|

شکل‌های زندگی: به‌مناسبت انتشار «پرسش‌های بوطیقای داستایفسکی» میخائیل باختین

ناگهان همچون آزادی

نادر شهریوری (صدقی)

1 داستایفسکی شیفته کلمه «ناگهان» بود. ناگهان چنان که از تعریفش برمی‌آید، تابع علت، یقین و یا تاثیرپذیری از محیط نیست. ناگهان، نابهنگام است، پیش‌بینی‌ناپذیری است، آزادی است که رخ می‌دهد،‌ از آن نوع که آدمی خود را مجاز می‌داند، چنان که راسکولنیکوف خود را مجاز می‌دانست. با ناگهان اکنون خلاق می‌شود زیرا عملی که شخص انجام می‌دهد در اکنون است. «اکنون خلاق» ایده باختینی است. با اکنونِ خلاق درک آدمی از جامعه و تاریخ تغییر می‌کند. زیرا اکنون دیگر فرایندی از تاریخ و یا محصولی از آن نیست، بلکه تاریخ فرایندی است که در اکنون رخ می‌دهد. اکنونِ خلاق می‌تواند حاصل مکالمه با متن باشد اما نه هر متنی، بلکه متنی که خواننده را مخاطب قرار می‌دهد و او را سوژه می‌کند. سوژه زمانی شکل می‌گیرد که فرد ناگهان به وسیله دیگری مورد خطاب قرار گیرد. «سوژه تنها در لحظه مورد خطاب قرارگرفتن است که برای خود و دیگران خودش می‌شود.»1
2 کارناوال در ایده‌های باختین نقشی مهم دارد، حتی می‌تواند آغازی به نظریه رمان باشد. نظریه رمان باختین در مقابل نظریه لوکاچ قرار دارد. اساس نظریه لوکاچ متاثر از این فرض هگلی است که در جامعه مدرن بورژوایی وحدت میان عین و ذهن و یا آگاهی و جهان‌ از میان رفته است. وحدتی که تا قبل از این در فرم حماسه یونانی تبلور می‌یافت. رمان از نظر لوکاچ حاصل چنین تناقضی و پیامد تنش میان انسان و جهان است. شروع رمان از نظر باختین اما به کارناوال برمی‌گردد. از نظر او شکل‌گیری رمان به عنوان پدیده‌ای بورژوایی واکنش به دولت مطلقه است. مورخان نیز اوج کارناوال‌گرایی را به شکل‌گیری دولت مطلقه نسبت می‌دهند. به نظر مارکس این دولت، دولتی فراطبقاتی و یا چنان که در بعضی از متون گفته شده دولتی بناپارتی است که اگرچه خود دولتی مستعجل است اما آغازگر دولت‌های بورژوایی است. ازجمله کارکردهای این دولت، نظام‌مندکردن طیف‌های گوناگون اجتماعی، تعین‌بخشی به طبقات و تلاش برای ایجاد زبانی رسمی و فراگیر است. در این شرایط کارناوال به مثابه پدیده‌ای اجتماعی و مردمی در تنش با دولت قرار می‌گیرد: منطق دوسویه کارناوال، منطق بدون تمایز، منطقی که بازیگر در همان حال تماشاگر صحنه است، هر سلسله‌مراتب، هر تعین طبقاتی و جزمیت کلیسایی زمانه خود را از میان می‌برد و به جای آن سبکی غیررسمی پدید می‌آورد که لازمه اجرای آن بسط تخیل تک‌تک فردهای بازیگر است. به یک تعبیر کارناوال نوعی جشن همراه با ماجراجویی است که انرژی نهفته‌شده در افراد را آزاد می‌کند. جشن کارناوالی واجد گروتسک و آزادی است. گروتسک است زیرا جهان آشنا از منظری دیده می‌شود که سبب می‌شود ناگهان غریبه شود. جشن کارناوالی، آزادی است زیرا بازیگر خود را مجاز می‌داند به هر شکل و فرمی درآید. نمونه‌ای از این خصوصیات را در اولین رمان‌های جهان مشاهده می‌کنیم: دن‌کیشوت دلامانچا در 1605 دهکده خود را ترک می‌کند تا آزادی و تخیل خود را محک بزند؛ کارهای او واجد رگه‌هایی از گروتسک نیز است.
3 ناستاسیا فیلیپوونا در یک اوج نمایشی با چشمانی اشک‌آلود در برابر پرنس میشکین زانو می‌زند و تلاش می‌کند دست او را ببوسد، او می‌خواهد در آخرین لحظات و به‌طور کاملا «ناگهانی» تصمیم خود مبنی بر عدم ازدواج با پرنس میشکین را به اطلاع وی برساند و او را برای همیشه ترک کند.
تصمیم ناستاسیا اگرچه شوک رمان «ابله» است اما او کار خود را می‌کند. ناستاسیا با این کار درصدد نابودی جهانی است که دیگران برایش ساخته‌‌اند*. ناستاسیا پیش خود فکر می‌کند جهانی که دیگران برایش ساخته‌‌اند او را اسیر و آزادی‌اش را به مخاطره می‌اندازد، ناستاسیا نمونه‌ای از قهرمان داستایفسکی است؛ قهرمانی که «همیشه در پی نابودی آن چارچوب کلامی دیگران درباره خود است که می‌تواند او را پایان بخشد.»2
آدمی در جهان داستایفسکی یک وجود تحقق‌نیافته، ناکامل و ناهمگون است. او هرگز «با خود منطبق نیست و نمی‌توان بر او فرمول هَمانستی A=A را اعمال کرد».3 به نظر داستایفسکی آدم تحقق‌یافته و حتی کلی‌تر، دنیای تحقق‌یافته، دنیایی به‌پایان‌رسیده است. داستایفسکی هرگز شخصیت‌های داستانی خود را کاملا توضیح نمی‌دهد زیرا نمی‌خواهد آنها به پایان برسند.
از نگاه مسیانیک داستایفسکی انسان و جهان همواره در انتظار سرنوشتی تازه و کلامی نو است اما کلام نو هرگز تحقق نیافته و یا به زبان نیامده است. به این تعبیر جهان داستایفسکی، جهانی گشوده است که در آن هیچ امر قطعی و یا حتمی رخ نداده است. «تاکنون هیچ امر قطعی در جهان رخ نداده است، کلام ‌نمایی جهان و کلام‌ نمایی درباره جهان هنوز به زبان نیامده است، جهان گشوده و آزاد است، همه‌چیز در آینده است همیشه در آینده خواهد بود».4
4 کرونوتوپ اصطلاحی باختینی است،
«choronotopic ناظر به کرونوتوپ که از دو جزء choronos (زمان) و topos (مکان) تشکیل شده است».5 این مفهوم نیازمند توضیح است. کرونوتوپ در وهله اول نقش‌مایه‌هایی تکرارشونده است که همچون یک ساخت دائما تکرار می‌شود. کرونوتوپ همچنین واجد نقشی دوسویه و یا چنان ‌که مایکل هولکوئیست در اثر درخشان خود «مکالمه‌گرایی» می‌گوید دوکانونه است که اگرچه «همچون هر مقوله دیگر واجد سویه‌ای تاریخی است اما همان کرونوتوپ به عنوان خصوصیتی فراتاریخی تلقی می‌شود که در آثار دیگری در قرن‌های دیگر نیز قابل ردیابی است».6 بدین سان مفهوم کرونوتوپ به عنوان همبافت زمانی- مکانی با مضمونی چنان که گفته شد دوسویه، به شکل مقوله‌ای صوری و محتوایی در ادبیات داستایفسکی به کار می‌رود. درهم‌آمیزی زمان و مکان که در مفهوم کرونوتوپ وجود دارد، در وحدت جدایی‌ناپذیر کل و جزء خود را به «اکنون خلاق» گره می‌زند. متن‌های داستایفسکی به‌واسطه «قابلیت جابه‌جایی» همواره به صورت متن‌های فراتاریخی انتقال می‌یابند که در هر برهه زمانی و مکانی می‌توان با آنها مکالمه کرد. در این‌جا می‌توان به ایده فلسفی نهفته در کرونوتوپ پی برد، مطابق این ایده جهان فرایند صیرورتی (در حال شدن) است که در آن مرز میان انسان و انسان، انسان و اشیا از میان می‌رود تا بدان جا که انسان با مردم و کل جهان یکی می‌شود. رستاخیزهای داستایفسکی پیاپی رخ می‌دهند، «قهرمان در هر کدام از رمان‌های داستایفسکی می‌میرد (خود را انکار می‌کند) تا دوباره متولد شود (خود را تطهیر کند و از خود بالاتر رود)».7 تا آنکه رستاخیز نهانی انجام گیرد تا با استعلایافتن بدن فردی و نفی جسمیت (همان بدن زیست‌شناختی) این بدن فرد بشریت (انسان، مردم، کل جهان) باشد که رستگار می‌شود زیرا آدمی در نهایت عبارت است از یک انسان «شما در من و من در شما» (انجیل یوحنا).
پی‌نوشت‌ها:
* ناستاسیا تلاش می‌کند اهمیتی به قضاوت دیگران ندهد و به تعبیری دقیق‌تر قربانی قضاوت دیگران نشود. این نظر داستایفسکی که در کنش‌مندترین شخصیت‌هایش وجود دارد بعدها یکی از مهم‌ترین ایده‌های سارتر می‌شود: دیگری جهنم است و یا دیگری مرگ من است جمله مشهور سارتر است که با رگه‌های غالب اگزیستانسیالیستی (کنشگری) به داستایفسکی منتهی می‌شود.
1، 5، 6. مکالمه‌گرایی، مایکل هولکوئیست، ترجمه مهدی امیرخانلو
2، 3، 4، 7. پرسش‌های بوطیقای داستایفسکی، میخائیل باختین، ترجمه سعید صلح‌جو
پرسش‌های بوطیقای داستایفسکی/ میخائیل باختین/ ترجمه سعید صلح‌جو/ نشر نیلوفر

1 داستایفسکی شیفته کلمه «ناگهان» بود. ناگهان چنان که از تعریفش برمی‌آید، تابع علت، یقین و یا تاثیرپذیری از محیط نیست. ناگهان، نابهنگام است، پیش‌بینی‌ناپذیری است، آزادی است که رخ می‌دهد،‌ از آن نوع که آدمی خود را مجاز می‌داند، چنان که راسکولنیکوف خود را مجاز می‌دانست. با ناگهان اکنون خلاق می‌شود زیرا عملی که شخص انجام می‌دهد در اکنون است. «اکنون خلاق» ایده باختینی است. با اکنونِ خلاق درک آدمی از جامعه و تاریخ تغییر می‌کند. زیرا اکنون دیگر فرایندی از تاریخ و یا محصولی از آن نیست، بلکه تاریخ فرایندی است که در اکنون رخ می‌دهد. اکنونِ خلاق می‌تواند حاصل مکالمه با متن باشد اما نه هر متنی، بلکه متنی که خواننده را مخاطب قرار می‌دهد و او را سوژه می‌کند. سوژه زمانی شکل می‌گیرد که فرد ناگهان به وسیله دیگری مورد خطاب قرار گیرد. «سوژه تنها در لحظه مورد خطاب قرارگرفتن است که برای خود و دیگران خودش می‌شود.»1
2 کارناوال در ایده‌های باختین نقشی مهم دارد، حتی می‌تواند آغازی به نظریه رمان باشد. نظریه رمان باختین در مقابل نظریه لوکاچ قرار دارد. اساس نظریه لوکاچ متاثر از این فرض هگلی است که در جامعه مدرن بورژوایی وحدت میان عین و ذهن و یا آگاهی و جهان‌ از میان رفته است. وحدتی که تا قبل از این در فرم حماسه یونانی تبلور می‌یافت. رمان از نظر لوکاچ حاصل چنین تناقضی و پیامد تنش میان انسان و جهان است. شروع رمان از نظر باختین اما به کارناوال برمی‌گردد. از نظر او شکل‌گیری رمان به عنوان پدیده‌ای بورژوایی واکنش به دولت مطلقه است. مورخان نیز اوج کارناوال‌گرایی را به شکل‌گیری دولت مطلقه نسبت می‌دهند. به نظر مارکس این دولت، دولتی فراطبقاتی و یا چنان که در بعضی از متون گفته شده دولتی بناپارتی است که اگرچه خود دولتی مستعجل است اما آغازگر دولت‌های بورژوایی است. ازجمله کارکردهای این دولت، نظام‌مندکردن طیف‌های گوناگون اجتماعی، تعین‌بخشی به طبقات و تلاش برای ایجاد زبانی رسمی و فراگیر است. در این شرایط کارناوال به مثابه پدیده‌ای اجتماعی و مردمی در تنش با دولت قرار می‌گیرد: منطق دوسویه کارناوال، منطق بدون تمایز، منطقی که بازیگر در همان حال تماشاگر صحنه است، هر سلسله‌مراتب، هر تعین طبقاتی و جزمیت کلیسایی زمانه خود را از میان می‌برد و به جای آن سبکی غیررسمی پدید می‌آورد که لازمه اجرای آن بسط تخیل تک‌تک فردهای بازیگر است. به یک تعبیر کارناوال نوعی جشن همراه با ماجراجویی است که انرژی نهفته‌شده در افراد را آزاد می‌کند. جشن کارناوالی واجد گروتسک و آزادی است. گروتسک است زیرا جهان آشنا از منظری دیده می‌شود که سبب می‌شود ناگهان غریبه شود. جشن کارناوالی، آزادی است زیرا بازیگر خود را مجاز می‌داند به هر شکل و فرمی درآید. نمونه‌ای از این خصوصیات را در اولین رمان‌های جهان مشاهده می‌کنیم: دن‌کیشوت دلامانچا در 1605 دهکده خود را ترک می‌کند تا آزادی و تخیل خود را محک بزند؛ کارهای او واجد رگه‌هایی از گروتسک نیز است.
3 ناستاسیا فیلیپوونا در یک اوج نمایشی با چشمانی اشک‌آلود در برابر پرنس میشکین زانو می‌زند و تلاش می‌کند دست او را ببوسد، او می‌خواهد در آخرین لحظات و به‌طور کاملا «ناگهانی» تصمیم خود مبنی بر عدم ازدواج با پرنس میشکین را به اطلاع وی برساند و او را برای همیشه ترک کند.
تصمیم ناستاسیا اگرچه شوک رمان «ابله» است اما او کار خود را می‌کند. ناستاسیا با این کار درصدد نابودی جهانی است که دیگران برایش ساخته‌‌اند*. ناستاسیا پیش خود فکر می‌کند جهانی که دیگران برایش ساخته‌‌اند او را اسیر و آزادی‌اش را به مخاطره می‌اندازد، ناستاسیا نمونه‌ای از قهرمان داستایفسکی است؛ قهرمانی که «همیشه در پی نابودی آن چارچوب کلامی دیگران درباره خود است که می‌تواند او را پایان بخشد.»2
آدمی در جهان داستایفسکی یک وجود تحقق‌نیافته، ناکامل و ناهمگون است. او هرگز «با خود منطبق نیست و نمی‌توان بر او فرمول هَمانستی A=A را اعمال کرد».3 به نظر داستایفسکی آدم تحقق‌یافته و حتی کلی‌تر، دنیای تحقق‌یافته، دنیایی به‌پایان‌رسیده است. داستایفسکی هرگز شخصیت‌های داستانی خود را کاملا توضیح نمی‌دهد زیرا نمی‌خواهد آنها به پایان برسند.
از نگاه مسیانیک داستایفسکی انسان و جهان همواره در انتظار سرنوشتی تازه و کلامی نو است اما کلام نو هرگز تحقق نیافته و یا به زبان نیامده است. به این تعبیر جهان داستایفسکی، جهانی گشوده است که در آن هیچ امر قطعی و یا حتمی رخ نداده است. «تاکنون هیچ امر قطعی در جهان رخ نداده است، کلام ‌نمایی جهان و کلام‌ نمایی درباره جهان هنوز به زبان نیامده است، جهان گشوده و آزاد است، همه‌چیز در آینده است همیشه در آینده خواهد بود».4
4 کرونوتوپ اصطلاحی باختینی است،
«choronotopic ناظر به کرونوتوپ که از دو جزء choronos (زمان) و topos (مکان) تشکیل شده است».5 این مفهوم نیازمند توضیح است. کرونوتوپ در وهله اول نقش‌مایه‌هایی تکرارشونده است که همچون یک ساخت دائما تکرار می‌شود. کرونوتوپ همچنین واجد نقشی دوسویه و یا چنان ‌که مایکل هولکوئیست در اثر درخشان خود «مکالمه‌گرایی» می‌گوید دوکانونه است که اگرچه «همچون هر مقوله دیگر واجد سویه‌ای تاریخی است اما همان کرونوتوپ به عنوان خصوصیتی فراتاریخی تلقی می‌شود که در آثار دیگری در قرن‌های دیگر نیز قابل ردیابی است».6 بدین سان مفهوم کرونوتوپ به عنوان همبافت زمانی- مکانی با مضمونی چنان که گفته شد دوسویه، به شکل مقوله‌ای صوری و محتوایی در ادبیات داستایفسکی به کار می‌رود. درهم‌آمیزی زمان و مکان که در مفهوم کرونوتوپ وجود دارد، در وحدت جدایی‌ناپذیر کل و جزء خود را به «اکنون خلاق» گره می‌زند. متن‌های داستایفسکی به‌واسطه «قابلیت جابه‌جایی» همواره به صورت متن‌های فراتاریخی انتقال می‌یابند که در هر برهه زمانی و مکانی می‌توان با آنها مکالمه کرد. در این‌جا می‌توان به ایده فلسفی نهفته در کرونوتوپ پی برد، مطابق این ایده جهان فرایند صیرورتی (در حال شدن) است که در آن مرز میان انسان و انسان، انسان و اشیا از میان می‌رود تا بدان جا که انسان با مردم و کل جهان یکی می‌شود. رستاخیزهای داستایفسکی پیاپی رخ می‌دهند، «قهرمان در هر کدام از رمان‌های داستایفسکی می‌میرد (خود را انکار می‌کند) تا دوباره متولد شود (خود را تطهیر کند و از خود بالاتر رود)».7 تا آنکه رستاخیز نهانی انجام گیرد تا با استعلایافتن بدن فردی و نفی جسمیت (همان بدن زیست‌شناختی) این بدن فرد بشریت (انسان، مردم، کل جهان) باشد که رستگار می‌شود زیرا آدمی در نهایت عبارت است از یک انسان «شما در من و من در شما» (انجیل یوحنا).
پی‌نوشت‌ها:
* ناستاسیا تلاش می‌کند اهمیتی به قضاوت دیگران ندهد و به تعبیری دقیق‌تر قربانی قضاوت دیگران نشود. این نظر داستایفسکی که در کنش‌مندترین شخصیت‌هایش وجود دارد بعدها یکی از مهم‌ترین ایده‌های سارتر می‌شود: دیگری جهنم است و یا دیگری مرگ من است جمله مشهور سارتر است که با رگه‌های غالب اگزیستانسیالیستی (کنشگری) به داستایفسکی منتهی می‌شود.
1، 5، 6. مکالمه‌گرایی، مایکل هولکوئیست، ترجمه مهدی امیرخانلو
2، 3، 4، 7. پرسش‌های بوطیقای داستایفسکی، میخائیل باختین، ترجمه سعید صلح‌جو
پرسش‌های بوطیقای داستایفسکی/ میخائیل باختین/ ترجمه سعید صلح‌جو/ نشر نیلوفر

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.