هنرمند، قدرتی محبوب
جواد مجابی
شاید سنگ بنای آزادگی و استغنا در موسیقی را عارف قزوینی نهاده باشد و حفظ شأن هنرمند مستقل، ارثیهای بود که از شاعری نصیبش شده بود. شاعران سالها پیش، پای از دایره قدرت بیرون نهاده و مخاطب مردم باذوق گشته بودند؛ اما نوازنده و خواننده تا آن زمان هنوز به حامی اشرافی متکی بودند و زینتالمجالس آنان. عارف از جوانی تن زد که ندیم شاه و ارباب قدرت باشد و آگاهانه در فضای مساعد جنبش مشروطیت که احرار آرزو میکردند «مشتی رعیت» تبدیل به «ملتی آزاد» شود شاعر و آهنگساز و ترانهخوان ما به مردم روی آورد و در همه عمر جز بر قبول ملت و خواست مترقی آنها تکیه نکرد:
«به زیر سایه دیوار نیستی است سرم
رهین منت هفت آسمان نخواهد بود.»
همینجا بگویم که عارف به گمان من آخرین هنرمند شهیری است که با الگوی باستانی «گوسانها» شعر و موسیقی و آواز را یک جا داشت. میدانیم باربد و نکیسا و رودکی چنگنواز و حافظ «خوشآواز»
شاعر - موسیقیدان بودند و این سنت هنوز در فرهنگ مردمی ما با بخشیها و عاشیقها ادامه دارد.
حفظ شأن هنرمند و استقلال او، پس از مشروطیت بین شاعران و اصحاب موسیقی و نقاشی و تئاتر سنتی شناخته شده بود و در اهل موسیقی سرفرازانی چون قمر و بنان و صبا و شهناز و محجوبی و ادیب خوانساری کم نداشتهایم اگرچه رکنالدین مختاریها هم در این میانه عشوهای فروختهاند. شجریان از ابتدای کارش با هوشمندی، شأن هنرمند، حرمت حریم موسیقی را باور داشته و در تنگناهای تاریخی یا فراخای ایام، اعتقاد خود را به تبلور روح قومی در هنرمندانش حفظ کرده است.
من فرق میگذارم بین احوال شخصی هنرمند و آثار هنری که میآفریند. اگر شخص هنری یگانه و بیمانند آفریده باشد بد و نیک احوال شخصی او را در داوری هنریام دخالت نمیدهم، اما درنهایت من نیز چون بسیار کسان ترجیح میدهم آفرینشگری والای یک هنرمند از درون زندگی معتدل انسانی او سر بر کرده باشد. شجریان مانند هر هنرمند غریزی که خمیره از گوهر فرهنگ ملتش دارد، در طول زندگی همواره کوشیده تا زیستی بیآلایش، منشی جامعهگرا و روشی جستوجوگر داشته باشد و چنان به اعتدال زندگی کند که هنر والای او را لکهای از سوی طاعنان و مدعیان نیالاید. او زندگی را برای اعتلای هنرش میخواهد و هنرش را برای اعتلای فرهنگ مردمش و راه درست در هر هنری این است.
در شجریان یک هنرمند پرقریحه تا حد نبوغ زندگی میکند عجین با یک پژوهنده خستگیناپذیر که هشیارانه همهچیز را به معیار فرهنگ رصد میکند. آن قریحه عالی به تمامی شکوفا نمیشد اگر آن جستوجوگر بیتاب چندان برای رشد متوازن هنرمند چندین از جان مایه نمیگذاشت. کسانی بودهاند که درحد حنجره و ظرفیت آوازی او موهبتی داشتهاند اما آن پژوهشگر جامعهگرای سختکوش تعالیطلب را در ذهن خود کم داشتهاند و ناگزیر جایی فرو افتادهاند. شجریان در طول و در عرض تاریخ ما دویده و یکدم نیاسوده است. در طول تاریخ موسیقی ما سفر کرده و از غالب معاصران و استادان پیش از خود نهتنها آموخته بلکه اوجها و ظرایف هنر آنان را درونی خویش کرده است، در عرض جامعهاش سیر و سلوک داشته، میدانسته اکنون و اینجا چه اتفاقی دارد میافتد و مردم از او بهعنوان یک هنرمند چه میخواهند و آنچه او باید بهصورت اثری نافذ و ماندگار به مخاطبانش بدهد چیست و بهترینش کدام است؟
در گفتوگویی با استاد اشاره کردم: هنرمندان زیرک با مناسبخوانی، احوال جمع را خوش میکردهاند و شما به حس مناسبخوانی هنر، مناسبدانی را هم افزودهاید که میدانید الان این فرهنگ، این عصر، این ملت چه لازم دارد والحق که در منتهای همت خود، بهترین هدیهها را از دل و جان به آنها بخشیدهاید.
هنرمند بذاته یک قدرت است، حافظ، شاملو، پیکاسو، شجریان، بهازای هنرشان یک نهاد نیرومند اجتماعی - تاریخیاند. شاعر، سینماگر، موسیقیدان خود قدرت اجتماعی و معنویاند و نیازی به قدرت دیگر ندارند. اقتدار منحصر به حکومتها نیست، سرمایهداری اقتدار است، شهرت اقتدار است، افکار عمومی قویترین مقتدر است. هنرمندی که شأن هنر و منزلت خود رامیشناسد نه از سر غرور بلکه با خودآگاهی مبتنی بر هنرش میداند قدرتی است یگانه، با این تفاوت که هنرمند قدرتی محبوب است. معمولا هنرمند مستقل با استغنای ذاتیاش بیشتر به مردم میاندیشد که سرچشمه قدرتاند و عرصه این قدرت پهنه تاریخ است.
نکته آخر اینکه ما در ایران بین نسلهایی زندگی کردهایم که نخبگان فرهنگی درخشانی را دیده یا از آنها شنیدهاند، گزیدگانی که حاصل جنبش مشروطه بودهاند از عارف و دهخدا و بهار بگیر تا سیمین و شجریان و کیارستمی و دولتآبادی. کسانی که امروز با ما هستند بیشترشان از مرز 60 و 70 برگذشتهاند. آنها که رفتهاند جایشان همچنان سبز مانده و زمانه همچنان عقیم است. آنها که ماندهاند به تعبیر کندی شاید «آخرین نسل شجاعان» باشند که سرنوشتی شبیه به هم داشتهاند با سرگذشتی ناهموار، راهی دشوار اما افتخارآمیز. اینان در حرفههای هنری گوناگون سرآمدند و ایران را به نام آنها میشناسند و خواهند شناخت. شاد باشیم که در زندگیمان با این فرزندان برگزیده مملکت و ملت همدوره بودهایم.
آقای شجریان!
شما با هنر خود روزگار ما را در این همه فرازوفرود شگرف، خوش کردهاید، به آن معنا و لذت بخشیدهاید، آرزو داریم سالهای سال با ما بمانید و برای دل خود و برای شادی ما بخوانید و خواندن آواز در شب دراز یافتن خورشید غایب است.
شاید سنگ بنای آزادگی و استغنا در موسیقی را عارف قزوینی نهاده باشد و حفظ شأن هنرمند مستقل، ارثیهای بود که از شاعری نصیبش شده بود. شاعران سالها پیش، پای از دایره قدرت بیرون نهاده و مخاطب مردم باذوق گشته بودند؛ اما نوازنده و خواننده تا آن زمان هنوز به حامی اشرافی متکی بودند و زینتالمجالس آنان. عارف از جوانی تن زد که ندیم شاه و ارباب قدرت باشد و آگاهانه در فضای مساعد جنبش مشروطیت که احرار آرزو میکردند «مشتی رعیت» تبدیل به «ملتی آزاد» شود شاعر و آهنگساز و ترانهخوان ما به مردم روی آورد و در همه عمر جز بر قبول ملت و خواست مترقی آنها تکیه نکرد:
«به زیر سایه دیوار نیستی است سرم
رهین منت هفت آسمان نخواهد بود.»
همینجا بگویم که عارف به گمان من آخرین هنرمند شهیری است که با الگوی باستانی «گوسانها» شعر و موسیقی و آواز را یک جا داشت. میدانیم باربد و نکیسا و رودکی چنگنواز و حافظ «خوشآواز»
شاعر - موسیقیدان بودند و این سنت هنوز در فرهنگ مردمی ما با بخشیها و عاشیقها ادامه دارد.
حفظ شأن هنرمند و استقلال او، پس از مشروطیت بین شاعران و اصحاب موسیقی و نقاشی و تئاتر سنتی شناخته شده بود و در اهل موسیقی سرفرازانی چون قمر و بنان و صبا و شهناز و محجوبی و ادیب خوانساری کم نداشتهایم اگرچه رکنالدین مختاریها هم در این میانه عشوهای فروختهاند. شجریان از ابتدای کارش با هوشمندی، شأن هنرمند، حرمت حریم موسیقی را باور داشته و در تنگناهای تاریخی یا فراخای ایام، اعتقاد خود را به تبلور روح قومی در هنرمندانش حفظ کرده است.
من فرق میگذارم بین احوال شخصی هنرمند و آثار هنری که میآفریند. اگر شخص هنری یگانه و بیمانند آفریده باشد بد و نیک احوال شخصی او را در داوری هنریام دخالت نمیدهم، اما درنهایت من نیز چون بسیار کسان ترجیح میدهم آفرینشگری والای یک هنرمند از درون زندگی معتدل انسانی او سر بر کرده باشد. شجریان مانند هر هنرمند غریزی که خمیره از گوهر فرهنگ ملتش دارد، در طول زندگی همواره کوشیده تا زیستی بیآلایش، منشی جامعهگرا و روشی جستوجوگر داشته باشد و چنان به اعتدال زندگی کند که هنر والای او را لکهای از سوی طاعنان و مدعیان نیالاید. او زندگی را برای اعتلای هنرش میخواهد و هنرش را برای اعتلای فرهنگ مردمش و راه درست در هر هنری این است.
در شجریان یک هنرمند پرقریحه تا حد نبوغ زندگی میکند عجین با یک پژوهنده خستگیناپذیر که هشیارانه همهچیز را به معیار فرهنگ رصد میکند. آن قریحه عالی به تمامی شکوفا نمیشد اگر آن جستوجوگر بیتاب چندان برای رشد متوازن هنرمند چندین از جان مایه نمیگذاشت. کسانی بودهاند که درحد حنجره و ظرفیت آوازی او موهبتی داشتهاند اما آن پژوهشگر جامعهگرای سختکوش تعالیطلب را در ذهن خود کم داشتهاند و ناگزیر جایی فرو افتادهاند. شجریان در طول و در عرض تاریخ ما دویده و یکدم نیاسوده است. در طول تاریخ موسیقی ما سفر کرده و از غالب معاصران و استادان پیش از خود نهتنها آموخته بلکه اوجها و ظرایف هنر آنان را درونی خویش کرده است، در عرض جامعهاش سیر و سلوک داشته، میدانسته اکنون و اینجا چه اتفاقی دارد میافتد و مردم از او بهعنوان یک هنرمند چه میخواهند و آنچه او باید بهصورت اثری نافذ و ماندگار به مخاطبانش بدهد چیست و بهترینش کدام است؟
در گفتوگویی با استاد اشاره کردم: هنرمندان زیرک با مناسبخوانی، احوال جمع را خوش میکردهاند و شما به حس مناسبخوانی هنر، مناسبدانی را هم افزودهاید که میدانید الان این فرهنگ، این عصر، این ملت چه لازم دارد والحق که در منتهای همت خود، بهترین هدیهها را از دل و جان به آنها بخشیدهاید.
هنرمند بذاته یک قدرت است، حافظ، شاملو، پیکاسو، شجریان، بهازای هنرشان یک نهاد نیرومند اجتماعی - تاریخیاند. شاعر، سینماگر، موسیقیدان خود قدرت اجتماعی و معنویاند و نیازی به قدرت دیگر ندارند. اقتدار منحصر به حکومتها نیست، سرمایهداری اقتدار است، شهرت اقتدار است، افکار عمومی قویترین مقتدر است. هنرمندی که شأن هنر و منزلت خود رامیشناسد نه از سر غرور بلکه با خودآگاهی مبتنی بر هنرش میداند قدرتی است یگانه، با این تفاوت که هنرمند قدرتی محبوب است. معمولا هنرمند مستقل با استغنای ذاتیاش بیشتر به مردم میاندیشد که سرچشمه قدرتاند و عرصه این قدرت پهنه تاریخ است.
نکته آخر اینکه ما در ایران بین نسلهایی زندگی کردهایم که نخبگان فرهنگی درخشانی را دیده یا از آنها شنیدهاند، گزیدگانی که حاصل جنبش مشروطه بودهاند از عارف و دهخدا و بهار بگیر تا سیمین و شجریان و کیارستمی و دولتآبادی. کسانی که امروز با ما هستند بیشترشان از مرز 60 و 70 برگذشتهاند. آنها که رفتهاند جایشان همچنان سبز مانده و زمانه همچنان عقیم است. آنها که ماندهاند به تعبیر کندی شاید «آخرین نسل شجاعان» باشند که سرنوشتی شبیه به هم داشتهاند با سرگذشتی ناهموار، راهی دشوار اما افتخارآمیز. اینان در حرفههای هنری گوناگون سرآمدند و ایران را به نام آنها میشناسند و خواهند شناخت. شاد باشیم که در زندگیمان با این فرزندان برگزیده مملکت و ملت همدوره بودهایم.
آقای شجریان!
شما با هنر خود روزگار ما را در این همه فرازوفرود شگرف، خوش کردهاید، به آن معنا و لذت بخشیدهاید، آرزو داریم سالهای سال با ما بمانید و برای دل خود و برای شادی ما بخوانید و خواندن آواز در شب دراز یافتن خورشید غایب است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.