|

در نشست روز پنجشنبه 28 شهریور مطرح شد

آیا برخورد تمدن‌ها یک نظریه بود؟

عصر روز پنجشنبه موسسه پرسش، به همت انجمن دوستداران میراث‌فرهنگی افراز و موسسه فرهنگی هنری خورشید، میزبان مراسم بزرگداشت «روز گفت‌وگوی تمدن‌ها» بود. روزی که توسط دولت نهم و دهم از تقویم رسمی کشور حذف شد، اما گویا حذف عنوان در فراموشی اندیشه اثری نداشته... سپیده قادری که به‌عنوان عضو شورای هنر و ادبیات موسسه گفت‌وگوی تمدن‌ها، اجرای مراسم را نیز برعهده داشت، با بررسی آرای ساموئل هانتینگتون (مقاله‌ای نوشته محمد صادقی در نقد و بررسی نظریات طراح نظریه برخورد تمدن‌ها) و ارایه تاریخچه‌ای مختصر از مرکز گفت‌وگوی تمدن‌ها جلسه را آغاز کرد. نخستین سخنران جلسه علیرضا افشاری دبیر انجمن دوستداران میراث‌فرهنگی افراز با بیان چکیده‌ای از آرا و نظریات دکتر محمدعلی اسلامی‌ندوشن در چند مقاله معروف ایشان با عنوان‌های «ایران چه حرفی برای گفتن دارد؟» و «ایران هم حرفی برای گفتن دارد» به تعریف تمدن از نگاه استاد اسلامی‌ندوشن پرداخت و درباره پاسخ ایشان به این سوال که «چرا ایران برای ارایه پیشنهاد گفت‌وگوی تمدن‌ها واجد شرایط دانسته شده؟» توضیح داد: ایشان این چهار محور را در پاسخ به این پرسش موثر می‌دانند: اول؛ موقعیت جغرافیایی ایران که از قدیم در دادوستد عامل پیوند شمال و جنوب و مشرق و مغرب بوده، دوم؛ تمدن قدیمی و اثر‌گذار بدون قطع پیوستگی‌ها و توانایی در حفظ جوهره تمدن و حفظ و انتقال تجربه‌ها و دستاوردها، سوم؛ توانمندی ایران در به وجودآوردن نخستین حکومت فراگیر جهان قبل از اسلام و چهارم؛ تشکیل امپراتوری فرهنگی بعد از اسلام که از دروازه چین تا مدیترانه و از شبه‌قاره هند تا جنوب روسیه گسترده شده. فاطمه کمالی، همسر پروفسور یوخن هیپلر در این جلسه با بیان منتخبی از نظریات ایشان در حوزه گفت‌وگوی بین‌فرهنگی، به معرفی هیپلر به‌عنوان استاد و مدیرگروه روابط بین‌الملل دانشگاه دویسبورگ و تحلیل دیدگاه او در مورد قدمت تمدن‌ها و گفت‌وگو پرداخت و به اهمیت شناخت اهداف طرفین گفت‌وگو اشاره کرد و متذکر شد از دیدگاه هیپلر: «عمر و قدمت یک تمدن مهم نیست، مهم این است که با پشتوانه این قدمت چقدر قدرت پیدا کرده‌ایم و می‌توانیم قدرتمند بشویم.» دیگر سخنران روز گفت‌وگوی تمدن‌ها «فریدون مجلسی» دانش‌آموخته دانشگاه‌های جان هاپکینز و جرج تاون در زبان‌شناسی و علوم سیاسی و مترجم کتاب «هویت و خشونت» نوشته آمارتیاسن در بررسی مناسبات فرهنگی و بین‌فرهنگی از دیدگاه آمارتیاسن، ضمن تحلیل دیدگاه هانتینگتون به «اختلاف فاز تمدنی» اشاره کرد و به تحلیل مفاهیمی چون فرهنگ و تهاجم فرهنگی و بده‌بستان‌های فرهنگی اشاره کرد و گفت: «اینکه کتاب هانتینگتون را حاوی یک نظریه بنامیم یا اظهارنظر جای بحث دارد. نظریه از سوی مقامی آکادمیک و بر پایه پژوهشی آکادمیک پرداخته و اعلام می‌شود. هانتینگتون نیز مقامی آکادمیک است و اگر فرمایش ایشان را نظریه پنداشته‌اند لابد به همین اعتبار بوده است. اما طرح هانتیگتون در این باب بر پایه پژوهش آکادمیک استوار نبوده بلکه بر پایه استراتژی و مصلحت‌اندیشی سیاسی دولتی استوار بوده که او به‌عنوان مشاور امنیتی در خدمت آن بود و بابت آن حق‌الزحمه دریافت می‌کرد.»
مجلسی افزود: «به نظر من موضوع گفت‌وگو قبل از هر چیز به بحث‌های بالا مربوط می‌شود. در روابط بین‌المللی، برخوردها و اختلافات بسیار پدید می‌آید که دو نوع راه‌حل دارد؛ یا گفت‌وگو و رفع سوءتفاهم است، یا جنگ. در گذشته که ظرفیت فرهنگی بشر کمتر بود طبیعتا توان گفت‌وگو هم کمتر بود و اغلب به راه‌حل قاطع دوم رجوع می‌کرد. یکی نابود می‌شد، دیگر نیازی هم به گفت‌وگو نبود. آمارتیاسن در کتاب هویت و خشونت به سیاست‌های فرهنگی دولت انگلیس ایراد می‌گیرد که چرا به مدارس اقوام و مذاهب کمک می‌کنند که برای خودشان مدرسه‌های اختصاصی داشته باشند و به جای اینکه دولت هزینه و زحمت آموزش آنها را متحمل شود، آن هزینه را به خودشان می‌پردازد تا به اصطلاح قال قضیه را بکند. سن با اشاره به اینکه بیشتر خشونت‌های اخیر از همین مدارس منشا گرفته‌اند، می‌گوید بدیهی است که اقوام و مذاهب حق دارند به فرزندان‌شان و به نسل‌های بعدی فرهنگ سنتی و موروثی خود را بیاموزند و دولت هم باید به این برنامه‌ها کمک کند، اما این کار نباید با جداسازی مدارس انجام شود، یعنی شانس یا فرصت بازی بچه‌ها با یکدیگر، آمیزش و دوست‌شدن آنها، آشنایی آنها با فرهنگ‌های یکدیگر از آنها گرفته شود و از آنها انسان‌هایی تک‌بعدی یا تک‌هویتی ساخته شود که هرکه را از خودشان نیست دشمن بپندارند و نسبت به او خشن و بی‌رحم باشند، این مرحله نخست گفت‌وگو است، گفت‌وگو میان کودکان، تا چه رسد میان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها.» پرویز علوی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و مترجم کتاب «برخورد درون تمدن‌ها» نوشته دیتر زینگهاس نیز سخنان خود را با عنوان منازعه میان فرهنگ‌ها یا منازعات درون‌فرهنگی آغاز کرد و در تحلیل و توضیح دیدگاه دیتر زنگهاس گفت: «از دید زینگهاس اصلا مهم نیست تمدنی چقدر قدیمی است، بلکه میزان توسعه‌یافتگی این تمدن اهمیت دارد. باید به میزان توسعه‌یافتگی و مدرنیزاسیون یک تمدن توجه کنیم. با این توضیح که مدرنیته یعنی تغییر تفکر و مدرنیزاسیون یعنی نوسازی. برخلاف ما که این سال‌ها درگیر فرار مغزها بودیم چین و ژاپن با بازگشت مغزها مواجهند. ما ایرانی‌ها به یک توسعه درونزا، پایدار و فعال نیازمندیم و این تنها یک شرط دارد؛ جهانی بیندیشیم و محلی عمل کنیم. ما باید تجربیات جهان را با فضای خودمان هماهنگ کنیم و اگر خواهان دموکراسی هستیم از تجربه دموکراسی دنیا استفاده کنیم.» در پایان مراسم شروین وکیلی با طرح پرسش «حدود حوزه تمدن ایرانی کجاست؟» و پاسخ به این سوال بحث خود را آغاز کرد و به وضعیت تمدن ایرانی و چشم‌انداز پیش‌روی آن پرداخت.
عصر روز پنجشنبه موسسه پرسش، به همت انجمن دوستداران میراث‌فرهنگی افراز و موسسه فرهنگی هنری خورشید، میزبان مراسم بزرگداشت «روز گفت‌وگوی تمدن‌ها» بود. روزی که توسط دولت نهم و دهم از تقویم رسمی کشور حذف شد، اما گویا حذف عنوان در فراموشی اندیشه اثری نداشته... سپیده قادری که به‌عنوان عضو شورای هنر و ادبیات موسسه گفت‌وگوی تمدن‌ها، اجرای مراسم را نیز برعهده داشت، با بررسی آرای ساموئل هانتینگتون (مقاله‌ای نوشته محمد صادقی در نقد و بررسی نظریات طراح نظریه برخورد تمدن‌ها) و ارایه تاریخچه‌ای مختصر از مرکز گفت‌وگوی تمدن‌ها جلسه را آغاز کرد. نخستین سخنران جلسه علیرضا افشاری دبیر انجمن دوستداران میراث‌فرهنگی افراز با بیان چکیده‌ای از آرا و نظریات دکتر محمدعلی اسلامی‌ندوشن در چند مقاله معروف ایشان با عنوان‌های «ایران چه حرفی برای گفتن دارد؟» و «ایران هم حرفی برای گفتن دارد» به تعریف تمدن از نگاه استاد اسلامی‌ندوشن پرداخت و درباره پاسخ ایشان به این سوال که «چرا ایران برای ارایه پیشنهاد گفت‌وگوی تمدن‌ها واجد شرایط دانسته شده؟» توضیح داد: ایشان این چهار محور را در پاسخ به این پرسش موثر می‌دانند: اول؛ موقعیت جغرافیایی ایران که از قدیم در دادوستد عامل پیوند شمال و جنوب و مشرق و مغرب بوده، دوم؛ تمدن قدیمی و اثر‌گذار بدون قطع پیوستگی‌ها و توانایی در حفظ جوهره تمدن و حفظ و انتقال تجربه‌ها و دستاوردها، سوم؛ توانمندی ایران در به وجودآوردن نخستین حکومت فراگیر جهان قبل از اسلام و چهارم؛ تشکیل امپراتوری فرهنگی بعد از اسلام که از دروازه چین تا مدیترانه و از شبه‌قاره هند تا جنوب روسیه گسترده شده. فاطمه کمالی، همسر پروفسور یوخن هیپلر در این جلسه با بیان منتخبی از نظریات ایشان در حوزه گفت‌وگوی بین‌فرهنگی، به معرفی هیپلر به‌عنوان استاد و مدیرگروه روابط بین‌الملل دانشگاه دویسبورگ و تحلیل دیدگاه او در مورد قدمت تمدن‌ها و گفت‌وگو پرداخت و به اهمیت شناخت اهداف طرفین گفت‌وگو اشاره کرد و متذکر شد از دیدگاه هیپلر: «عمر و قدمت یک تمدن مهم نیست، مهم این است که با پشتوانه این قدمت چقدر قدرت پیدا کرده‌ایم و می‌توانیم قدرتمند بشویم.» دیگر سخنران روز گفت‌وگوی تمدن‌ها «فریدون مجلسی» دانش‌آموخته دانشگاه‌های جان هاپکینز و جرج تاون در زبان‌شناسی و علوم سیاسی و مترجم کتاب «هویت و خشونت» نوشته آمارتیاسن در بررسی مناسبات فرهنگی و بین‌فرهنگی از دیدگاه آمارتیاسن، ضمن تحلیل دیدگاه هانتینگتون به «اختلاف فاز تمدنی» اشاره کرد و به تحلیل مفاهیمی چون فرهنگ و تهاجم فرهنگی و بده‌بستان‌های فرهنگی اشاره کرد و گفت: «اینکه کتاب هانتینگتون را حاوی یک نظریه بنامیم یا اظهارنظر جای بحث دارد. نظریه از سوی مقامی آکادمیک و بر پایه پژوهشی آکادمیک پرداخته و اعلام می‌شود. هانتینگتون نیز مقامی آکادمیک است و اگر فرمایش ایشان را نظریه پنداشته‌اند لابد به همین اعتبار بوده است. اما طرح هانتیگتون در این باب بر پایه پژوهش آکادمیک استوار نبوده بلکه بر پایه استراتژی و مصلحت‌اندیشی سیاسی دولتی استوار بوده که او به‌عنوان مشاور امنیتی در خدمت آن بود و بابت آن حق‌الزحمه دریافت می‌کرد.»
مجلسی افزود: «به نظر من موضوع گفت‌وگو قبل از هر چیز به بحث‌های بالا مربوط می‌شود. در روابط بین‌المللی، برخوردها و اختلافات بسیار پدید می‌آید که دو نوع راه‌حل دارد؛ یا گفت‌وگو و رفع سوءتفاهم است، یا جنگ. در گذشته که ظرفیت فرهنگی بشر کمتر بود طبیعتا توان گفت‌وگو هم کمتر بود و اغلب به راه‌حل قاطع دوم رجوع می‌کرد. یکی نابود می‌شد، دیگر نیازی هم به گفت‌وگو نبود. آمارتیاسن در کتاب هویت و خشونت به سیاست‌های فرهنگی دولت انگلیس ایراد می‌گیرد که چرا به مدارس اقوام و مذاهب کمک می‌کنند که برای خودشان مدرسه‌های اختصاصی داشته باشند و به جای اینکه دولت هزینه و زحمت آموزش آنها را متحمل شود، آن هزینه را به خودشان می‌پردازد تا به اصطلاح قال قضیه را بکند. سن با اشاره به اینکه بیشتر خشونت‌های اخیر از همین مدارس منشا گرفته‌اند، می‌گوید بدیهی است که اقوام و مذاهب حق دارند به فرزندان‌شان و به نسل‌های بعدی فرهنگ سنتی و موروثی خود را بیاموزند و دولت هم باید به این برنامه‌ها کمک کند، اما این کار نباید با جداسازی مدارس انجام شود، یعنی شانس یا فرصت بازی بچه‌ها با یکدیگر، آمیزش و دوست‌شدن آنها، آشنایی آنها با فرهنگ‌های یکدیگر از آنها گرفته شود و از آنها انسان‌هایی تک‌بعدی یا تک‌هویتی ساخته شود که هرکه را از خودشان نیست دشمن بپندارند و نسبت به او خشن و بی‌رحم باشند، این مرحله نخست گفت‌وگو است، گفت‌وگو میان کودکان، تا چه رسد میان فرهنگ‌ها و تمدن‌ها.» پرویز علوی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و مترجم کتاب «برخورد درون تمدن‌ها» نوشته دیتر زینگهاس نیز سخنان خود را با عنوان منازعه میان فرهنگ‌ها یا منازعات درون‌فرهنگی آغاز کرد و در تحلیل و توضیح دیدگاه دیتر زنگهاس گفت: «از دید زینگهاس اصلا مهم نیست تمدنی چقدر قدیمی است، بلکه میزان توسعه‌یافتگی این تمدن اهمیت دارد. باید به میزان توسعه‌یافتگی و مدرنیزاسیون یک تمدن توجه کنیم. با این توضیح که مدرنیته یعنی تغییر تفکر و مدرنیزاسیون یعنی نوسازی. برخلاف ما که این سال‌ها درگیر فرار مغزها بودیم چین و ژاپن با بازگشت مغزها مواجهند. ما ایرانی‌ها به یک توسعه درونزا، پایدار و فعال نیازمندیم و این تنها یک شرط دارد؛ جهانی بیندیشیم و محلی عمل کنیم. ما باید تجربیات جهان را با فضای خودمان هماهنگ کنیم و اگر خواهان دموکراسی هستیم از تجربه دموکراسی دنیا استفاده کنیم.» در پایان مراسم شروین وکیلی با طرح پرسش «حدود حوزه تمدن ایرانی کجاست؟» و پاسخ به این سوال بحث خود را آغاز کرد و به وضعیت تمدن ایرانی و چشم‌انداز پیش‌روی آن پرداخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.