|

در صدمین سال تولد سولژنیتسین

باتلاقی صدساله

شرق: صدمین سالروز تولد سولژنیتسین، نویسنده روس و برنده جايزه نوبل ادبيِ 1970 چند روز پيش برگزار شد. محبوبیت اين نويسنده، جز آثارش به‌خاطر رویکردهای سیاسی‌اش بود كه بیشتر عمر خود را در اردوگاه‌های کار اجباری و تبعید گذراند و تا پایان عمر بر عقیده‌اش پافشاری کرد. به اين مناسبت بیستم آذر در موسسه شهركتاب با همکاری انستیتو سولژنیتسین نشستی برگزار شد كه در آن آبتین گلکار، زهرا محمدی، سیدحسین طباطبایی و شهرام همت‌زاده درباره اين نويسنده سخن گفتند كه بخش‌هايي از آن را در ادامه مي‌خوانيد:
عليه استالين
سیدحسین طباطبایی: یازدهم دسامبر، صدمین سالگرد تولد سولژنیتسین نویسنده‌ بزرگ روس است؛ نگاهی گذرا به زندگی پرفرازوفرود او، نشان از تحول و تطور شخصیت مردی دارد که در مقطعی پیام‌آور فروپاشی شوروی بود و در مقطعی دیگر منادی همبستگی روس‌ها. می‌توان زندگی او را در شش مقطع بررسی کرد؛ دوران نوجوانی و جوانی او (تا سال ۱۹۴۵) که بخش درخورتوجهی از آن به تحصیل در رشته‌ فیزیک و ریاضی گذشت. پایان تحصیلات سولژنیتسین با آغاز جنگ جهانی دوم مصادف شد؛ او به‌سبب رشته‌ای که در آن تحصیل کرده بود، آموزش توپخانه دید و به جبهه اعزام شد. سولژنیتسین در دوران دبیرستان به مارکسیسم‌لنینیسم متمایل شد و به سازمان جوانان حزب کمونیست پیوست. سولژنیتسین در جنگ درجات ترقی را طی کرد و حتا توانست بالاترین نشان جنگ روسیه را دریافت کند؛ او در همین حین به تاملات ادبی خود می‌پرداخت. در این مقطع سولژنیتسین از فضای دگم کمونیستی فاصله گرفت و در صف منتقدان استالین درآمد؛ با این تاکید که استالین آموزه‌های لنین را زیر پا نهاده است. این امر موجب شد سولژنیتسین در سال ۱۹۴۵ (از جبهه) دستگیر و به مسکو منتقل شده و پس از دو ماه بازجویی به هشت‌‌‌سال کار اجباری محکوم شود و این سرآغاز مقطع دوم زندگی سولژنیتسین است (۱۹۴۵-۱۹۵۶). این دوران را می‌توان مهم‌ترین مقطع زندگی او در آفرینش و خلق ادبی برشمرد. ماحصل این دوره از زندگی سولژنیتسین آثار متعددی است؛ ازجمله یکی از مهم‌ترین آثار او، «یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ». او در همین دوران به‌کلی از مارکسیسم روی برتافت و به ایده‌‌های ارتدکس ‌میهن‌پرستانه روی آورد؛ این نگرش تا پایان عمر با او ماند. سولژنیتسین در دوران تبعید تجربیات سختی را از سر گذراند؛ پس از اتمام هشت‌ سال محکومیت به کار اجباری، به جنوب قزاقستان تبعید شد و سرطان سختی را تجربه کرد. دوره‌ سوم (۱۹۵۷-۱۹۴۴) «گشایش نسبی» است؛ چراکه در این دوران کم‌وبیش امکان انتشار آثارش در برخی مجلات روسیه فراهم آمد؛ و اولین کتابش «یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ» امکان انتشار یافت. سولژنیتسین در همین سال در اتحادیه‌ نویسندگان عضو شد و بروز آثارش امکان یافت. دوران دیگر زندگی سولژنیتسین را می‌توان «دوران سخت‌گیری مجدد» نام نهاد؛ پس از خرشچف محدودیت‌های حزب کمونیسم دوباره اوج گرفت. او در این مقطع به نشر زیرزمینی گرایش یافت؛ این اتفاقات سبب استعفای او از اتحادیه‌ نویسندگان شد. او در ۱۹۷۰ برنده‌ جایزه نوبل ادبی شد؛ معروف است که می‌گویند نه پیش از سولژنیتسین، نه پس از او هیچ‌کس نتوانست تنها هشت‌سال پس از انتشار اولین کتابش موفق به دریافت نوبل ادبی شود. البته او نتوانست در مراسم نوبل حضور یابد؛ دولت شوروی چنین اجازه‌ای برایش صادر نکرد و او پس از مهاجرت موفق شد جایزه‌ خود را دریافت کند. این دوران برای او بسیار دشوار بود؛ انتشار «مجمع‌الجزایر گولاک» به‌شدت خشم نظام حاکم را برافروخت؛ این اثر ۱۹۷۴ در فرانسه منتشر شد. در همان سال تابعیت او سلب و از کشور شوروی اخراج شد. سولژنیتسین بيست‌سال بعد را در کشورهایی چون سوییس، آلمان، فرانسه و آمریکا زیست و در سال ۱۹۹۴ به کشور خود بازگشت و دوران جدیدی را آغاز کرد. در این دوران دولت توجه ویژه‌ای به او داشت؛ حال آن‌که او همچنان بر اعتقادات خود ایمان داشت. سولژنیتسین در سال ۲۰۰۸ درگذشت.
خاطرات زندان
آبتین گلکار: در دهه‌ ۱۹۵۰ چند اتفاق خاص در حیات اجتماعی روسیه رخ داد. اولین آنها مرگ استالین بود. مرگ استالین چند اتفاق عجیب را در پی داشت؛ عجیب‌ترین آنها روی‌کارآمدن خرشچف و انتقادهای گسترده‌ او از دوران زمامداری استالین است؛ از آن‌جمله می‌توان به محکوم‌کردن کیش شخصیت استالین از جانب او اشاره کرد. خرشچف وجود اردوگا‌ه‌های کار را محکوم کرد. نتیجه‌ مطلوب افشاگری خرشچف، آزادی بسیاری از زندانی‌های اردوگاه‌های یادشده بود؛ پیامد دیگر این اقدام نوشتن خاطرات بسیاری از آن زندانی‌ها بود؛ حال آن‌که امکان چاپ آن‌ها مهیا نبود. اتفاق ویژه‌ دیگر، نشر یکی از آن خاطرات بود «یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ»؛ این رخداد برای هیچ‌کس باورپذیر نبود. سولژنیتسین در این اثر نشان می‌دهد آدمی تا چه‌اندازه می‌تواند دچار انحطاط شود. نویسندگان بسیار دیگری خاطرات خود را نوشته‌اند، البته با رویکردهایی متفاوت؛ از معروف‌ترین‌شان شالاموف است که او نیز از تجربیات و مشاهدات خود نوشته. تفاوت دیدگاه در آن دو حتا به دشمنی انجامید؛ سولژنیتسین کار خود را با گردآوردن خاطرات دیگر زندانیان به ‌انجام رساند، حال آن‌که شالاموف با اتکا به خاطرات خود کتابش را نوشت. شالاموف بر این عقیده بود که سولژنیتسین تجربه‌ زندان را به وسیله‌ای برای تبلیغات منفی علیه شوروی و شهرت‌یافتن تبدیل کرده. شالاموف شخصیتی بسیار بدبین داشت؛ آن‌چنان‌که رسالتی برای ادبیات قائل نبود و رویکردهای سولژنیتسین در این حوزه را نقد می‌کرد. او می‌گوید: «من به ادبیات اعتقاد ندارم؛ به امکان آن‌که بتوان جلوی چیزی را گرفت و مانع تکرار آن شد اعتقاد ندارم؛ تاریخ تکرار می‌شود. چرا با این حال باز می‌نویسم؟ به‌هر حال انسان باید کاری انجام دهد.»
باتلاقی صدساله
شهرام همت‌زاده: اکنون بیست‌وچهار سال از بازگشت سولژنیتسین به روسیه می‌گذرد. او که در سال ۱۹۷۴ از شوروی اخراج شده بود، بعد از بیست سال دوباره پا به خاک روسیه گذاشت و در یک روز بارانی با استقبال گرم هم‌وطنانش در این شهر مواجه شد. هزاران نفر ساعت‌ها منتظر رسیدن او بودند و کتاب‌هایشان را برای امضا آورده بودند. او در جمع مردم گفت: «می‌دانستم که به روسیه‌ای رنج‌کشیده و بهت‌زده برمی‏گردم؛ به روسیه‌ای که در جست‌وجوی خویشتن است... می‌خواهم وضعیت کنونی شما را درک کنم و از دل‏نگرانی‌ها و مخاطرات شما باخبر شوم. شاید بتوانم کمک کنم تا راهی پیدا کنیم که بتوانیم از این باتلاق هفتادوپنج‌ساله‌مان خارج شویم». یلتسین رئیس‌جمهور وقت نیز با ارسال پیامی ضمن خوشامدگویی اظهار امیدواری کرد که استعداد سولژنیتسین بتواند به جامعه و پیشرفت روسیه کمک کند. در ۲۰۰۷ رئیس‌جمهور پوتین، نشان دولتی روسیه را به سولژنیتسین اهدا کرد؛ این جایزه به‌منظور دستاوردهای چشم‌گیر سولژنیتسین در زمینه‌ فعالیت‌های انسان‌دوستانه به او تعلق گرفت. وقتی در ۲۰۰۸ از او پرسیده شد: «نظر شما درباره‌ روسیه‌ امروزی چیست؟ و چقدر این کشور از آنچه شما برایش مبارزه کردید دور است» پاسخ داد: «سؤال خیلی جالبی را مطرح کردید. درباره‌ این‌که چقدر روسیه به آن‌چه من برایش آرزو داشتم نزدیک است، باید بگویم که خیلی‌خیلی دور است...».
ادبیات اعتراضی
زهرا محمدی: هیچ‌چیز به‌اندازه‌ نظام‌های توتالیتر نتوانسته اثبات کند که ادبیات پدیده‌ای بسیار مهم است؛ این نظام‌ها بودند که با استقرار و اعمال سانسور بر نویسندگان ثابت کردند که ادبیات برای نظام‌های انسان‌محور و عدالت‌محور بسیار هراس‌آفرین است. شوروی از این قاعده مستثنا نیست؛ البته پدیده‌ کنترل ادبیات منحصر به قرن بیستم نیست و تنها به دوران شوروی اختصاص ندارد؛ ما در دوران طلایی ادبیات روسیه (قرن نوزدهم) هم شاهد سانسور هستیم، به‌گونه‌ای که تزار خود آثار نویسندگان را می‌خواند و هرجایی را می‌خواست، حذف می‌کرد؛ اما تفاوت ماهوی بسیار زیادی بین‌شان وجود دارد. حکایت قرن بیستم بسیار عجیب است؛ تا پیش از انقلاب اکتبر فضایی پرجوش‌وخروش و چندصدایی وجود داشت؛ با ورود مدرنیسم به روسیه و شکل‌گیری جریان‌های ناشی از آن در شعر و هنر، چندصدایی به‌ وجود آمد؛ در این مقطع نویسندگان امکان بروز استعدادهای خود را داشتند. سولژنیتسین به‌عنوان نویسنده‌ای پراهمیت در گستره‌ ادبیات روس، گفته است: ما به آدم‌هایی با حقیقت دوگانه تبدیل شده‌ایم که نه اینیم و نه آن، هم اینیم و هم آن. بسیاری گفته‌های او را متناقض می‌دانند؛ اما او اصلی داشت مبنی بر این‌که باید یاد بگیریم بی‌دروغ زندگی کنیم و هرگاه دریافتیم جایی دروغی گفته‌ایم، متوقف شویم و آن را اصلاح کنیم.

شرق: صدمین سالروز تولد سولژنیتسین، نویسنده روس و برنده جايزه نوبل ادبيِ 1970 چند روز پيش برگزار شد. محبوبیت اين نويسنده، جز آثارش به‌خاطر رویکردهای سیاسی‌اش بود كه بیشتر عمر خود را در اردوگاه‌های کار اجباری و تبعید گذراند و تا پایان عمر بر عقیده‌اش پافشاری کرد. به اين مناسبت بیستم آذر در موسسه شهركتاب با همکاری انستیتو سولژنیتسین نشستی برگزار شد كه در آن آبتین گلکار، زهرا محمدی، سیدحسین طباطبایی و شهرام همت‌زاده درباره اين نويسنده سخن گفتند كه بخش‌هايي از آن را در ادامه مي‌خوانيد:
عليه استالين
سیدحسین طباطبایی: یازدهم دسامبر، صدمین سالگرد تولد سولژنیتسین نویسنده‌ بزرگ روس است؛ نگاهی گذرا به زندگی پرفرازوفرود او، نشان از تحول و تطور شخصیت مردی دارد که در مقطعی پیام‌آور فروپاشی شوروی بود و در مقطعی دیگر منادی همبستگی روس‌ها. می‌توان زندگی او را در شش مقطع بررسی کرد؛ دوران نوجوانی و جوانی او (تا سال ۱۹۴۵) که بخش درخورتوجهی از آن به تحصیل در رشته‌ فیزیک و ریاضی گذشت. پایان تحصیلات سولژنیتسین با آغاز جنگ جهانی دوم مصادف شد؛ او به‌سبب رشته‌ای که در آن تحصیل کرده بود، آموزش توپخانه دید و به جبهه اعزام شد. سولژنیتسین در دوران دبیرستان به مارکسیسم‌لنینیسم متمایل شد و به سازمان جوانان حزب کمونیست پیوست. سولژنیتسین در جنگ درجات ترقی را طی کرد و حتا توانست بالاترین نشان جنگ روسیه را دریافت کند؛ او در همین حین به تاملات ادبی خود می‌پرداخت. در این مقطع سولژنیتسین از فضای دگم کمونیستی فاصله گرفت و در صف منتقدان استالین درآمد؛ با این تاکید که استالین آموزه‌های لنین را زیر پا نهاده است. این امر موجب شد سولژنیتسین در سال ۱۹۴۵ (از جبهه) دستگیر و به مسکو منتقل شده و پس از دو ماه بازجویی به هشت‌‌‌سال کار اجباری محکوم شود و این سرآغاز مقطع دوم زندگی سولژنیتسین است (۱۹۴۵-۱۹۵۶). این دوران را می‌توان مهم‌ترین مقطع زندگی او در آفرینش و خلق ادبی برشمرد. ماحصل این دوره از زندگی سولژنیتسین آثار متعددی است؛ ازجمله یکی از مهم‌ترین آثار او، «یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ». او در همین دوران به‌کلی از مارکسیسم روی برتافت و به ایده‌‌های ارتدکس ‌میهن‌پرستانه روی آورد؛ این نگرش تا پایان عمر با او ماند. سولژنیتسین در دوران تبعید تجربیات سختی را از سر گذراند؛ پس از اتمام هشت‌ سال محکومیت به کار اجباری، به جنوب قزاقستان تبعید شد و سرطان سختی را تجربه کرد. دوره‌ سوم (۱۹۵۷-۱۹۴۴) «گشایش نسبی» است؛ چراکه در این دوران کم‌وبیش امکان انتشار آثارش در برخی مجلات روسیه فراهم آمد؛ و اولین کتابش «یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ» امکان انتشار یافت. سولژنیتسین در همین سال در اتحادیه‌ نویسندگان عضو شد و بروز آثارش امکان یافت. دوران دیگر زندگی سولژنیتسین را می‌توان «دوران سخت‌گیری مجدد» نام نهاد؛ پس از خرشچف محدودیت‌های حزب کمونیسم دوباره اوج گرفت. او در این مقطع به نشر زیرزمینی گرایش یافت؛ این اتفاقات سبب استعفای او از اتحادیه‌ نویسندگان شد. او در ۱۹۷۰ برنده‌ جایزه نوبل ادبی شد؛ معروف است که می‌گویند نه پیش از سولژنیتسین، نه پس از او هیچ‌کس نتوانست تنها هشت‌سال پس از انتشار اولین کتابش موفق به دریافت نوبل ادبی شود. البته او نتوانست در مراسم نوبل حضور یابد؛ دولت شوروی چنین اجازه‌ای برایش صادر نکرد و او پس از مهاجرت موفق شد جایزه‌ خود را دریافت کند. این دوران برای او بسیار دشوار بود؛ انتشار «مجمع‌الجزایر گولاک» به‌شدت خشم نظام حاکم را برافروخت؛ این اثر ۱۹۷۴ در فرانسه منتشر شد. در همان سال تابعیت او سلب و از کشور شوروی اخراج شد. سولژنیتسین بيست‌سال بعد را در کشورهایی چون سوییس، آلمان، فرانسه و آمریکا زیست و در سال ۱۹۹۴ به کشور خود بازگشت و دوران جدیدی را آغاز کرد. در این دوران دولت توجه ویژه‌ای به او داشت؛ حال آن‌که او همچنان بر اعتقادات خود ایمان داشت. سولژنیتسین در سال ۲۰۰۸ درگذشت.
خاطرات زندان
آبتین گلکار: در دهه‌ ۱۹۵۰ چند اتفاق خاص در حیات اجتماعی روسیه رخ داد. اولین آنها مرگ استالین بود. مرگ استالین چند اتفاق عجیب را در پی داشت؛ عجیب‌ترین آنها روی‌کارآمدن خرشچف و انتقادهای گسترده‌ او از دوران زمامداری استالین است؛ از آن‌جمله می‌توان به محکوم‌کردن کیش شخصیت استالین از جانب او اشاره کرد. خرشچف وجود اردوگا‌ه‌های کار را محکوم کرد. نتیجه‌ مطلوب افشاگری خرشچف، آزادی بسیاری از زندانی‌های اردوگاه‌های یادشده بود؛ پیامد دیگر این اقدام نوشتن خاطرات بسیاری از آن زندانی‌ها بود؛ حال آن‌که امکان چاپ آن‌ها مهیا نبود. اتفاق ویژه‌ دیگر، نشر یکی از آن خاطرات بود «یک روز از زندگی ایوان دنیسویچ»؛ این رخداد برای هیچ‌کس باورپذیر نبود. سولژنیتسین در این اثر نشان می‌دهد آدمی تا چه‌اندازه می‌تواند دچار انحطاط شود. نویسندگان بسیار دیگری خاطرات خود را نوشته‌اند، البته با رویکردهایی متفاوت؛ از معروف‌ترین‌شان شالاموف است که او نیز از تجربیات و مشاهدات خود نوشته. تفاوت دیدگاه در آن دو حتا به دشمنی انجامید؛ سولژنیتسین کار خود را با گردآوردن خاطرات دیگر زندانیان به ‌انجام رساند، حال آن‌که شالاموف با اتکا به خاطرات خود کتابش را نوشت. شالاموف بر این عقیده بود که سولژنیتسین تجربه‌ زندان را به وسیله‌ای برای تبلیغات منفی علیه شوروی و شهرت‌یافتن تبدیل کرده. شالاموف شخصیتی بسیار بدبین داشت؛ آن‌چنان‌که رسالتی برای ادبیات قائل نبود و رویکردهای سولژنیتسین در این حوزه را نقد می‌کرد. او می‌گوید: «من به ادبیات اعتقاد ندارم؛ به امکان آن‌که بتوان جلوی چیزی را گرفت و مانع تکرار آن شد اعتقاد ندارم؛ تاریخ تکرار می‌شود. چرا با این حال باز می‌نویسم؟ به‌هر حال انسان باید کاری انجام دهد.»
باتلاقی صدساله
شهرام همت‌زاده: اکنون بیست‌وچهار سال از بازگشت سولژنیتسین به روسیه می‌گذرد. او که در سال ۱۹۷۴ از شوروی اخراج شده بود، بعد از بیست سال دوباره پا به خاک روسیه گذاشت و در یک روز بارانی با استقبال گرم هم‌وطنانش در این شهر مواجه شد. هزاران نفر ساعت‌ها منتظر رسیدن او بودند و کتاب‌هایشان را برای امضا آورده بودند. او در جمع مردم گفت: «می‌دانستم که به روسیه‌ای رنج‌کشیده و بهت‌زده برمی‏گردم؛ به روسیه‌ای که در جست‌وجوی خویشتن است... می‌خواهم وضعیت کنونی شما را درک کنم و از دل‏نگرانی‌ها و مخاطرات شما باخبر شوم. شاید بتوانم کمک کنم تا راهی پیدا کنیم که بتوانیم از این باتلاق هفتادوپنج‌ساله‌مان خارج شویم». یلتسین رئیس‌جمهور وقت نیز با ارسال پیامی ضمن خوشامدگویی اظهار امیدواری کرد که استعداد سولژنیتسین بتواند به جامعه و پیشرفت روسیه کمک کند. در ۲۰۰۷ رئیس‌جمهور پوتین، نشان دولتی روسیه را به سولژنیتسین اهدا کرد؛ این جایزه به‌منظور دستاوردهای چشم‌گیر سولژنیتسین در زمینه‌ فعالیت‌های انسان‌دوستانه به او تعلق گرفت. وقتی در ۲۰۰۸ از او پرسیده شد: «نظر شما درباره‌ روسیه‌ امروزی چیست؟ و چقدر این کشور از آنچه شما برایش مبارزه کردید دور است» پاسخ داد: «سؤال خیلی جالبی را مطرح کردید. درباره‌ این‌که چقدر روسیه به آن‌چه من برایش آرزو داشتم نزدیک است، باید بگویم که خیلی‌خیلی دور است...».
ادبیات اعتراضی
زهرا محمدی: هیچ‌چیز به‌اندازه‌ نظام‌های توتالیتر نتوانسته اثبات کند که ادبیات پدیده‌ای بسیار مهم است؛ این نظام‌ها بودند که با استقرار و اعمال سانسور بر نویسندگان ثابت کردند که ادبیات برای نظام‌های انسان‌محور و عدالت‌محور بسیار هراس‌آفرین است. شوروی از این قاعده مستثنا نیست؛ البته پدیده‌ کنترل ادبیات منحصر به قرن بیستم نیست و تنها به دوران شوروی اختصاص ندارد؛ ما در دوران طلایی ادبیات روسیه (قرن نوزدهم) هم شاهد سانسور هستیم، به‌گونه‌ای که تزار خود آثار نویسندگان را می‌خواند و هرجایی را می‌خواست، حذف می‌کرد؛ اما تفاوت ماهوی بسیار زیادی بین‌شان وجود دارد. حکایت قرن بیستم بسیار عجیب است؛ تا پیش از انقلاب اکتبر فضایی پرجوش‌وخروش و چندصدایی وجود داشت؛ با ورود مدرنیسم به روسیه و شکل‌گیری جریان‌های ناشی از آن در شعر و هنر، چندصدایی به‌ وجود آمد؛ در این مقطع نویسندگان امکان بروز استعدادهای خود را داشتند. سولژنیتسین به‌عنوان نویسنده‌ای پراهمیت در گستره‌ ادبیات روس، گفته است: ما به آدم‌هایی با حقیقت دوگانه تبدیل شده‌ایم که نه اینیم و نه آن، هم اینیم و هم آن. بسیاری گفته‌های او را متناقض می‌دانند؛ اما او اصلی داشت مبنی بر این‌که باید یاد بگیریم بی‌دروغ زندگی کنیم و هرگاه دریافتیم جایی دروغی گفته‌ایم، متوقف شویم و آن را اصلاح کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.