|

گفت‌وگو با «مریم زندی» درباره نمايشگاهش در گالری «گلستان» و ديگر فعاليت‌ها

نسل ما بیشتر به جاودانگی فکر می‌کند

سما بابايي / عكس: شرق

نسل ما بیشتر به جاودانگی فکر می‌کند

تقدیر بر این بود که دختر مهندس ابوالقاسم زندی و خدیجه هادیان، عکاس شود و نامش مریم! اگرچه پدر دوست داشت که وی مهندس کشاورزی شود و مادر ویولونیست؛ اما او خود حقوق را ترجیح داد. و شاید تقدیر بالا‌تر (بعدی؟) آنکه مریم زندی، در عکاسی ایران وزنه‌ای شود و نامش مسایل مختلفی را تداعی کند: عکاسی پرتره، کتاب چهره‌ها، تلفیق عکاسی و نقاشی (عکاشی) تقویم‌های نوروزی، گل و.... هرچند خیلی‌ها او را با همان مجموعه چندجلدی «چهره‌ها» (سیمایی از هنرمندان و نویسندگان معاصر ایران) می‌شناسند که نوعی تاریخ بصری هنر ایران محسوب می‌شود. در یکی از روزهای آغازین زمستان91، با مریم زندی به گفت‌وگو نشستیم. بهانه‌مان برپایی نمایشگاهش در گالری گلستان بود که به فاصله‌ای نه‌چندان دور از نمایشگاه قبلی برپا شد ولی با این‌حال مخاطبان را با ابعاد تازه‌ای از زندگی هنری این عکاس آشنا کرد.

شما سوژه این نمایشگاه را «‌کلاغ» ‌انتخاب کرده‌اید. سوژه‌ای که در این سال‌ها توسط بسیاری از هنرمندان عرصه تجسمی -عکاسان و نقاشان- دنبال شده است. اگرچه در این نمایشگاه نگاه شما به این سوژه کاملا متفاوت از آن چیزی است که تاکنون دیده شده است، اما به هر حال خواه ناخواه شما یا هر هنرمند دیگری که روی آن کار می‌کند را در مقام یک مقایسه قرار می‌دهد. این مساله نگران‌تان نمی‌کرد؟

‌نه، به هیچ وجه، قبل از اینکه در این‌باره پاسخ دهم، ‌باید بگویم زمانی که سوژه‌ای ذهنم را به خود مشغول می‌کند و درباره آن فکر می‌کنم، نمی‌توانم آن فکر را به هیچ دلیلی رها کنم، ‌مگر آنکه به نتیجه‌اش برسانم. بنابراین این مساله که ممکن است هنرمندان دیگری روی آن کار کرده باشند، نمی‌توانست من را منصرف کند. همان‌طور که تاکنون بسیاری عکاسان - از ابتدا تاکنون روی موضوعی چون طبیعت کار کرده‌اند و همواره پرداختن به آن از علاقه‌مندی‌های من بوده است و همچنان من و بسیاری عکاسان دیگر به طبیعت می‌پردازیم. اما «کلاغ» به دلایل مختلف هم در ادبیات ما و هم در ‌نقاشی و عکاسی ما مورد توجه بوده و آثار متعددی از آن به وجود آمده است، ضمنا به نظر من هیچ سوژه‌ای نمی‌تواند منحصر به شخص خاصی باشد یا چون کسی روی آن کار کرده است، ‌مانعی برای پرداختن دیگران باشد یا باعث نگرانی.

چه چیزی در این سوژه وجود داشت که تا این اندازه ذهن شما را به خود مشغول کرده بود؟ ‌

نمی‌دانم، ‌ولی سال‌ها پیش «علیرضا اسپهبد» کارهایی داشت که به کلاغ پرداخته بود، ‌البته آن کارها نقاشی بودند. من کارهای او را در نمایشگاهی دیدم و فکر می‌کنم شاید همان زمان جرقه«‌کلاغ»‌ زده شد. البته این فکر مدت‌ها به دلیل درگیر بودنم روی سوژه‌های دیگر عکاسی به فراموشی سپرده شد، ‌یعنی گاهی تصمیمی برای سروسامان دادن به آن می‌گرفتم و بعد دوباره رهایش می‌کردم تا به سرانجام رسید. یعنی آن فضایی را که در مورد کلاغ‌ها در عکس‌هایم می‌خواستم داشته باشم، ‌پیدا کردم.

همین کلاغ و درخت و برگ که هم‌اکنون دیده می‌شود؟ ‌

بله. به این نتیجه رسیدم که دلم می‌خواهد تا«‌کلاغ»‌های من با برگ و درخت همراه باشند و در فضایی سفید و خالی.

اصلا«‌کلاغ»‌چه خصوصیتی دارد که تا این اندازه مورد توجه هنرمندان است؟

شاید به دلیل سیاهی و فرم خاصی است که این پرنده در طبیعت دارد. من این را در گفت‌وگوی دیگری هم گفتم که برخی سوژه‌ها از نظر گرافیکی دست هنرمند را باز می‌گذارند، ‌مثل«چادر» و«زن چادری»‌که در این سال‌ها دستمایه کار بسیاری از هنرمندان قرار گرفته است و بیشتر توجه به آن به دلیل فرم گرافیکی‌اش است. یعنی اغلب آن را به صورت نشانه‌های گرافیکی و برای زیبایی کمپوزیسیون عکس استفاده می‌کنند تا مفهوم چادر. کلاغ هم فکر می‌کنم چنین خصوصیتی دارد. البته در ادبیات ما نگاهی سمبلیک به کلاغ وجود دارد که او را به‌عنوان پرنده‌ای خبرچین و بدیمن معرفی می‌کند. طبیعی است که من نه تنها این نظرات را قبول ندارم بلکه به نظر من تمام حیوانات زیبا و معصوم هستند و آدم‌ها با ذهنیات خودشان چیزهایی را به آنها نسبت می‌دهند.

با توجه به اینکه می‌گویید این سوژه سال‌ها ذهن شما را به خود مشغول کرده بود، از چه زمانی عکاسی از آن را شروع کردید؟ ‌

شاید از حدود شش سال پیش که سوژه در ذهنم شکل گرفته بود و می‌دانستم که دیگر می‌خواهم با این پرنده چه کنم، ‌هر کجا که کلاغ می‌دیدم، از آن عکاسی می‌کردم که مجموعه‌ای شد با هزاران کلاغ و برای این نمایشگاه تعدادی از آنها را انتخاب کردم. شاید نتوانم دلیل گزینش‌ این عکس‌‌ها را از میان بقیه به درستی توضیح دهم، ‌اما می‌خواستم یک نوع ظرافت و خلوتی و سادگی در این اضافه عکس‌ها وجود داشته باشد و البته اینکه کلاغ زیباست.

اتفاقا می‌خواستم همین مساله را بیان کنم. انگار نگاه شما به کلاغ‌ها در این عکس‌ها نوعی روایت داستانی با خودش دارد. بر حسب اتفاق شنیدیم خانم بنی‌اعتماد و بعد آقای پورصمدی این کارها را به هایکو شبیه کردند. چقدر می‌توان نگاه شاعرانه شما را در این میان موثر دانست؟ ‌به هر حال شما شاعر هم هستید.

به من نگویید شاعر، من شاعر نیستم. گاهی شعرگونه‌هایی می‌گویم، اما نمی‌توانم این مساله را نادیده بگیرم که همواره حسی داشته‌ام که مرا به شعر متمایل می‌کرده است؛ در هنر همیشه این‌گونه است که نخست اتفاقی رخ می‌دهد و بعد می‌شود درباره آن صحبت یا تفسیر کرد. تنها چیزی که می‌توانم بگویم این است که دلم می‌خواست کلاغ‌ها را به همین شکلی که می‌بینید، ‌نگاه کنم و به تصویر بکشم، یعنی در زمینه‌ای از فضاهای سپید. حتما روی آن فضای سفید تاکید داشتم و همان‌طور که گفتم می‌خواستم شاخه‌ها و کلاغ‌ها به صورت خطوط مینیاتوری و ظریف درآیند. می‌خواستم همه چیز به صورتی درآید که حتی گاهی دیده نشود. می‌بینید بعضی برگ‌ها در هوا معلق هستند و شاخه‌های آنها تقریبا از بین‌رفته است. برای همین هم عکس‌هایی را انتخاب کردم که برای این فکر مناسب‌تر باشند. به هر حال اگر کارهای خوبی شده، ‌خوشحالم. چون در به تصویر کشیدن آنچه می‌خواسته‌ام، موفق شده‌ام.

پس این شکل انتزاعی که حالا این پرنده‌ها به آن دست یافته‌اند، ‌به همین دلیل بوده است؟

شاید این فضای سفیدی که در عکس‌ها وجود دارد، به این انتزاع کمک می‌کند و در این زمینه نقش داشته است. من زمانی‌که این عکس‌ها را به یکی دو نفر از دوستانم نشان دادم، می‌گفتند که فضای سفید آن زیاد است؛ ‌اما اتفاقا من تاکید بسیاری روی این مساله داشتم و دقیقا همین را می‌خواستم. عکس‌هایی که هم اکنون در این نمایشگاه دیده می‌شوند، ‌همان تصاویری هستند که گرفته شده است و من تنها با دادن کنتراست آسمان‌ها را سفید کرده‌ام، ‌چون آسمان را به آن شکلی که وجود دارد، نمی‌خواستم. در بعضی از عکس‌ها نیز با دادن کنتراست بیشتر بعضی خطوط را از بین برده‌ام و در بعضی عکس‌ها هم تعدادی از شاخه‌ها را پاک کرده‌ام. هیچ‌گونه چیدمان یا جابه‌جایی و اضافه‌کردنی صورت نگرفته است.

عکس‌ها در کجاها گرفته شده است؟

البته من به طور مستمر در این سال‌ها روی این سوژه کار نمی‌کردم. طبیعی است که من همیشه دوربین همراهم است و به همین دلیل هر جا که می‌رفتم و کلاغی می‌دیدم، ‌از آن عکس می‌گرفتم. تعداد زیادی از عکس‌های این مجموعه در یک خیابان پر از کلاغ در سریلانکا گرفته شده . کلاغ درشت‌ها هندی! هستند و آن جمع کلاغ‌ها در خرم‌آباد است و جاهایی دیگر.

به نظر می‌رسد که در این نمایشگاه همه آن عکس‌ها را به نمایش درنیاورده‌اید.

درست است؛ در فضاهای مختلف عکس‌های زیاد و خوبی گرفته‌ام، اما انتخاب من کلاغ با برگ و درخت بود و به همین دلیل عکس‌های خوب زیادی دارم که در این مجموعه نگذاشتم.

این مجموعه ادامه پیدا می‌کند؟ ‌

فکر نمی‌کنم. من مدتی روی این سوژه کار کرده‌ام و آنچه به نظرم بهتر بوده است را به نمایش در آورده‌ام. به هر حال یک سوژه مدتی ذهن من را به خود مشغول می‌کند و بعد که فکر می‌کنم و به نتیجه‌اش می‌رسانم، ‌به سوژه‌های دیگر فکر می‌کنم. اتفاقا همان شب افتتاحیه این نمایشگاه، ‌یادم افتاد که مجموعه نیمه‌کاره‌ای دارم که خوب است آن را ادامه دهم. به قول آقای گلمکانی دلم می‌خواهد با سوژه‌های جدید خودم و مخاطبم را هر بار غافلگیر کنم. الان حدود سه سال است که روی سوژه‌ دیگری کار می‌کنم ‌البته شاید این سوژه کمی تلخ باشد؛ ‌ولی به هر حال ذهنم را به خود مشغول کرده است و باید انجامش بدهم شاید سال آینده آن را به نتیجه برسانم و به نمایش‌اش بگذارم.

در این نگاه فیگوراتیو به کلاغ‌ها عمدی وجود داشته است؟

اگر منظورتان این است که در شکل کلاغ‌ها، فکر خاصی بوده باید بگویم نه، به هیچ عنوان. البته این‌که کارها تاویل‌پذیر است، خوب است و هر کسی می‌تواند چیزهایی را در آن ببیند. مثلا کسانی می‌پرسیدند که چشم‌های این کلاغ‌ها آیا چیزی می‌گویند انگار می‌خواهند چیزی را بیان کنند یا نقبی به چهره آدم‌ها می‌زنند.

نگاه شما در این مجموعه نگاه خلوت‌تری به طبیعت است. انگار نگاهی جزیی‌تر به طبیعت داشته‌اید. این به معنای آن است که عکاسی طبیعت شما به این سمت خواهد رفت؟

نه. من عکاسم و دلم می‌خواهد هر بار نگاهی تازه به سوژه‌هایم داشته باشم و در این میان خودم را در هیچ شکلی محدود نمی‌کنم. در واقع هر چه به ذهنم برسد و فکر کنم که خوب است، ‌انجامش خواهم داد. بنابراین دلیلی برای این مساله وجود ندارد.

منظورم این است که از این به بعد عکس‌های طبیعت شما به این مجموعه شبیه‌تر است یا مجموعه‌های قبلی‌تان؟ ‌

ناشبیه‌تر به این مجموعه و همچنین مجموعه‌هایی که پیش از این از من دیده شده است!

صرف‌نظر از این نمایشگاه، به نظر می‌رسد که شما همواره دغدغه عکاسی مستند و اجتماعی داشته‌اید. اما در این سال‌ها کمتر عکس‌هایی با این مضمون از شما دیده شده است.

اول اینکه دغدغه من نه عکاسی اجتماعی است و نه طبیعت و نه هیچ نوع عکاسی دیگری. دغدغه من عکاسی است و هیچ نوعی را به دیگری ترجیح نمی‌دهم؛ ‌چون به نظرم در هر رشته عکاسی می‌توان کار خلاقانه انجام داد و نتیجه خوبی گرفت. اما دلیل اینکه در این سال‌ها آثاری کمتر در زمینه مستند اجتماعی از من دیده شده، ‌به این دلیل است که باوجود علاقه من به این ژانر، ‌در این سال‌ها کمتر روی آن کار کرده‌ام، چون هم‌زمان نمی‌توانم همه پروژه‌هایم را دنبال کنم. البته در این زمینه نیز فکرهایی دارم که به‌تدریج روی آن کار خواهم کرد، همچنان که سال گذشته هم کار کرده‌ام، اما مهم‌ترین مجموعه من در این زمینه، عکس‌های انقلاب است که تنها تعداد محدودی از آنها دیده شده است. این مجموعه شامل دو کتاب است که یکی از آنان تا دادن رای به جمهوری اسلامی است و دیگری حوادث بعد از آن را پوشش می‌دهد. دلیل دیگری که این عکس‌ها کمتر دیده می‌شود، ‌این است که من با مطبوعات کار نمی‌کنم و عکس‌هایی از این دست نیز برای چاپ در تقویم هم مناسب نیست، شاید در مجموعه آثارم که امید دارم چاپ شود، بیشتر دیده شوند.

عدم فعالیت‌تان با مطبوعات و اصرارتان به این مساله همواره وجود داشته است. چرا؟

تا مدت‌ها چاپ خیلی بد روزنامه و مجله‌ها باعث می‌شد تا عکس‌هایم را به مطبوعات ندهم. در عین حال ‌اما اعتقاد دارم که وقتی عکسی در یک جریده عمومی منتشر می‌شود، ‌دیگر از دست می‌رود. دلیل دیگری که با مطبوعات میانه خوبی ندارم، ‌این است که مساله کپی‌رایت در آنجا به هیچ‌وجه رعایت نمی‌شود یعنی آنها هنوز این مساله را یاد نگرفته‌اند یا به نفع‌شان نیست که یاد بگیرند، ‌بنابراین ترجیح می‌دهم که وارد مجادله نشوم، اگرچه گاهی به ناچار این اتفاق رخ می‌دهد.

و بالاخره اینکه مجموعه پرتره‌ها نیز ادامه پیدا می‌کند؟ ‌

کتاب موسیقی را عکاسی کرده‌ام که تقریبا تمام شده است و باید وقت بگذارم تا آن را برای چاپ کتاب آماده کنم. این مجموعه درباره موسیقیدانان سنتی و کلاسیک است. اگر فرصت جمع‌وجور کردن‌شان را داشته باشم، می‌تواند سال آینده منتشر شود. به هر حال انتخاب عکس‌ها مرحله وقت‌گیری است و باید با دقت و حوصله انجام شود.

بعد از آن دیگر پرتره‌ها تمام می‌شود؟ ‌

یک‌بار دیگر گفته بودم که احتمالا آخرین چهره‌ها، پرتره‌ها فرشته‌های بهشت خواهد بود! ولی قبل از آن می‌خواستم مجموعه عکاسان و مجسمه‌سازان را هم کار کنم که فعلا متوقفش کرده‌ام. این کار صبوری زیادی می‌خواهد که شاید من دیگر آن صبوری را ندارم یا دلیلی برای آن نمی‌بینم. البته از تعدادی عکاس، عکاسی کرده‌ام اما فعلا برنامه‌ای برای ادامه دادن آن ندارم. ‌شاید در آینده این کار را انجام دهم. اما پروژه موسیقیدانان هفت، هشت سال طول کشید و الان می‌خواهم هر چه زودتر آن را به انتشار برسانم.

اینکه روی هر پروژه این تعداد سال کار می‌کنید، ‌اتفاقی است که تنها در نسل شما می‌توان دید. به نظر می‌رسد که نسل شما بیشتر به خلق فکر می‌کند تا عرضه آن.

البته جوانانی‌که از من راهنمایی می‌خواهند یا از شاگردانم هستند اغلب اینگونه فکر می‌کنند و آنها را به طرف پروژه‌های وقت‌گیر ولی ماندگار سوق داده‌ام. ضمنا من بخشی از آثارم را به صورت کتاب و تقویم عرضه می‌کنم و معمولا هر سال یک نمایشگاه نیز می‌گذارم، ‌اما شاید نسل ما بیشتر به جاودانگی فکر می‌کند!

تقدیر بر این بود که دختر مهندس ابوالقاسم زندی و خدیجه هادیان، عکاس شود و نامش مریم! اگرچه پدر دوست داشت که وی مهندس کشاورزی شود و مادر ویولونیست؛ اما او خود حقوق را ترجیح داد. و شاید تقدیر بالا‌تر (بعدی؟) آنکه مریم زندی، در عکاسی ایران وزنه‌ای شود و نامش مسایل مختلفی را تداعی کند: عکاسی پرتره، کتاب چهره‌ها، تلفیق عکاسی و نقاشی (عکاشی) تقویم‌های نوروزی، گل و.... هرچند خیلی‌ها او را با همان مجموعه چندجلدی «چهره‌ها» (سیمایی از هنرمندان و نویسندگان معاصر ایران) می‌شناسند که نوعی تاریخ بصری هنر ایران محسوب می‌شود. در یکی از روزهای آغازین زمستان91، با مریم زندی به گفت‌وگو نشستیم. بهانه‌مان برپایی نمایشگاهش در گالری گلستان بود که به فاصله‌ای نه‌چندان دور از نمایشگاه قبلی برپا شد ولی با این‌حال مخاطبان را با ابعاد تازه‌ای از زندگی هنری این عکاس آشنا کرد.

شما سوژه این نمایشگاه را «‌کلاغ» ‌انتخاب کرده‌اید. سوژه‌ای که در این سال‌ها توسط بسیاری از هنرمندان عرصه تجسمی -عکاسان و نقاشان- دنبال شده است. اگرچه در این نمایشگاه نگاه شما به این سوژه کاملا متفاوت از آن چیزی است که تاکنون دیده شده است، اما به هر حال خواه ناخواه شما یا هر هنرمند دیگری که روی آن کار می‌کند را در مقام یک مقایسه قرار می‌دهد. این مساله نگران‌تان نمی‌کرد؟

‌نه، به هیچ وجه، قبل از اینکه در این‌باره پاسخ دهم، ‌باید بگویم زمانی که سوژه‌ای ذهنم را به خود مشغول می‌کند و درباره آن فکر می‌کنم، نمی‌توانم آن فکر را به هیچ دلیلی رها کنم، ‌مگر آنکه به نتیجه‌اش برسانم. بنابراین این مساله که ممکن است هنرمندان دیگری روی آن کار کرده باشند، نمی‌توانست من را منصرف کند. همان‌طور که تاکنون بسیاری عکاسان - از ابتدا تاکنون روی موضوعی چون طبیعت کار کرده‌اند و همواره پرداختن به آن از علاقه‌مندی‌های من بوده است و همچنان من و بسیاری عکاسان دیگر به طبیعت می‌پردازیم. اما «کلاغ» به دلایل مختلف هم در ادبیات ما و هم در ‌نقاشی و عکاسی ما مورد توجه بوده و آثار متعددی از آن به وجود آمده است، ضمنا به نظر من هیچ سوژه‌ای نمی‌تواند منحصر به شخص خاصی باشد یا چون کسی روی آن کار کرده است، ‌مانعی برای پرداختن دیگران باشد یا باعث نگرانی.

چه چیزی در این سوژه وجود داشت که تا این اندازه ذهن شما را به خود مشغول کرده بود؟ ‌

نمی‌دانم، ‌ولی سال‌ها پیش «علیرضا اسپهبد» کارهایی داشت که به کلاغ پرداخته بود، ‌البته آن کارها نقاشی بودند. من کارهای او را در نمایشگاهی دیدم و فکر می‌کنم شاید همان زمان جرقه«‌کلاغ»‌ زده شد. البته این فکر مدت‌ها به دلیل درگیر بودنم روی سوژه‌های دیگر عکاسی به فراموشی سپرده شد، ‌یعنی گاهی تصمیمی برای سروسامان دادن به آن می‌گرفتم و بعد دوباره رهایش می‌کردم تا به سرانجام رسید. یعنی آن فضایی را که در مورد کلاغ‌ها در عکس‌هایم می‌خواستم داشته باشم، ‌پیدا کردم.

همین کلاغ و درخت و برگ که هم‌اکنون دیده می‌شود؟ ‌

بله. به این نتیجه رسیدم که دلم می‌خواهد تا«‌کلاغ»‌های من با برگ و درخت همراه باشند و در فضایی سفید و خالی.

اصلا«‌کلاغ»‌چه خصوصیتی دارد که تا این اندازه مورد توجه هنرمندان است؟

شاید به دلیل سیاهی و فرم خاصی است که این پرنده در طبیعت دارد. من این را در گفت‌وگوی دیگری هم گفتم که برخی سوژه‌ها از نظر گرافیکی دست هنرمند را باز می‌گذارند، ‌مثل«چادر» و«زن چادری»‌که در این سال‌ها دستمایه کار بسیاری از هنرمندان قرار گرفته است و بیشتر توجه به آن به دلیل فرم گرافیکی‌اش است. یعنی اغلب آن را به صورت نشانه‌های گرافیکی و برای زیبایی کمپوزیسیون عکس استفاده می‌کنند تا مفهوم چادر. کلاغ هم فکر می‌کنم چنین خصوصیتی دارد. البته در ادبیات ما نگاهی سمبلیک به کلاغ وجود دارد که او را به‌عنوان پرنده‌ای خبرچین و بدیمن معرفی می‌کند. طبیعی است که من نه تنها این نظرات را قبول ندارم بلکه به نظر من تمام حیوانات زیبا و معصوم هستند و آدم‌ها با ذهنیات خودشان چیزهایی را به آنها نسبت می‌دهند.

با توجه به اینکه می‌گویید این سوژه سال‌ها ذهن شما را به خود مشغول کرده بود، از چه زمانی عکاسی از آن را شروع کردید؟ ‌

شاید از حدود شش سال پیش که سوژه در ذهنم شکل گرفته بود و می‌دانستم که دیگر می‌خواهم با این پرنده چه کنم، ‌هر کجا که کلاغ می‌دیدم، از آن عکاسی می‌کردم که مجموعه‌ای شد با هزاران کلاغ و برای این نمایشگاه تعدادی از آنها را انتخاب کردم. شاید نتوانم دلیل گزینش‌ این عکس‌‌ها را از میان بقیه به درستی توضیح دهم، ‌اما می‌خواستم یک نوع ظرافت و خلوتی و سادگی در این اضافه عکس‌ها وجود داشته باشد و البته اینکه کلاغ زیباست.

اتفاقا می‌خواستم همین مساله را بیان کنم. انگار نگاه شما به کلاغ‌ها در این عکس‌ها نوعی روایت داستانی با خودش دارد. بر حسب اتفاق شنیدیم خانم بنی‌اعتماد و بعد آقای پورصمدی این کارها را به هایکو شبیه کردند. چقدر می‌توان نگاه شاعرانه شما را در این میان موثر دانست؟ ‌به هر حال شما شاعر هم هستید.

به من نگویید شاعر، من شاعر نیستم. گاهی شعرگونه‌هایی می‌گویم، اما نمی‌توانم این مساله را نادیده بگیرم که همواره حسی داشته‌ام که مرا به شعر متمایل می‌کرده است؛ در هنر همیشه این‌گونه است که نخست اتفاقی رخ می‌دهد و بعد می‌شود درباره آن صحبت یا تفسیر کرد. تنها چیزی که می‌توانم بگویم این است که دلم می‌خواست کلاغ‌ها را به همین شکلی که می‌بینید، ‌نگاه کنم و به تصویر بکشم، یعنی در زمینه‌ای از فضاهای سپید. حتما روی آن فضای سفید تاکید داشتم و همان‌طور که گفتم می‌خواستم شاخه‌ها و کلاغ‌ها به صورت خطوط مینیاتوری و ظریف درآیند. می‌خواستم همه چیز به صورتی درآید که حتی گاهی دیده نشود. می‌بینید بعضی برگ‌ها در هوا معلق هستند و شاخه‌های آنها تقریبا از بین‌رفته است. برای همین هم عکس‌هایی را انتخاب کردم که برای این فکر مناسب‌تر باشند. به هر حال اگر کارهای خوبی شده، ‌خوشحالم. چون در به تصویر کشیدن آنچه می‌خواسته‌ام، موفق شده‌ام.

پس این شکل انتزاعی که حالا این پرنده‌ها به آن دست یافته‌اند، ‌به همین دلیل بوده است؟

شاید این فضای سفیدی که در عکس‌ها وجود دارد، به این انتزاع کمک می‌کند و در این زمینه نقش داشته است. من زمانی‌که این عکس‌ها را به یکی دو نفر از دوستانم نشان دادم، می‌گفتند که فضای سفید آن زیاد است؛ ‌اما اتفاقا من تاکید بسیاری روی این مساله داشتم و دقیقا همین را می‌خواستم. عکس‌هایی که هم اکنون در این نمایشگاه دیده می‌شوند، ‌همان تصاویری هستند که گرفته شده است و من تنها با دادن کنتراست آسمان‌ها را سفید کرده‌ام، ‌چون آسمان را به آن شکلی که وجود دارد، نمی‌خواستم. در بعضی از عکس‌ها نیز با دادن کنتراست بیشتر بعضی خطوط را از بین برده‌ام و در بعضی عکس‌ها هم تعدادی از شاخه‌ها را پاک کرده‌ام. هیچ‌گونه چیدمان یا جابه‌جایی و اضافه‌کردنی صورت نگرفته است.

عکس‌ها در کجاها گرفته شده است؟

البته من به طور مستمر در این سال‌ها روی این سوژه کار نمی‌کردم. طبیعی است که من همیشه دوربین همراهم است و به همین دلیل هر جا که می‌رفتم و کلاغی می‌دیدم، ‌از آن عکس می‌گرفتم. تعداد زیادی از عکس‌های این مجموعه در یک خیابان پر از کلاغ در سریلانکا گرفته شده . کلاغ درشت‌ها هندی! هستند و آن جمع کلاغ‌ها در خرم‌آباد است و جاهایی دیگر.

به نظر می‌رسد که در این نمایشگاه همه آن عکس‌ها را به نمایش درنیاورده‌اید.

درست است؛ در فضاهای مختلف عکس‌های زیاد و خوبی گرفته‌ام، اما انتخاب من کلاغ با برگ و درخت بود و به همین دلیل عکس‌های خوب زیادی دارم که در این مجموعه نگذاشتم.

این مجموعه ادامه پیدا می‌کند؟ ‌

فکر نمی‌کنم. من مدتی روی این سوژه کار کرده‌ام و آنچه به نظرم بهتر بوده است را به نمایش در آورده‌ام. به هر حال یک سوژه مدتی ذهن من را به خود مشغول می‌کند و بعد که فکر می‌کنم و به نتیجه‌اش می‌رسانم، ‌به سوژه‌های دیگر فکر می‌کنم. اتفاقا همان شب افتتاحیه این نمایشگاه، ‌یادم افتاد که مجموعه نیمه‌کاره‌ای دارم که خوب است آن را ادامه دهم. به قول آقای گلمکانی دلم می‌خواهد با سوژه‌های جدید خودم و مخاطبم را هر بار غافلگیر کنم. الان حدود سه سال است که روی سوژه‌ دیگری کار می‌کنم ‌البته شاید این سوژه کمی تلخ باشد؛ ‌ولی به هر حال ذهنم را به خود مشغول کرده است و باید انجامش بدهم شاید سال آینده آن را به نتیجه برسانم و به نمایش‌اش بگذارم.

در این نگاه فیگوراتیو به کلاغ‌ها عمدی وجود داشته است؟

اگر منظورتان این است که در شکل کلاغ‌ها، فکر خاصی بوده باید بگویم نه، به هیچ عنوان. البته این‌که کارها تاویل‌پذیر است، خوب است و هر کسی می‌تواند چیزهایی را در آن ببیند. مثلا کسانی می‌پرسیدند که چشم‌های این کلاغ‌ها آیا چیزی می‌گویند انگار می‌خواهند چیزی را بیان کنند یا نقبی به چهره آدم‌ها می‌زنند.

نگاه شما در این مجموعه نگاه خلوت‌تری به طبیعت است. انگار نگاهی جزیی‌تر به طبیعت داشته‌اید. این به معنای آن است که عکاسی طبیعت شما به این سمت خواهد رفت؟

نه. من عکاسم و دلم می‌خواهد هر بار نگاهی تازه به سوژه‌هایم داشته باشم و در این میان خودم را در هیچ شکلی محدود نمی‌کنم. در واقع هر چه به ذهنم برسد و فکر کنم که خوب است، ‌انجامش خواهم داد. بنابراین دلیلی برای این مساله وجود ندارد.

منظورم این است که از این به بعد عکس‌های طبیعت شما به این مجموعه شبیه‌تر است یا مجموعه‌های قبلی‌تان؟ ‌

ناشبیه‌تر به این مجموعه و همچنین مجموعه‌هایی که پیش از این از من دیده شده است!

صرف‌نظر از این نمایشگاه، به نظر می‌رسد که شما همواره دغدغه عکاسی مستند و اجتماعی داشته‌اید. اما در این سال‌ها کمتر عکس‌هایی با این مضمون از شما دیده شده است.

اول اینکه دغدغه من نه عکاسی اجتماعی است و نه طبیعت و نه هیچ نوع عکاسی دیگری. دغدغه من عکاسی است و هیچ نوعی را به دیگری ترجیح نمی‌دهم؛ ‌چون به نظرم در هر رشته عکاسی می‌توان کار خلاقانه انجام داد و نتیجه خوبی گرفت. اما دلیل اینکه در این سال‌ها آثاری کمتر در زمینه مستند اجتماعی از من دیده شده، ‌به این دلیل است که باوجود علاقه من به این ژانر، ‌در این سال‌ها کمتر روی آن کار کرده‌ام، چون هم‌زمان نمی‌توانم همه پروژه‌هایم را دنبال کنم. البته در این زمینه نیز فکرهایی دارم که به‌تدریج روی آن کار خواهم کرد، همچنان که سال گذشته هم کار کرده‌ام، اما مهم‌ترین مجموعه من در این زمینه، عکس‌های انقلاب است که تنها تعداد محدودی از آنها دیده شده است. این مجموعه شامل دو کتاب است که یکی از آنان تا دادن رای به جمهوری اسلامی است و دیگری حوادث بعد از آن را پوشش می‌دهد. دلیل دیگری که این عکس‌ها کمتر دیده می‌شود، ‌این است که من با مطبوعات کار نمی‌کنم و عکس‌هایی از این دست نیز برای چاپ در تقویم هم مناسب نیست، شاید در مجموعه آثارم که امید دارم چاپ شود، بیشتر دیده شوند.

عدم فعالیت‌تان با مطبوعات و اصرارتان به این مساله همواره وجود داشته است. چرا؟

تا مدت‌ها چاپ خیلی بد روزنامه و مجله‌ها باعث می‌شد تا عکس‌هایم را به مطبوعات ندهم. در عین حال ‌اما اعتقاد دارم که وقتی عکسی در یک جریده عمومی منتشر می‌شود، ‌دیگر از دست می‌رود. دلیل دیگری که با مطبوعات میانه خوبی ندارم، ‌این است که مساله کپی‌رایت در آنجا به هیچ‌وجه رعایت نمی‌شود یعنی آنها هنوز این مساله را یاد نگرفته‌اند یا به نفع‌شان نیست که یاد بگیرند، ‌بنابراین ترجیح می‌دهم که وارد مجادله نشوم، اگرچه گاهی به ناچار این اتفاق رخ می‌دهد.

و بالاخره اینکه مجموعه پرتره‌ها نیز ادامه پیدا می‌کند؟ ‌

کتاب موسیقی را عکاسی کرده‌ام که تقریبا تمام شده است و باید وقت بگذارم تا آن را برای چاپ کتاب آماده کنم. این مجموعه درباره موسیقیدانان سنتی و کلاسیک است. اگر فرصت جمع‌وجور کردن‌شان را داشته باشم، می‌تواند سال آینده منتشر شود. به هر حال انتخاب عکس‌ها مرحله وقت‌گیری است و باید با دقت و حوصله انجام شود.

بعد از آن دیگر پرتره‌ها تمام می‌شود؟ ‌

یک‌بار دیگر گفته بودم که احتمالا آخرین چهره‌ها، پرتره‌ها فرشته‌های بهشت خواهد بود! ولی قبل از آن می‌خواستم مجموعه عکاسان و مجسمه‌سازان را هم کار کنم که فعلا متوقفش کرده‌ام. این کار صبوری زیادی می‌خواهد که شاید من دیگر آن صبوری را ندارم یا دلیلی برای آن نمی‌بینم. البته از تعدادی عکاس، عکاسی کرده‌ام اما فعلا برنامه‌ای برای ادامه دادن آن ندارم. ‌شاید در آینده این کار را انجام دهم. اما پروژه موسیقیدانان هفت، هشت سال طول کشید و الان می‌خواهم هر چه زودتر آن را به انتشار برسانم.

اینکه روی هر پروژه این تعداد سال کار می‌کنید، ‌اتفاقی است که تنها در نسل شما می‌توان دید. به نظر می‌رسد که نسل شما بیشتر به خلق فکر می‌کند تا عرضه آن.

البته جوانانی‌که از من راهنمایی می‌خواهند یا از شاگردانم هستند اغلب اینگونه فکر می‌کنند و آنها را به طرف پروژه‌های وقت‌گیر ولی ماندگار سوق داده‌ام. ضمنا من بخشی از آثارم را به صورت کتاب و تقویم عرضه می‌کنم و معمولا هر سال یک نمایشگاه نیز می‌گذارم، ‌اما شاید نسل ما بیشتر به جاودانگی فکر می‌کند!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.