|

داستان هنرهاي مفهومي- بخش دوم

آن سوی دریاها

علیرضا امیرحاجبی

روایت ما از تکامل هنرهای مفهومی در اروپا تمام ماجرا نیست، زیرا بخش دیگری از این تکامل در آمریکا روی می‌دهد؛ آمریکایی که به تدریج خود را آماده می‌سازد تا نسبت به فرهنگ اروپایی با آن سابقه طولانی در فرهنگ و هنر واکنش نشان دهد. پس از جنگ جهانی دوم بود که فرهنگ آمریکایی در زمینه‌های مختلفی خود را به نمایش می‌گذاشت. تاریخ کوتاه‌مدت بنیانگذاری آمریکا توسط مهاجران، خود باعث آن شده بود تا شاکله فرهنگی این کشور هر روز چیزی جدید و تصویری نوین را برای خود و جهانیان به نمایش گذارد. آمریکا در پی بنیان نهادن چیزی جدید در فرهنگ و هنر بود؛ چیزی که اروپاییان را محسور خود کند یا حداقل آنان را کمی خشمگین سازد. آمریکا حرف زیادی در نقاشی و مجسمه‌سازی نداشت و هنوز هم ندارد. دو هنر عکاسی و سینما که از همان ابتدا به صنعت سرگرمی‌سازی ادغام شده بودند توانستند نمایندگان بسیار خوبی برای انتقال مفهوم فرهنگ آمریکایی به جهان باشند.

اما ماجرای تولید فرهنگ آمریکایی به همین دو رشته ختم نمی‌شود. رفاه نسبی آمریکای پس از جنگ جهانی دوم باعث نوعی مصرف‌گرایی بی‌حدوحصر شده بود. همین رفاه که به مثابه نوعی الگو و ارزش جامعه شناختی آمریکایی مطرح می‌شد، باعث گردید تا فرهنگ مصرفی به سبک آمریکایی وارد دو حوزه سینما و عکاسی شود، اما هنرمندان جوانی هم بودند که با بیان و زبان یکنواخت سینما سر ناسازگاری داشتند. بیان سینمای دهه 60 آمریکا اگرچه در برخی لحظات درخشان جلوه می‌کرد ولی به دلیل تمرکز سرمایه آنچنان استقلالی نداشت. بسیاری از آثار به شکلی سفارشی و با قواعدی مشخص ساخته می‌شدند. جامعه هنری و نخبه آمریکا در پی چیزی دیگر بودند که آمریکایی باشد و هم آزاد و مستقل به تعریف مفاهیم نوین بپردازد. در این بین تئاتر آمریکا با جریان اصلی هنر آمریکا سرناسازگاری برداشته بود. ما در همان دهه با نوعی تئاتر روشنفکرانه مواجه هستیم که زمینه‌های زیادی را برای تحولات بعدی هنر مفهومی به وجود آورد. «آف برادوی» که نوعی اعتراض به هنر رسمی تئاتر آمریکا بود از درون همین نهضت هنرمندان بزرگی چون رابرت ویلسون وریچارد فورمن و نیز جنبش هنر اتفاقی و کسانی چون آلن کاپرا سر برآوردند. از سوی دیگر گروهی از هنرمندان جوان آمریکایی با نگاهی کاملا آزاد سعی کردند به تجلیل و معرفی آن چیزی بپردازند که همه آمریکاییان به آن علاقه وافری داشتند. مصرف و زندگی روزمره. ساده‌ترین موضوع در قالب هنری جدید. سادگی زندگی روزمره خود باعث نوعی ارزش‌گذاری مضاعف در هنر جدید شد. از عکس‌های ساده یک هنرپیشه مشهور آمریکایی مانند مرلین بگیر تا یک همبرگر. از عکس‌های تبلیغاتی تناسب اندام تا سس‌های به شدت چاق‌کننده. چیزهای متضاد در کنار یکدیگر با یک هماهنگی شگفت‌انگیز و بی‌آلایش، هنری را به وجود آوردند که روی سلسله اعصاب اروپاییان راه می‌رفت: «هنرپاپ». همه چیز در اختیار این گروه از هنرمندان قرار داشت. البته خود هنرمندان پاپ‌آرت بودند که با رد هرگونه باید و نباید در استفاده از رسانه و ابزار باعث گسترش ایده‌هایی از این دست شدند. در اواخر دهه 60میلادی اندی وارهول با استفاده از تکنولوژی جدیدی به نام ویدیو یوماتیک و نیز فیلم‌های سوپر هشت، درهای حوزه جدیدی را در هنر معاصر گشود. البته در این میان نباید نقش نام «جون پایک» هنرمند اهل کره‌جنوبی را از یاد برد. ویدیو از همان ابتدا بخشی جالب توجه از هنرهای معاصر شده بود. رسانه‌ای میان هنر مفهومی و پاپ‌آرت. با اینکه پایک از جمله هنرمندان گروه فلاکسوس بود اما ذات و اهداف این گروه به‌شدت به ایده‌های هنر پاپ نزدیک بود. همین نزدیکی باعث شد تا به تدریج استیلای هنر پاپ باعث کمرنگ‌تر شدن فلاکسوس شود. عمر فلاکسوس کوتاه بود اما تاثیر عمیق بر نهضت‌های هنرهای مفهومی و نیز پاپ‌آرت گذاشت. نمونه بارز این تاثیرگذاری همین هنر ویدیو است. هنری که در ابتدا تصویری غیرواضح از زندگی روزمره و مفاهیم مربوط به آن بود. هم هنرمندان فلاکسوس و هم پاپ‌آرت در پی نوعی برقراری ارتباط بین هنر و مردم بودند. ارتباطی که به دلیل نخبه‌گرایی بیش از حد هنر بورژوا به محاق رفته بود. هنر اروپا به قول چارلز جنکس شارح بزرگ معماری پست‌مدرن تبدیل به سالن آرت و سوییس‌گارد شده است. این درست همان نقطه ضعفی بود که هنرمندانی چون لیختن اشتاین و وارهول از سمتی و‌ دارودسته فلاکسوس از جمله پایک و یوکو اونو از سوی دیگر به خوبی درک کرده بودند. هنر ویدیو می‌توانست انتقال‌دهنده خود واقعی یا کاذب مردم به خود آنها باشد. از سویی دیگر هنرمندان هم می‌توانستند با استفاده از این تکنولوژی بخشی از ویژگی‌های خودشان را نیز به نمایش گذارند. این خودنگاری در بسیاری از آثار پیشگامان ویدیو دیده می‌شود. چیزی که به‌شدت در سینمای آن دوره آمریکا غایب بود. خودنگاری ویدیویی از جنس وصف حال‌گویی‌های درونگرای اروپایی نبود. این شکل از بازتعریف مفهوم «خود» در ارتباط و پیوند با مخاطب قرار داشت. هنرمند با آزادی کامل هر آنچه دل تنگش می‌خواست برای مخاطب می‌گفت. شاید یکی از پیچ‌های مهم جاده هنرهای مفهومی درست در همین جا باشد. جایی که «خود» هنرمند و سپس بدنش و روان پر اعوجاجش تبدیل به موضوع و زمینی برای بازی هنر و مخاطب هنر شد. اینچنین بود که رسانه تازه به بازار آمده ویدیو بدون هیچ تعریف ویژه و پیچیده‌ای عجیب و غریبی پا به عرصه گذاشت. دلیل این ورود چیزی نبود، سهولت کار و رایج شدن تصویربرداری ویدیویی، نه هیچ چیز دیگر. پیشگامان این هنر، هیچ چیز درباره آینده ویدیو و هنرهای مفهومی نمی‌دانستند. آنها صرفا کار می‌کردند و به نظریه‌بافی‌های مضحک منتقدان و نویسندگان اهمیتی نمی‌دادند. به این سادگی پاپ‌آرت از حوزه دیگر سر درآورد.

روایت ما از تکامل هنرهای مفهومی در اروپا تمام ماجرا نیست، زیرا بخش دیگری از این تکامل در آمریکا روی می‌دهد؛ آمریکایی که به تدریج خود را آماده می‌سازد تا نسبت به فرهنگ اروپایی با آن سابقه طولانی در فرهنگ و هنر واکنش نشان دهد. پس از جنگ جهانی دوم بود که فرهنگ آمریکایی در زمینه‌های مختلفی خود را به نمایش می‌گذاشت. تاریخ کوتاه‌مدت بنیانگذاری آمریکا توسط مهاجران، خود باعث آن شده بود تا شاکله فرهنگی این کشور هر روز چیزی جدید و تصویری نوین را برای خود و جهانیان به نمایش گذارد. آمریکا در پی بنیان نهادن چیزی جدید در فرهنگ و هنر بود؛ چیزی که اروپاییان را محسور خود کند یا حداقل آنان را کمی خشمگین سازد. آمریکا حرف زیادی در نقاشی و مجسمه‌سازی نداشت و هنوز هم ندارد. دو هنر عکاسی و سینما که از همان ابتدا به صنعت سرگرمی‌سازی ادغام شده بودند توانستند نمایندگان بسیار خوبی برای انتقال مفهوم فرهنگ آمریکایی به جهان باشند.

اما ماجرای تولید فرهنگ آمریکایی به همین دو رشته ختم نمی‌شود. رفاه نسبی آمریکای پس از جنگ جهانی دوم باعث نوعی مصرف‌گرایی بی‌حدوحصر شده بود. همین رفاه که به مثابه نوعی الگو و ارزش جامعه شناختی آمریکایی مطرح می‌شد، باعث گردید تا فرهنگ مصرفی به سبک آمریکایی وارد دو حوزه سینما و عکاسی شود، اما هنرمندان جوانی هم بودند که با بیان و زبان یکنواخت سینما سر ناسازگاری داشتند. بیان سینمای دهه 60 آمریکا اگرچه در برخی لحظات درخشان جلوه می‌کرد ولی به دلیل تمرکز سرمایه آنچنان استقلالی نداشت. بسیاری از آثار به شکلی سفارشی و با قواعدی مشخص ساخته می‌شدند. جامعه هنری و نخبه آمریکا در پی چیزی دیگر بودند که آمریکایی باشد و هم آزاد و مستقل به تعریف مفاهیم نوین بپردازد. در این بین تئاتر آمریکا با جریان اصلی هنر آمریکا سرناسازگاری برداشته بود. ما در همان دهه با نوعی تئاتر روشنفکرانه مواجه هستیم که زمینه‌های زیادی را برای تحولات بعدی هنر مفهومی به وجود آورد. «آف برادوی» که نوعی اعتراض به هنر رسمی تئاتر آمریکا بود از درون همین نهضت هنرمندان بزرگی چون رابرت ویلسون وریچارد فورمن و نیز جنبش هنر اتفاقی و کسانی چون آلن کاپرا سر برآوردند. از سوی دیگر گروهی از هنرمندان جوان آمریکایی با نگاهی کاملا آزاد سعی کردند به تجلیل و معرفی آن چیزی بپردازند که همه آمریکاییان به آن علاقه وافری داشتند. مصرف و زندگی روزمره. ساده‌ترین موضوع در قالب هنری جدید. سادگی زندگی روزمره خود باعث نوعی ارزش‌گذاری مضاعف در هنر جدید شد. از عکس‌های ساده یک هنرپیشه مشهور آمریکایی مانند مرلین بگیر تا یک همبرگر. از عکس‌های تبلیغاتی تناسب اندام تا سس‌های به شدت چاق‌کننده. چیزهای متضاد در کنار یکدیگر با یک هماهنگی شگفت‌انگیز و بی‌آلایش، هنری را به وجود آوردند که روی سلسله اعصاب اروپاییان راه می‌رفت: «هنرپاپ». همه چیز در اختیار این گروه از هنرمندان قرار داشت. البته خود هنرمندان پاپ‌آرت بودند که با رد هرگونه باید و نباید در استفاده از رسانه و ابزار باعث گسترش ایده‌هایی از این دست شدند. در اواخر دهه 60میلادی اندی وارهول با استفاده از تکنولوژی جدیدی به نام ویدیو یوماتیک و نیز فیلم‌های سوپر هشت، درهای حوزه جدیدی را در هنر معاصر گشود. البته در این میان نباید نقش نام «جون پایک» هنرمند اهل کره‌جنوبی را از یاد برد. ویدیو از همان ابتدا بخشی جالب توجه از هنرهای معاصر شده بود. رسانه‌ای میان هنر مفهومی و پاپ‌آرت. با اینکه پایک از جمله هنرمندان گروه فلاکسوس بود اما ذات و اهداف این گروه به‌شدت به ایده‌های هنر پاپ نزدیک بود. همین نزدیکی باعث شد تا به تدریج استیلای هنر پاپ باعث کمرنگ‌تر شدن فلاکسوس شود. عمر فلاکسوس کوتاه بود اما تاثیر عمیق بر نهضت‌های هنرهای مفهومی و نیز پاپ‌آرت گذاشت. نمونه بارز این تاثیرگذاری همین هنر ویدیو است. هنری که در ابتدا تصویری غیرواضح از زندگی روزمره و مفاهیم مربوط به آن بود. هم هنرمندان فلاکسوس و هم پاپ‌آرت در پی نوعی برقراری ارتباط بین هنر و مردم بودند. ارتباطی که به دلیل نخبه‌گرایی بیش از حد هنر بورژوا به محاق رفته بود. هنر اروپا به قول چارلز جنکس شارح بزرگ معماری پست‌مدرن تبدیل به سالن آرت و سوییس‌گارد شده است. این درست همان نقطه ضعفی بود که هنرمندانی چون لیختن اشتاین و وارهول از سمتی و‌ دارودسته فلاکسوس از جمله پایک و یوکو اونو از سوی دیگر به خوبی درک کرده بودند. هنر ویدیو می‌توانست انتقال‌دهنده خود واقعی یا کاذب مردم به خود آنها باشد. از سویی دیگر هنرمندان هم می‌توانستند با استفاده از این تکنولوژی بخشی از ویژگی‌های خودشان را نیز به نمایش گذارند. این خودنگاری در بسیاری از آثار پیشگامان ویدیو دیده می‌شود. چیزی که به‌شدت در سینمای آن دوره آمریکا غایب بود. خودنگاری ویدیویی از جنس وصف حال‌گویی‌های درونگرای اروپایی نبود. این شکل از بازتعریف مفهوم «خود» در ارتباط و پیوند با مخاطب قرار داشت. هنرمند با آزادی کامل هر آنچه دل تنگش می‌خواست برای مخاطب می‌گفت. شاید یکی از پیچ‌های مهم جاده هنرهای مفهومی درست در همین جا باشد. جایی که «خود» هنرمند و سپس بدنش و روان پر اعوجاجش تبدیل به موضوع و زمینی برای بازی هنر و مخاطب هنر شد. اینچنین بود که رسانه تازه به بازار آمده ویدیو بدون هیچ تعریف ویژه و پیچیده‌ای عجیب و غریبی پا به عرصه گذاشت. دلیل این ورود چیزی نبود، سهولت کار و رایج شدن تصویربرداری ویدیویی، نه هیچ چیز دیگر. پیشگامان این هنر، هیچ چیز درباره آینده ویدیو و هنرهای مفهومی نمی‌دانستند. آنها صرفا کار می‌کردند و به نظریه‌بافی‌های مضحک منتقدان و نویسندگان اهمیتی نمی‌دادند. به این سادگی پاپ‌آرت از حوزه دیگر سر درآورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.