اعتراض؛ برنامه درسی مغفول
روحالله آقا صالح . پژوهشگر،دکترای تعلیم و تربیت و مطالعات زنان
رییسجمهور در مراسم بازگشایی مدارس بهدرستی به حق اعتراض دانشآموزان اشاره کردهاند. اعتراض اما تنها یک حق نیست؛ یک مهارت، یک نگرش و یک فرهنگ است. در مقالهای که با عنوان، «مهارتهای اعتراض، برنامه درسی مغفول» در گردهمایی سالانه شورای جهانی برنامه درسی و آموزش (WCCI) ارایه کردم- که عامل پیوندم با یکی از کانونهای پژوهشی تعلیم و تربیت انتقادی شد- به این امر پرداختم که فرهنگ اعتراض در مدرسه مورد غفلت واقع میشود و این غفلت چه پیامدهایی در جامعه خواهد داشت. در آنجا به رخدادی اشاره کردم که از نزدیک در یکی از مدارس بنام تهران در دوران معلمیام مشاهده کرده بودم. دبیر محترم شیمی بدون اعلام قبلی تصمیم گرفت تا از دانشآموزان امتحان بگیرد. دانشآموزان غافلگیرشده حین امتحان متوجه میشوند که بخشی از آزمون به مطالبی مربوط است که هنوز در کلاس تدریس نشده است. به اصطلاح دانشآموزیاش «هنوز درسشان به آنجا نرسیده است.» ابتکار عمل را دانشآموزی جسور و البته مودب، در دست گرفته و برگه امتحانیاش را سفید به ممتحن باز میگرداند. به تبع او همه دانشآموزان کلاس نیز چنین میکنند. این حرکت اعتراضی که ضمن رعایت جوانب ادب و احترام و
بدون کوچکترین سروصدایی انجام شده بود، در سطح مدرسه به سرعت تبدیل به مسالهای امنیتی شد. مدیر، ناظم، معاون و مشاور جلسه فوری تشکیل دادند تا بهطور ضربتی آنچه را «اغتشاش» میخواندند سرکوب و کنترل کنند. اولین کسی که برگه را تحویل داده بود و روحش هم خبر نداشت که عملش چه پیامد پروانهای و آشوبناکی خواهد داشت بهعنوان سر فتنه اخراج موقت شد و سایر دانشآموزان کلاس نیز تا مدتها مورد توبیخ و موعظه قرار گرفتند. نمونههایی از این دست در زندگی مدرسهای همه ما یافت میشود. جایی که اعتراض بحق ما تنها به دلیل اینکه ممکن است قدرت مطلقه معلم را به چالش بکشد یا اشتباه او را عیان کند بهشدت سرکوب میشود. این فرهنگ بهعنوان یک برنامه درسی پنهان آنچنان در پوست و گوشت دانشآموزان رخنه میکند که اعتراض بهعنوان یک حق حتی در بزرگسالی نیز تابو و عملی ساختارشکنانه لحاظ میشود. مقاومت درونی ما نسبت به اعتراض با مفاهیم اخلاقی چون ادب و مردمداری و ارزشهایی مانند شکیبایی مشروعیت پیدا میکند. اعتراض به غذای نامطلوب یک رستوران در حالیکه هزینهاش را پرداختهایم؛ اعتراض به تخلف و بیاحتیاطی رانندهای که جان سرنشینان را به خطر
میاندازد؛ اعتراض به سروصدای همسایه که مخل آسایش است؛ اعتراض به مسواک نزدن یک همکار که بوی دهانش آزارمان میدهد و امثالهم از نمونههای اعتراضات کوچکی است که میتواند مودبانه، کمهزینه و بدون ایجاد ناراحتی انجام شود تنها به شرط آنکه مهارت اعتراضکردن را بلد باشیم. در جوامعی مانند جامعه ما که اعتراض، همانطور که اشاره شد، مورد سرکوب واقع شده است؛ نارضایتیها آنقدر فرونهاده میشوند تا به آستانه غیرقابل تحمل برسند. نارضایتیها در هر سطحی، از رابطه دو دوست، دو همسر، دو همسایه، معلم و شاگرد، تا رابطه کارگر و کارفرما و رابطه مردم و دولت بهقدری غیرقابل بیان تلقی شده و سرکوب میشوند که «ناگهان» بهسان یک محفظه تحتفشار به حالت انفجار درمیآیند. روابطی که هیچ اثری از اعتراض تدریجی در آنها دیده نمیشوند به یکباره به تلخی و باشدت به فروپاشی میرسند. مروری بر تاریخ معاصر ایران بهسادگی بیانگر اعتراضات و فروخوردهای است که بهطور متوسط هر 20سال یکبار به آستانه انفجار رسیده و مساله امنیت ملی میشوند. مطالعات ایرانی نشان میدهند که دانشآموز ایدهآل برای معلمان و فرزند مطلوب برای خانوادهها کودک درسخوان، باهوش، زیبا،
پاکیزه، مومن یا خلاق نیست؛ بلکه کودک فرمانبر و«حرف گوشکن» است. برای تحقق فرهنگ اعتراض لازم است دانشآموز پرسشگر نیز حداقل به اندازه دانشآموز حرف گوشکن، مطیع و سربه زیر مورد علاقه و حمایت معلم و مدرسه قرار گیرد. معلمان باید بهطور صریح و ضمنی به دانشآموزان بیاموزند که چگونه میتوانند ضمن رعایت ادب و احترام اعتراض کنند. در تعلیم و تربیت انتقادی معلم نهتنها در برابر اعتراض دانشآموزان مقاومت نکرده بلکه با ایشان همراهی میکند. اساسا معلم ضمن درک این موضوع که تضییع حقوق دانشآموزان نشانهای از تضییع حقوق خود اوست بر خود لازم میبیند با توانمندسازی دانشآموزان برای تحقق عدالت بیشتر قدمی بردارد.
رییسجمهور در مراسم بازگشایی مدارس بهدرستی به حق اعتراض دانشآموزان اشاره کردهاند. اعتراض اما تنها یک حق نیست؛ یک مهارت، یک نگرش و یک فرهنگ است. در مقالهای که با عنوان، «مهارتهای اعتراض، برنامه درسی مغفول» در گردهمایی سالانه شورای جهانی برنامه درسی و آموزش (WCCI) ارایه کردم- که عامل پیوندم با یکی از کانونهای پژوهشی تعلیم و تربیت انتقادی شد- به این امر پرداختم که فرهنگ اعتراض در مدرسه مورد غفلت واقع میشود و این غفلت چه پیامدهایی در جامعه خواهد داشت. در آنجا به رخدادی اشاره کردم که از نزدیک در یکی از مدارس بنام تهران در دوران معلمیام مشاهده کرده بودم. دبیر محترم شیمی بدون اعلام قبلی تصمیم گرفت تا از دانشآموزان امتحان بگیرد. دانشآموزان غافلگیرشده حین امتحان متوجه میشوند که بخشی از آزمون به مطالبی مربوط است که هنوز در کلاس تدریس نشده است. به اصطلاح دانشآموزیاش «هنوز درسشان به آنجا نرسیده است.» ابتکار عمل را دانشآموزی جسور و البته مودب، در دست گرفته و برگه امتحانیاش را سفید به ممتحن باز میگرداند. به تبع او همه دانشآموزان کلاس نیز چنین میکنند. این حرکت اعتراضی که ضمن رعایت جوانب ادب و احترام و
بدون کوچکترین سروصدایی انجام شده بود، در سطح مدرسه به سرعت تبدیل به مسالهای امنیتی شد. مدیر، ناظم، معاون و مشاور جلسه فوری تشکیل دادند تا بهطور ضربتی آنچه را «اغتشاش» میخواندند سرکوب و کنترل کنند. اولین کسی که برگه را تحویل داده بود و روحش هم خبر نداشت که عملش چه پیامد پروانهای و آشوبناکی خواهد داشت بهعنوان سر فتنه اخراج موقت شد و سایر دانشآموزان کلاس نیز تا مدتها مورد توبیخ و موعظه قرار گرفتند. نمونههایی از این دست در زندگی مدرسهای همه ما یافت میشود. جایی که اعتراض بحق ما تنها به دلیل اینکه ممکن است قدرت مطلقه معلم را به چالش بکشد یا اشتباه او را عیان کند بهشدت سرکوب میشود. این فرهنگ بهعنوان یک برنامه درسی پنهان آنچنان در پوست و گوشت دانشآموزان رخنه میکند که اعتراض بهعنوان یک حق حتی در بزرگسالی نیز تابو و عملی ساختارشکنانه لحاظ میشود. مقاومت درونی ما نسبت به اعتراض با مفاهیم اخلاقی چون ادب و مردمداری و ارزشهایی مانند شکیبایی مشروعیت پیدا میکند. اعتراض به غذای نامطلوب یک رستوران در حالیکه هزینهاش را پرداختهایم؛ اعتراض به تخلف و بیاحتیاطی رانندهای که جان سرنشینان را به خطر
میاندازد؛ اعتراض به سروصدای همسایه که مخل آسایش است؛ اعتراض به مسواک نزدن یک همکار که بوی دهانش آزارمان میدهد و امثالهم از نمونههای اعتراضات کوچکی است که میتواند مودبانه، کمهزینه و بدون ایجاد ناراحتی انجام شود تنها به شرط آنکه مهارت اعتراضکردن را بلد باشیم. در جوامعی مانند جامعه ما که اعتراض، همانطور که اشاره شد، مورد سرکوب واقع شده است؛ نارضایتیها آنقدر فرونهاده میشوند تا به آستانه غیرقابل تحمل برسند. نارضایتیها در هر سطحی، از رابطه دو دوست، دو همسر، دو همسایه، معلم و شاگرد، تا رابطه کارگر و کارفرما و رابطه مردم و دولت بهقدری غیرقابل بیان تلقی شده و سرکوب میشوند که «ناگهان» بهسان یک محفظه تحتفشار به حالت انفجار درمیآیند. روابطی که هیچ اثری از اعتراض تدریجی در آنها دیده نمیشوند به یکباره به تلخی و باشدت به فروپاشی میرسند. مروری بر تاریخ معاصر ایران بهسادگی بیانگر اعتراضات و فروخوردهای است که بهطور متوسط هر 20سال یکبار به آستانه انفجار رسیده و مساله امنیت ملی میشوند. مطالعات ایرانی نشان میدهند که دانشآموز ایدهآل برای معلمان و فرزند مطلوب برای خانوادهها کودک درسخوان، باهوش، زیبا،
پاکیزه، مومن یا خلاق نیست؛ بلکه کودک فرمانبر و«حرف گوشکن» است. برای تحقق فرهنگ اعتراض لازم است دانشآموز پرسشگر نیز حداقل به اندازه دانشآموز حرف گوشکن، مطیع و سربه زیر مورد علاقه و حمایت معلم و مدرسه قرار گیرد. معلمان باید بهطور صریح و ضمنی به دانشآموزان بیاموزند که چگونه میتوانند ضمن رعایت ادب و احترام اعتراض کنند. در تعلیم و تربیت انتقادی معلم نهتنها در برابر اعتراض دانشآموزان مقاومت نکرده بلکه با ایشان همراهی میکند. اساسا معلم ضمن درک این موضوع که تضییع حقوق دانشآموزان نشانهای از تضییع حقوق خود اوست بر خود لازم میبیند با توانمندسازی دانشآموزان برای تحقق عدالت بیشتر قدمی بردارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.