری است كه امیرمختار كریم‌پور شیرازی در رثای شهدای 30 تیر 1331 سروده است: ای به خون خفته شهیدان به شما باد سلام/ ای كفن‌پوش عزیزان به شما باد سلام.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.