نگاهی به آلبوم آخرین دیدار اثر «کامران عطا»
امید که آخرین نباشد
در این اوضاع و احوالی که داریم، در این زمانی که موسیقی ایران به کلی راه و عزم خود را برای تحول از دست داده، آنچنان نمیتوان در زمینه یک آلبوم موسیقی یا یک کنسرت چه خوب و چه بد، چه خلاقانه و چه سطح پایین و نازل سخنی به میان آورد. اشتباه نکنید. دچار یاس فلسفی نشدهام اما نتایج و تجربیات بیش از 20 سال گوش دادن جدی به موسیقی و مقایسه آن با اصواتی که امروز میشنویم و نیز جایگاه موسیقی، چه پاپ، چه سنتی و چه... باعث چنین حالتی شده است. همین دیروز بود که شنیدیم اسباب و اثاثیه ساختمان شماره دو خانه موسیقی به خیابان ریخته شده یا همین چند وقت پیش بود که اعلام کردند ارکستر سمفونیک تهران در حال فروپاشی است. اگر در چنین موقعیتی دست به نوشتن چیزکی درباره موسیقی میزنم بر اساس تقاضایی است که دوستان کردند و من نیز بر حسب وظیفه پس از نگاهی اجمالی به اثر دست به قلم میبرم.
موسیقی پاپ ایرانی در سالهای اخیر دچار نوعی درخودفرورفتگی شده است. عارضهای که ریشههایش را میتوان به دو دهه پیش ارجاع داد. حضور و ورود سیستمها و نرمافزارهای ساخت و تدوین صدا نیز نتوانست به هنرمندان موسیقی در زمینه خروج از این موقعیت کمک زیادی کند. دلیل این عدم توانایی در چیزی است که علم جامعهشناسی آن را «تاخیر فرهنگی» مینامد. به این معنی که یک دستاورد سختافزاری به سرعت وارد جغرافیایی بیگانه میشود اما از ایدههایی که باید در کنار آنها سختافزار به تکمیل کلیت آنها بپردازد مغفول میماند. این تاخیر فرهنگی در بسیاری از موارد به دهها سال میرسد. پس ایده و ذهنیت در کنار ماده سختافزاری است که به خلاقیت منجر میشود. در موسیقی پاپ معاصر ایرانی ما با چنین وضعیت تاخیر مواجه شدهایم. یعنی بسیاری از لوازم و ادوات الکترونیک و نرم افزاری بهراحتی در دسترس علاقهمندان قرارگرفته اما هیچ ایده متفاوت و خلاقانهای در آثار ارایهشده این عزیزان وجود ندارد. ایده در ساخت آهنگ، نوعی طرحریزی ملودی و هارمونیهای اصلی و فرعی و بهخصوص در ریتم و فضای دینامیک یک قطعه خود را نشان میدهد. این نگاهی سختگیرانه نیست بلکه برعکس نگاهی است که به حداقلها راضی میشود. در آلبوم «آخرین دیدار» اثر کامران عطا نیز با همین فقدانها مواجه هستیم. اولین نکته مساله نوانس یا فراز و فرود ملودی و ریتم است. من در بسیاری از قطعات پاپ ایرانی با این کمبود مواجه شدهام. یعنی نوعی یکنواختی. یک خط مستقیم را بگیر برو جلو تا آخر ماجرا. هیچ اوج و فرود درکار نیست. پس دینامیکی هم در کار نیست. بخشی دیگر از این فقدان دینامیکی به نبود خط باس یا ضعیف بودن این خط که روح موسیقی است بازمیگردد. در اینجا به هیچ عنوان قصد ندارم به ارکان دیگر یک قطعه موسیقایی یعنی موزیکالیته، سونوریته و استتیک (زیبایی) بپردازم. چون در همین اولین گام دچار مشکلات فراوانی هستیم. باز هم میگویم که این عوارض عمومی هستند و روی صحبت من تنها با عزیزان تهیهکننده و تنظیمکننده آلبوم مذکور نیست. این موارد از ابتداییترین مواردی است که یک قطعه ساده موسیقی باید واجد آن باشد. اما چه چیز باعث فقدان ابتداییترین اصل ساخت یک آهنگ میشود؟ عدم اطلاع از مبانی آهنگسازی؟ عجله برای کاهش وقت و انرژی و سرمایه؟ جوابها متعدد و مختلف هستند. اما اگر زاویه دید را کمی بچرخانیم با عرصه دیگری مواجه میشویم که آن هم مسالهای عمومی است: تمرکز بر ترانه و شعر. تمرکز بر همذات پنداریهای ساده بین شاعر، خواننده و مخاطب در زمینه عشق، هجران، سرگشتگی، بیچارگی، دربدری، مصیبت و ... . جالب اینجاست که با وجود این تمرکز بر ترانه و شعر در چند سال اخیر مخاطبان موسیقی پاپ ایرانی با نوعی سهلانگاری ترانهسرایان مواجه شدهاند. ملودی و تنظیمها در پاپ به درجه دوم تنزل یافته و آنچنان اهمیتی ندارند. یعنی صرفا به عنوان همراهیکننده (آکومپانیمان) ترانه قلمداد میشوند. به همین دلیل کیفیت موسیقی سازها و تنظیم آن دچار این وضعیت شده است. تمرکز بر شعر توان و نفس موسیقی خالص را میگیرد و آن را تبدیل به چیزی دست دوم میکند. بحث بر سر بودن یا نبودن شعر در موسیقی نیست، بحث بر سر اشغال جایگاه و تنزل درجه موسیقی است. اما نکته جالب در آلبوم آخرین دیدار تنوع در سبکهایی است که آهنگساز و خواننده انتخاب کردهاند تا خود را در اشکال مختلف به تجربه بگذارند. نوعی آزمون و خطا که نتایجی هم در برداشته است. امیدوارم این روند آزمایشی در نهایت سبب ارتقای کیفیت کل موسیقی این خواننده جوان و دوستانش شود.
در این اوضاع و احوالی که داریم، در این زمانی که موسیقی ایران به کلی راه و عزم خود را برای تحول از دست داده، آنچنان نمیتوان در زمینه یک آلبوم موسیقی یا یک کنسرت چه خوب و چه بد، چه خلاقانه و چه سطح پایین و نازل سخنی به میان آورد. اشتباه نکنید. دچار یاس فلسفی نشدهام اما نتایج و تجربیات بیش از 20 سال گوش دادن جدی به موسیقی و مقایسه آن با اصواتی که امروز میشنویم و نیز جایگاه موسیقی، چه پاپ، چه سنتی و چه... باعث چنین حالتی شده است. همین دیروز بود که شنیدیم اسباب و اثاثیه ساختمان شماره دو خانه موسیقی به خیابان ریخته شده یا همین چند وقت پیش بود که اعلام کردند ارکستر سمفونیک تهران در حال فروپاشی است. اگر در چنین موقعیتی دست به نوشتن چیزکی درباره موسیقی میزنم بر اساس تقاضایی است که دوستان کردند و من نیز بر حسب وظیفه پس از نگاهی اجمالی به اثر دست به قلم میبرم.
موسیقی پاپ ایرانی در سالهای اخیر دچار نوعی درخودفرورفتگی شده است. عارضهای که ریشههایش را میتوان به دو دهه پیش ارجاع داد. حضور و ورود سیستمها و نرمافزارهای ساخت و تدوین صدا نیز نتوانست به هنرمندان موسیقی در زمینه خروج از این موقعیت کمک زیادی کند. دلیل این عدم توانایی در چیزی است که علم جامعهشناسی آن را «تاخیر فرهنگی» مینامد. به این معنی که یک دستاورد سختافزاری به سرعت وارد جغرافیایی بیگانه میشود اما از ایدههایی که باید در کنار آنها سختافزار به تکمیل کلیت آنها بپردازد مغفول میماند. این تاخیر فرهنگی در بسیاری از موارد به دهها سال میرسد. پس ایده و ذهنیت در کنار ماده سختافزاری است که به خلاقیت منجر میشود. در موسیقی پاپ معاصر ایرانی ما با چنین وضعیت تاخیر مواجه شدهایم. یعنی بسیاری از لوازم و ادوات الکترونیک و نرم افزاری بهراحتی در دسترس علاقهمندان قرارگرفته اما هیچ ایده متفاوت و خلاقانهای در آثار ارایهشده این عزیزان وجود ندارد. ایده در ساخت آهنگ، نوعی طرحریزی ملودی و هارمونیهای اصلی و فرعی و بهخصوص در ریتم و فضای دینامیک یک قطعه خود را نشان میدهد. این نگاهی سختگیرانه نیست بلکه برعکس نگاهی است که به حداقلها راضی میشود. در آلبوم «آخرین دیدار» اثر کامران عطا نیز با همین فقدانها مواجه هستیم. اولین نکته مساله نوانس یا فراز و فرود ملودی و ریتم است. من در بسیاری از قطعات پاپ ایرانی با این کمبود مواجه شدهام. یعنی نوعی یکنواختی. یک خط مستقیم را بگیر برو جلو تا آخر ماجرا. هیچ اوج و فرود درکار نیست. پس دینامیکی هم در کار نیست. بخشی دیگر از این فقدان دینامیکی به نبود خط باس یا ضعیف بودن این خط که روح موسیقی است بازمیگردد. در اینجا به هیچ عنوان قصد ندارم به ارکان دیگر یک قطعه موسیقایی یعنی موزیکالیته، سونوریته و استتیک (زیبایی) بپردازم. چون در همین اولین گام دچار مشکلات فراوانی هستیم. باز هم میگویم که این عوارض عمومی هستند و روی صحبت من تنها با عزیزان تهیهکننده و تنظیمکننده آلبوم مذکور نیست. این موارد از ابتداییترین مواردی است که یک قطعه ساده موسیقی باید واجد آن باشد. اما چه چیز باعث فقدان ابتداییترین اصل ساخت یک آهنگ میشود؟ عدم اطلاع از مبانی آهنگسازی؟ عجله برای کاهش وقت و انرژی و سرمایه؟ جوابها متعدد و مختلف هستند. اما اگر زاویه دید را کمی بچرخانیم با عرصه دیگری مواجه میشویم که آن هم مسالهای عمومی است: تمرکز بر ترانه و شعر. تمرکز بر همذات پنداریهای ساده بین شاعر، خواننده و مخاطب در زمینه عشق، هجران، سرگشتگی، بیچارگی، دربدری، مصیبت و ... . جالب اینجاست که با وجود این تمرکز بر ترانه و شعر در چند سال اخیر مخاطبان موسیقی پاپ ایرانی با نوعی سهلانگاری ترانهسرایان مواجه شدهاند. ملودی و تنظیمها در پاپ به درجه دوم تنزل یافته و آنچنان اهمیتی ندارند. یعنی صرفا به عنوان همراهیکننده (آکومپانیمان) ترانه قلمداد میشوند. به همین دلیل کیفیت موسیقی سازها و تنظیم آن دچار این وضعیت شده است. تمرکز بر شعر توان و نفس موسیقی خالص را میگیرد و آن را تبدیل به چیزی دست دوم میکند. بحث بر سر بودن یا نبودن شعر در موسیقی نیست، بحث بر سر اشغال جایگاه و تنزل درجه موسیقی است. اما نکته جالب در آلبوم آخرین دیدار تنوع در سبکهایی است که آهنگساز و خواننده انتخاب کردهاند تا خود را در اشکال مختلف به تجربه بگذارند. نوعی آزمون و خطا که نتایجی هم در برداشته است. امیدوارم این روند آزمایشی در نهایت سبب ارتقای کیفیت کل موسیقی این خواننده جوان و دوستانش شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.