محمدجواد حقشناس در گفتوگو با «شرق»:
نباید از نردبان تشکیلات بالا برویم و سپس آن را بیندازیم
جواد مرشدی . عكس:امير جديدي، شرق
در همهجای دنیا تشکلهای سیاسی با مرامنامه و اساسنامه مشخص توسط یک گروه اشخاص حقیقی معتقد به آرمانها و مشی سیاسی واحد، تاسیس میشوند و اهداف و برنامههای آن تشکل به نوعی به اداره کشور و خط مشی کلی نظام مربوط است اما در برخی مواقع شاید کمتوجهی به استراتژی و تاکتیکها، از جمله خطاهای اصحاب قدرت در تشکلها باشد و حتی آنان که سالها کار تشکیلاتی کردهاند به نوعی در بین راه کنارهگیری میکنند. «شرق» برای بررسی بیشتر نوع رفتارهای تشکیلاتی و مقایسه نوع نگاه تشکیلات داخلی با تشکلهای آن سوی مرز، با دکتر محمدجواد حقشناس عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی و مدیرکل پیشین سیاسی وزارت کشور گفتوگویی انجام داده که در ادامه میآید:
به نظر شما، انجام رفتار تشکیلاتی چه مراحلی باید داشته باشد؟
بحث تشکیلات یک تجربه بشری است و اگر این تجربه از بعد تاریخی در یک سرزمین فاقد سابقه باشد طبیعتا مزیت محسوب نمیشود و از این جهت میتوانیم بگوییم در ایران بحث تشکیلات مدرن شاید از یکی، دو دهه قبل از مشروطه وارد کشور شده و در دوران مشروطه نهادینه میشود. به عبارتی حدود 120سال است که تشکیلات جدید وارد کشور شده و ویژگیهای خاص خودش را دارد. بعد دیگر برمیگردد به ساختار و قانون نظام سیاسی که در آنجا وجود دارد و نوع نگاه نظام سیاسی نسبت به تشکیلات. طبیعتا نگاهی که در قانون اساسی بهعنوان قانون مادر وجود دارد و جایگاهی که برای احزاب، تشکلها، آزادی بیان، بحث تفکیک قوا، جایگاه مردم، نقش نهادهای انتخابی مثل مجلس، شورا، مجلس خبرگان، نهاد ریاستجمهوری و این حوزه تعریف شده، نشاندهنده همان توجهی است که قانونگذار بهخصوص در قانون اساسی به این مساله داشته است.
نقش صاحبان قدرت را چگونه میبینید؟ به نظر شما آنها برای اجراییکردن این قانون چه تلاشهایی باید انجام دهند؟
برای بررسی نقش اصحاب قدرت میتوانیم به قانون شوراها نگاه کنیم که بهعنوان یک فصل از قانون اساسی در اولین سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی (1358) مصوب شد ولی تا سال 1376 و رویکارآمدن خاتمی یعنی حدود 20سال متوقف شده بود و اجرایی نمیشد. هیچکس هم نگران این معطلماندن مهمترین قانون کشور نبود و به راحتی از آن میگذشت. بههزار زحمت و باوجود مشکلاتی که تدوین قانون در کشور دارد قانونی تدوین میشود ولی اصلا به آن توجه نمیشود. یعنی بیتوجهی به قانون اصلا هزینهبر نیست و به همین دلیل شما میبینید کسی مثل آقای احمدینژاد پیدا میشود و هشت سال بزرگترین تخلفات از قانون را میکند و هیچ هزینهای بابت این عدمپایبندی به قانون نمیدهد.
احمدینژاد میگفت من تشکیلاتی نیستم آیا اینطور بود؟
به نظر من ایشان بهشدت عنصر تشکیلاتی بود گرچه به ظاهر عدمپایبندی به تشکیلات را اعلام میکند و میگوید هیچ دینی به تشکیلات ندارد، اما قویترین تشکیلاتی که وجود داشت ایشان را حمایت کرد. یعنی ما نمیتوانیم احمدینژاد را هشت سال در مسند قدرت داشته باشیم در حالی که یک حمایت تشکیلاتی پشت سرشان وجود نداشته باشد.
منظور اصولگراها هستند دیگر؟
بله.
ولی همین اصولگراها هم با وجود اینکه سالها کار حزبی کردهاند در مورد احمدینژاد اواسط راه کنار کشیدند و این یکی از نشانههای ضعف کار تشکیلاتی آنان است.
من این را قبول ندارم. در مورد احمدینژاد باید بگویم ایشان تا آخرین روزها با قدرت سر کارش ماند و از رفتارش حمایت شد. حتی دقایقی قبل از تحلیف رییسجمهور بعدی در مجلس میبینیم به تخلفاتش ادامه میدهد و نمادش هم همان 16میلیارد است که برای دانشگاه خودش برداشت کرد.
در مقایسهای بین کشور خودمان و کشورهای دیگر بفرمایید آنها چطور در رفتارهای تشکیلاتی موفق هستند و چه عواملی را در این مساله دخیل میدانید؟
نکاتی را که اشاره کردم در واقع آن ویژگیهایی بود که در آن کشورها به آن توجه شده است. در آنجا هم وقتی به قبل از دوره رنسانس برگردیم، قرون وسطا و آن شرایط خاص کلیسا را داریم. خب چطور میشود که اروپا از آن تاریکی مطلق و سیاهی دوران وحشتانگیزی که بهشدت امروز از آن نفرت دارند جدا شده و وارد عصر طلایی رنسانس شد تا زمینه ایجاد تمدن و تحقق اراده شهروندان را فراهم کنند. آنها هزینههای زیادی دادند؛ انقلاب کبیر فرانسه، انقلاب مجلل انگلستان، شاید دهها و صدها جنگ بزرگ مثل جنگهای صدساله یا جنگهای 30ساله در آلمان. اینها اتفاقاتی است که تجربه را منتقل میکند. بعد با ظهور فلاسفه و دانشمندان، تحولاتی شکل میگیرد که پلهپله میآید و تجربیات فراگیر هم به آن اضافه میشود و آرامآرام منتقل میشود و به هر حال تمام هزینههایی که میدهند باعث میشود تجربهها جمع شوند تا به امروز برسند. ما نمیتوانیم به اینهمه تلاش شکلگرفته بیتوجه باشیم و ما که نمیتوانیم دوباره چرخ را اختراع کنیم چون آن تجربه آنها بوده و ما باید برای خودمان چرخ خاص خودمان را اختراع کنیم. تحزب و تشکیلات و کارگروهی نتیجه رنجها و تلاشها و انباشت تفکر فلاسفه و حقوقدانان و اندیشمندان و سیاستمداران و احزاب کوچک و بزرگی بوده که کنار هم گذاشته شده تا به امروز رسیده و به یک تجربه مشخص تبدیل شده و این امروز در اختیار ماست و ما اگر نخواهیم به آن توجه کنیم، نخواهیم بهره بگیریم مطمئنا خودمان ضرر میکنیم، مثلا در کشوری مثل هند که بیش از 60سال از استقلالش نمیگذرد این تجربه وارد میشود و هندیها آن را میگیرند و باوجود فقر موجود و با اینکه دو قرن تحت استعمار بودند و منابعشان نیز از دست رفته، اما با تلاشی که میکنند و هوشمندی مسوولانشان تبدیل به بزرگترین دموکراسی جهان میشوند. میبینیم در طول 60سال هند به مرزهای شش قدرت جهان رسیده و یک بخشی از این برمیگردد به استفاده از این روشها و موقعیتها و پایداری به آن.
یعنی به نوعی الگوبرداری از موفقیتهای دیگران.
دقیقا و انتقالش به جامعه. هیچ وقت ما نمیتوانیم بگوییم به لحاظ فرهنگی ایرانیها از هندیها عقبتر یا بیسوادتر بودند. فراموش نکنیم در هندوستان قبل از ورود انگلستان، زبان فارسی حاکم بود و این نشان میدهد فرهنگ ایرانی حاکمیت وسیعی در منطقه داشته است. اما چه شده که به این نقطه رسیدیم؟ ما میخواهیم بدانیم که این تجربه در حالی که بسیار پرهزینه بوده وقتی وارد کشوری مثل ترکیه بعد از سه دهه حاکمیت نظامیان میشود ترکیه را تبدیل به 20 اقتصاد بزرگ جهان میکند، چنانکه در دورانی که اروپا و آمریکا از بحران اقتصادی رنج میبردند ترکیه همچنان اقتصاد را پررونق دنبال کرده است، چیست؟ یک حزب سکولار هم در ترکیه موفق نشده بلکه یک حزب اسلامگرا میآید و میتواند ارتش را سر جایش بنشاند و امروز بعد از 30سال کودتاگران دهه 90 را در سن 90سالگی محاکمه میکند و جایگاه تحزب و تشکیلات، روزبهروز در آن کشور قویتر میشود.
البته در کنارزدن ارتش از طرح آماسیه بهره برد.
میخواهم بگویم این تجربیاتی است که در بیخ گوشمان میبینیم من هند و پاکستان را مثال میزنم.
چه راهکاری برای بهرهگیری از این تجربه پیشنهاد میکنید؟
تنها راه این است که برگردیم و نگاه کنیم و از خودخواهیها و منیت و اولویتدادن به منافع فردی و باندی بر منافع ملی که بزرگترین آفت نگاههای موجود است و در تفکرات باندی و فرقهای و جریانی شکل میگیرد پرهیز کنیم، چراکه از آن آسیب میبینیم. میخواهم بگویم که ما داریم هزینههای آثار منفی تشکلنداشتن را میدهیم. به خاطر وجود تشکلهای بدون شناسنامه و غیررسمی و واقعی هزینه میدهیم، اما حاضر نیستیم از منافع احزاب استفاده کنیم.
در هشتسال گذشته میبینیم تشکل وجود داشته مثلا یک عنوان شکل میگیرد به نام جبهه پایداری ولی بروید بررسی کنید، شناسنامهاش را ببیند، کجا ثبت شده، در کدام جایگاه است؟ آیا رفتند در کمیسیون ماده 10 تقاضا کنند؟
چرا در این مدت رفتار حزبی انجام نشده؟ آیا فضای موجود باعث شده یا عوامل دیگر؟
نبود قانون مناسب برای حمایت از احزاب، یکی از مشکلات جدی این ماجراست. پیوند مناسب بین قانون انتخابات و قانون احزاب بهعنوان حامی جریان تحزب در کشور اصلا وجود ندارد. چتر حمایتی که باید بالای سر احزاب باشد، نیست. مهمترین مساله که در قانون اساسی به آن توجه شده مساله جرم سیاسی است که اصلا جرم سیاسی دقیقا یک پایه وجودی برای حفاظت است. اما میبینیم هیچ تعریفی از جرم سیاسی نشده. نه قوهقضاییه علاقهمند بوده به پیگیری ماجرا و نه مجلس توانسته به وظیفه قانونی خود عمل کند و نه دولت پیگیر بوده است. صرفنظر از دوره کوتاهی که در دوره اصلاحات پیگیر جرم سیاسی بودیم دیگر این روند متوقف شده است. یکی از اصول برزمینمانده قانون اساسی همین بیتوجهی به داستان جرم سیاسی است. به همین دلیل میبینیم که بزرگترین احزاب کشور تا یک مسیری میروند و از منظر یک نهاد یا یک حوزه، عملکردشان امنیتی تلقی میشود و آنها را غیرقانونی اعلام میکنند درحالیکه قاضی، نظر دیگری داشته است. به همین دلیل شما میبینید که امروز احزابی که فعال بودند از یک حرمت لازم برخوردار نبودند و امنیت لازم را نداشتند و فعالان سیاسی که در احزاب بودند به همان دلیل دچار چالش میشوند. هیچ ممیزی بین حوزههای امنیتی و حوزههای سیاسی وجود ندارد، چون قانونی برایش وجود ندارد، چون تعریفی نشده، چون هیاتمنصفه بالای سرشان نیست و این لطمه جدی به وضعیت تشکلها میزند. بدون باورداشتن به بودن این بخش، در واقع قدرت سیاسی سعی میکند که منافع خودش را حفظ کند. به همین دلیل احزابی که میتوانند نظارت کنند و زمینه گردش قدرت را بهطور دورهای و براساس خواست مردم فراهم کنند برنمیتابند و اجازه نمیدهند احزاب پا بگیرند و باید احزاب بتوانند برای حفظ خودشان در چارچوبی که در آن فعالیت میکنند از خودشان محافظت کنند و زمینه قانونیکردن فعالیت حزب و تعریف جرم سیاسی و پیوند قانون انتخابات و قانون احزاب، دادن یارانه به احزاب و همینطور حرفهایکردن حزب در کشور و فعالیت سیاسی را باید در دستور کار قرار دهند تا جلوی این فضای «دور باطل» که نهایتا، هم مردم، هم کشور و هم سیاسیون و نخبگان ضرر میکنند گرفته شود.
در پایان نیمنگاهی هم به عملکرد خانم راستگو داشته باشیم. بسیاری معتقدند این عمل او بهعنوان یک عنصر تشکیلاتی که دارای سوابق زیادی است، قابلقبول نیست و نقض رفتار تشکیلاتی به شمار میرود. نظر شما چیست؟
من قبلا این موضوع را بهصورت یادداشت ارایه دادم و الان خلاصهای از آن را میگویم. یکی از مباحثی که ما بتوانیم بحث تشکل را حفظ کنیم، رعایت قاعده بازی سیاسی است. ما باید قبول کنیم اگر وارد بازی فوتبال میشویم، بازی فوتبال یعنی زدن ضربه پا به توپ در یک مستطیل مشخصی که دروازه دارد و داوری هست که بر قواعد بازی نظارت میکند. نمیتوانیم در زمین فوتبال با دست، توپ را وارد دروازه کنیم و بعد اعتراض هم کنیم و بگوییم آقا پس آزادی بیان کو، زندهباد مخالف من کجا رفت و مثلا شما معترضان به این رفتار خارج از قاعده من، دیکتاتور هستید! در واقع به نظر میرسد این هجمه جریانهای فرصتطلب به اعتراض اصلاحطلبان و مردم به عملکرد الهه راستگو، بر مجموعهای از سفسطه و تجاهلالعارفی که شکل گرفته و اساسا با نگاه سیاسی و نگاه تشکیلاتی منافات دارد. ما باید بدانیم که در کلانشهری مثل تهران از مردم دعوت میکنیم که به پای صندوقهای رای بیایند، این امکان که مردم یک فهرست 30نفره را بشناسند و رای بدهند وجود ندارد پس باید به گروههای کارشناسی که تحقیق کردند و جامعه به آنها اعتماد دارد روی بیاورد. در شخصیت حقوقی احزاب طبیعی است که حزب اینجا بررسی میکند و با مطالعه از میان دوهزارنفر، 30نفر را معرفی میکنند که اینها میتوانند به خواستههای بهحق مردم توجه کنند و براساس مرامنامههای تشکلهای حزبی عمل کنند. مردم هم به امضای پای آن فهرست که برگرفته از احزاب و چهرههای مورد اعتماد آنان است، اعتماد میکنند و رای میدهند. پس خود اصولگرایان هم میدانند رفتارشان در دفاع از راستگو، فرصتطلبی است و هیچکس نمیتواند بعد از اینکه وارد فهرست شد و به اعتبار آن، رای آورد و وارد صحنه شد بگوید کاری به آن فهرست تشکیلات ندارم و در چارچوب نگاه خودم عمل میکنم! اگر اینطور باشد سنگ روی سنگ بند نمیشود. کاری ندارم که فردی که این کار را کرده وابسته به چه جریانی است. حتی اگر از آن طرف هم این کار را میکردند کار درستی نبود. به هر حال باید رفتارهای سیاسی و تشکیلاتی و چارچوبها مورد بازنگری قرار گیرد و ما باید یاد بگیریم که اگر بخواهیم از اعتماد مردم بهرهمند شویم و در فهرست هم هستیم، هزینههایش را بدهیم. وگرنه اگر از اول میخواهیم مستقل باشیم اعلام کنیم آقای حزب فلان، شما میخواهید نام من را وارد فهرستتان بکنید عیبی ندارد ولی من کاندیدای مستقل هستم و مستقل تصمیم میگیرم. اینکه از نردبان یک مجموعه بالا بروید و بعد پا بزنید و آن نردبان را پایین پرت کنید با هیچ اصولی سازگار نیست. این یعنی قاعده بازی سیاسی رعایت نشده است.
بله. من معتقدم اصلا رعایت نشده و این توجیهاتی هم که شده یا این مباحثی که کانالهای رادیو و تلویزیون دنبال میکنند و برخی از حضرات اصولگرا صدایشان درآمده در واقع با بدیهیات کار سیاسی نمیخواند.
به نظر شما، انجام رفتار تشکیلاتی چه مراحلی باید داشته باشد؟
بحث تشکیلات یک تجربه بشری است و اگر این تجربه از بعد تاریخی در یک سرزمین فاقد سابقه باشد طبیعتا مزیت محسوب نمیشود و از این جهت میتوانیم بگوییم در ایران بحث تشکیلات مدرن شاید از یکی، دو دهه قبل از مشروطه وارد کشور شده و در دوران مشروطه نهادینه میشود. به عبارتی حدود 120سال است که تشکیلات جدید وارد کشور شده و ویژگیهای خاص خودش را دارد. بعد دیگر برمیگردد به ساختار و قانون نظام سیاسی که در آنجا وجود دارد و نوع نگاه نظام سیاسی نسبت به تشکیلات. طبیعتا نگاهی که در قانون اساسی بهعنوان قانون مادر وجود دارد و جایگاهی که برای احزاب، تشکلها، آزادی بیان، بحث تفکیک قوا، جایگاه مردم، نقش نهادهای انتخابی مثل مجلس، شورا، مجلس خبرگان، نهاد ریاستجمهوری و این حوزه تعریف شده، نشاندهنده همان توجهی است که قانونگذار بهخصوص در قانون اساسی به این مساله داشته است.
نقش صاحبان قدرت را چگونه میبینید؟ به نظر شما آنها برای اجراییکردن این قانون چه تلاشهایی باید انجام دهند؟
برای بررسی نقش اصحاب قدرت میتوانیم به قانون شوراها نگاه کنیم که بهعنوان یک فصل از قانون اساسی در اولین سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی (1358) مصوب شد ولی تا سال 1376 و رویکارآمدن خاتمی یعنی حدود 20سال متوقف شده بود و اجرایی نمیشد. هیچکس هم نگران این معطلماندن مهمترین قانون کشور نبود و به راحتی از آن میگذشت. بههزار زحمت و باوجود مشکلاتی که تدوین قانون در کشور دارد قانونی تدوین میشود ولی اصلا به آن توجه نمیشود. یعنی بیتوجهی به قانون اصلا هزینهبر نیست و به همین دلیل شما میبینید کسی مثل آقای احمدینژاد پیدا میشود و هشت سال بزرگترین تخلفات از قانون را میکند و هیچ هزینهای بابت این عدمپایبندی به قانون نمیدهد.
احمدینژاد میگفت من تشکیلاتی نیستم آیا اینطور بود؟
به نظر من ایشان بهشدت عنصر تشکیلاتی بود گرچه به ظاهر عدمپایبندی به تشکیلات را اعلام میکند و میگوید هیچ دینی به تشکیلات ندارد، اما قویترین تشکیلاتی که وجود داشت ایشان را حمایت کرد. یعنی ما نمیتوانیم احمدینژاد را هشت سال در مسند قدرت داشته باشیم در حالی که یک حمایت تشکیلاتی پشت سرشان وجود نداشته باشد.
منظور اصولگراها هستند دیگر؟
بله.
ولی همین اصولگراها هم با وجود اینکه سالها کار حزبی کردهاند در مورد احمدینژاد اواسط راه کنار کشیدند و این یکی از نشانههای ضعف کار تشکیلاتی آنان است.
من این را قبول ندارم. در مورد احمدینژاد باید بگویم ایشان تا آخرین روزها با قدرت سر کارش ماند و از رفتارش حمایت شد. حتی دقایقی قبل از تحلیف رییسجمهور بعدی در مجلس میبینیم به تخلفاتش ادامه میدهد و نمادش هم همان 16میلیارد است که برای دانشگاه خودش برداشت کرد.
در مقایسهای بین کشور خودمان و کشورهای دیگر بفرمایید آنها چطور در رفتارهای تشکیلاتی موفق هستند و چه عواملی را در این مساله دخیل میدانید؟
نکاتی را که اشاره کردم در واقع آن ویژگیهایی بود که در آن کشورها به آن توجه شده است. در آنجا هم وقتی به قبل از دوره رنسانس برگردیم، قرون وسطا و آن شرایط خاص کلیسا را داریم. خب چطور میشود که اروپا از آن تاریکی مطلق و سیاهی دوران وحشتانگیزی که بهشدت امروز از آن نفرت دارند جدا شده و وارد عصر طلایی رنسانس شد تا زمینه ایجاد تمدن و تحقق اراده شهروندان را فراهم کنند. آنها هزینههای زیادی دادند؛ انقلاب کبیر فرانسه، انقلاب مجلل انگلستان، شاید دهها و صدها جنگ بزرگ مثل جنگهای صدساله یا جنگهای 30ساله در آلمان. اینها اتفاقاتی است که تجربه را منتقل میکند. بعد با ظهور فلاسفه و دانشمندان، تحولاتی شکل میگیرد که پلهپله میآید و تجربیات فراگیر هم به آن اضافه میشود و آرامآرام منتقل میشود و به هر حال تمام هزینههایی که میدهند باعث میشود تجربهها جمع شوند تا به امروز برسند. ما نمیتوانیم به اینهمه تلاش شکلگرفته بیتوجه باشیم و ما که نمیتوانیم دوباره چرخ را اختراع کنیم چون آن تجربه آنها بوده و ما باید برای خودمان چرخ خاص خودمان را اختراع کنیم. تحزب و تشکیلات و کارگروهی نتیجه رنجها و تلاشها و انباشت تفکر فلاسفه و حقوقدانان و اندیشمندان و سیاستمداران و احزاب کوچک و بزرگی بوده که کنار هم گذاشته شده تا به امروز رسیده و به یک تجربه مشخص تبدیل شده و این امروز در اختیار ماست و ما اگر نخواهیم به آن توجه کنیم، نخواهیم بهره بگیریم مطمئنا خودمان ضرر میکنیم، مثلا در کشوری مثل هند که بیش از 60سال از استقلالش نمیگذرد این تجربه وارد میشود و هندیها آن را میگیرند و باوجود فقر موجود و با اینکه دو قرن تحت استعمار بودند و منابعشان نیز از دست رفته، اما با تلاشی که میکنند و هوشمندی مسوولانشان تبدیل به بزرگترین دموکراسی جهان میشوند. میبینیم در طول 60سال هند به مرزهای شش قدرت جهان رسیده و یک بخشی از این برمیگردد به استفاده از این روشها و موقعیتها و پایداری به آن.
یعنی به نوعی الگوبرداری از موفقیتهای دیگران.
دقیقا و انتقالش به جامعه. هیچ وقت ما نمیتوانیم بگوییم به لحاظ فرهنگی ایرانیها از هندیها عقبتر یا بیسوادتر بودند. فراموش نکنیم در هندوستان قبل از ورود انگلستان، زبان فارسی حاکم بود و این نشان میدهد فرهنگ ایرانی حاکمیت وسیعی در منطقه داشته است. اما چه شده که به این نقطه رسیدیم؟ ما میخواهیم بدانیم که این تجربه در حالی که بسیار پرهزینه بوده وقتی وارد کشوری مثل ترکیه بعد از سه دهه حاکمیت نظامیان میشود ترکیه را تبدیل به 20 اقتصاد بزرگ جهان میکند، چنانکه در دورانی که اروپا و آمریکا از بحران اقتصادی رنج میبردند ترکیه همچنان اقتصاد را پررونق دنبال کرده است، چیست؟ یک حزب سکولار هم در ترکیه موفق نشده بلکه یک حزب اسلامگرا میآید و میتواند ارتش را سر جایش بنشاند و امروز بعد از 30سال کودتاگران دهه 90 را در سن 90سالگی محاکمه میکند و جایگاه تحزب و تشکیلات، روزبهروز در آن کشور قویتر میشود.
البته در کنارزدن ارتش از طرح آماسیه بهره برد.
میخواهم بگویم این تجربیاتی است که در بیخ گوشمان میبینیم من هند و پاکستان را مثال میزنم.
چه راهکاری برای بهرهگیری از این تجربه پیشنهاد میکنید؟
تنها راه این است که برگردیم و نگاه کنیم و از خودخواهیها و منیت و اولویتدادن به منافع فردی و باندی بر منافع ملی که بزرگترین آفت نگاههای موجود است و در تفکرات باندی و فرقهای و جریانی شکل میگیرد پرهیز کنیم، چراکه از آن آسیب میبینیم. میخواهم بگویم که ما داریم هزینههای آثار منفی تشکلنداشتن را میدهیم. به خاطر وجود تشکلهای بدون شناسنامه و غیررسمی و واقعی هزینه میدهیم، اما حاضر نیستیم از منافع احزاب استفاده کنیم.
در هشتسال گذشته میبینیم تشکل وجود داشته مثلا یک عنوان شکل میگیرد به نام جبهه پایداری ولی بروید بررسی کنید، شناسنامهاش را ببیند، کجا ثبت شده، در کدام جایگاه است؟ آیا رفتند در کمیسیون ماده 10 تقاضا کنند؟
چرا در این مدت رفتار حزبی انجام نشده؟ آیا فضای موجود باعث شده یا عوامل دیگر؟
نبود قانون مناسب برای حمایت از احزاب، یکی از مشکلات جدی این ماجراست. پیوند مناسب بین قانون انتخابات و قانون احزاب بهعنوان حامی جریان تحزب در کشور اصلا وجود ندارد. چتر حمایتی که باید بالای سر احزاب باشد، نیست. مهمترین مساله که در قانون اساسی به آن توجه شده مساله جرم سیاسی است که اصلا جرم سیاسی دقیقا یک پایه وجودی برای حفاظت است. اما میبینیم هیچ تعریفی از جرم سیاسی نشده. نه قوهقضاییه علاقهمند بوده به پیگیری ماجرا و نه مجلس توانسته به وظیفه قانونی خود عمل کند و نه دولت پیگیر بوده است. صرفنظر از دوره کوتاهی که در دوره اصلاحات پیگیر جرم سیاسی بودیم دیگر این روند متوقف شده است. یکی از اصول برزمینمانده قانون اساسی همین بیتوجهی به داستان جرم سیاسی است. به همین دلیل میبینیم که بزرگترین احزاب کشور تا یک مسیری میروند و از منظر یک نهاد یا یک حوزه، عملکردشان امنیتی تلقی میشود و آنها را غیرقانونی اعلام میکنند درحالیکه قاضی، نظر دیگری داشته است. به همین دلیل شما میبینید که امروز احزابی که فعال بودند از یک حرمت لازم برخوردار نبودند و امنیت لازم را نداشتند و فعالان سیاسی که در احزاب بودند به همان دلیل دچار چالش میشوند. هیچ ممیزی بین حوزههای امنیتی و حوزههای سیاسی وجود ندارد، چون قانونی برایش وجود ندارد، چون تعریفی نشده، چون هیاتمنصفه بالای سرشان نیست و این لطمه جدی به وضعیت تشکلها میزند. بدون باورداشتن به بودن این بخش، در واقع قدرت سیاسی سعی میکند که منافع خودش را حفظ کند. به همین دلیل احزابی که میتوانند نظارت کنند و زمینه گردش قدرت را بهطور دورهای و براساس خواست مردم فراهم کنند برنمیتابند و اجازه نمیدهند احزاب پا بگیرند و باید احزاب بتوانند برای حفظ خودشان در چارچوبی که در آن فعالیت میکنند از خودشان محافظت کنند و زمینه قانونیکردن فعالیت حزب و تعریف جرم سیاسی و پیوند قانون انتخابات و قانون احزاب، دادن یارانه به احزاب و همینطور حرفهایکردن حزب در کشور و فعالیت سیاسی را باید در دستور کار قرار دهند تا جلوی این فضای «دور باطل» که نهایتا، هم مردم، هم کشور و هم سیاسیون و نخبگان ضرر میکنند گرفته شود.
در پایان نیمنگاهی هم به عملکرد خانم راستگو داشته باشیم. بسیاری معتقدند این عمل او بهعنوان یک عنصر تشکیلاتی که دارای سوابق زیادی است، قابلقبول نیست و نقض رفتار تشکیلاتی به شمار میرود. نظر شما چیست؟
من قبلا این موضوع را بهصورت یادداشت ارایه دادم و الان خلاصهای از آن را میگویم. یکی از مباحثی که ما بتوانیم بحث تشکل را حفظ کنیم، رعایت قاعده بازی سیاسی است. ما باید قبول کنیم اگر وارد بازی فوتبال میشویم، بازی فوتبال یعنی زدن ضربه پا به توپ در یک مستطیل مشخصی که دروازه دارد و داوری هست که بر قواعد بازی نظارت میکند. نمیتوانیم در زمین فوتبال با دست، توپ را وارد دروازه کنیم و بعد اعتراض هم کنیم و بگوییم آقا پس آزادی بیان کو، زندهباد مخالف من کجا رفت و مثلا شما معترضان به این رفتار خارج از قاعده من، دیکتاتور هستید! در واقع به نظر میرسد این هجمه جریانهای فرصتطلب به اعتراض اصلاحطلبان و مردم به عملکرد الهه راستگو، بر مجموعهای از سفسطه و تجاهلالعارفی که شکل گرفته و اساسا با نگاه سیاسی و نگاه تشکیلاتی منافات دارد. ما باید بدانیم که در کلانشهری مثل تهران از مردم دعوت میکنیم که به پای صندوقهای رای بیایند، این امکان که مردم یک فهرست 30نفره را بشناسند و رای بدهند وجود ندارد پس باید به گروههای کارشناسی که تحقیق کردند و جامعه به آنها اعتماد دارد روی بیاورد. در شخصیت حقوقی احزاب طبیعی است که حزب اینجا بررسی میکند و با مطالعه از میان دوهزارنفر، 30نفر را معرفی میکنند که اینها میتوانند به خواستههای بهحق مردم توجه کنند و براساس مرامنامههای تشکلهای حزبی عمل کنند. مردم هم به امضای پای آن فهرست که برگرفته از احزاب و چهرههای مورد اعتماد آنان است، اعتماد میکنند و رای میدهند. پس خود اصولگرایان هم میدانند رفتارشان در دفاع از راستگو، فرصتطلبی است و هیچکس نمیتواند بعد از اینکه وارد فهرست شد و به اعتبار آن، رای آورد و وارد صحنه شد بگوید کاری به آن فهرست تشکیلات ندارم و در چارچوب نگاه خودم عمل میکنم! اگر اینطور باشد سنگ روی سنگ بند نمیشود. کاری ندارم که فردی که این کار را کرده وابسته به چه جریانی است. حتی اگر از آن طرف هم این کار را میکردند کار درستی نبود. به هر حال باید رفتارهای سیاسی و تشکیلاتی و چارچوبها مورد بازنگری قرار گیرد و ما باید یاد بگیریم که اگر بخواهیم از اعتماد مردم بهرهمند شویم و در فهرست هم هستیم، هزینههایش را بدهیم. وگرنه اگر از اول میخواهیم مستقل باشیم اعلام کنیم آقای حزب فلان، شما میخواهید نام من را وارد فهرستتان بکنید عیبی ندارد ولی من کاندیدای مستقل هستم و مستقل تصمیم میگیرم. اینکه از نردبان یک مجموعه بالا بروید و بعد پا بزنید و آن نردبان را پایین پرت کنید با هیچ اصولی سازگار نیست. این یعنی قاعده بازی سیاسی رعایت نشده است.
بله. من معتقدم اصلا رعایت نشده و این توجیهاتی هم که شده یا این مباحثی که کانالهای رادیو و تلویزیون دنبال میکنند و برخی از حضرات اصولگرا صدایشان درآمده در واقع با بدیهیات کار سیاسی نمیخواند.
در همهجای دنیا تشکلهای سیاسی با مرامنامه و اساسنامه مشخص توسط یک گروه اشخاص حقیقی معتقد به آرمانها و مشی سیاسی واحد، تاسیس میشوند و اهداف و برنامههای آن تشکل به نوعی به اداره کشور و خط مشی کلی نظام مربوط است اما در برخی مواقع شاید کمتوجهی به استراتژی و تاکتیکها، از جمله خطاهای اصحاب قدرت در تشکلها باشد و حتی آنان که سالها کار تشکیلاتی کردهاند به نوعی در بین راه کنارهگیری میکنند. «شرق» برای بررسی بیشتر نوع رفتارهای تشکیلاتی و مقایسه نوع نگاه تشکیلات داخلی با تشکلهای آن سوی مرز، با دکتر محمدجواد حقشناس عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی و مدیرکل پیشین سیاسی وزارت کشور گفتوگویی انجام داده که در ادامه میآید:
به نظر شما، انجام رفتار تشکیلاتی چه مراحلی باید داشته باشد؟
بحث تشکیلات یک تجربه بشری است و اگر این تجربه از بعد تاریخی در یک سرزمین فاقد سابقه باشد طبیعتا مزیت محسوب نمیشود و از این جهت میتوانیم بگوییم در ایران بحث تشکیلات مدرن شاید از یکی، دو دهه قبل از مشروطه وارد کشور شده و در دوران مشروطه نهادینه میشود. به عبارتی حدود 120سال است که تشکیلات جدید وارد کشور شده و ویژگیهای خاص خودش را دارد. بعد دیگر برمیگردد به ساختار و قانون نظام سیاسی که در آنجا وجود دارد و نوع نگاه نظام سیاسی نسبت به تشکیلات. طبیعتا نگاهی که در قانون اساسی بهعنوان قانون مادر وجود دارد و جایگاهی که برای احزاب، تشکلها، آزادی بیان، بحث تفکیک قوا، جایگاه مردم، نقش نهادهای انتخابی مثل مجلس، شورا، مجلس خبرگان، نهاد ریاستجمهوری و این حوزه تعریف شده، نشاندهنده همان توجهی است که قانونگذار بهخصوص در قانون اساسی به این مساله داشته است.
نقش صاحبان قدرت را چگونه میبینید؟ به نظر شما آنها برای اجراییکردن این قانون چه تلاشهایی باید انجام دهند؟
برای بررسی نقش اصحاب قدرت میتوانیم به قانون شوراها نگاه کنیم که بهعنوان یک فصل از قانون اساسی در اولین سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی (1358) مصوب شد ولی تا سال 1376 و رویکارآمدن خاتمی یعنی حدود 20سال متوقف شده بود و اجرایی نمیشد. هیچکس هم نگران این معطلماندن مهمترین قانون کشور نبود و به راحتی از آن میگذشت. بههزار زحمت و باوجود مشکلاتی که تدوین قانون در کشور دارد قانونی تدوین میشود ولی اصلا به آن توجه نمیشود. یعنی بیتوجهی به قانون اصلا هزینهبر نیست و به همین دلیل شما میبینید کسی مثل آقای احمدینژاد پیدا میشود و هشت سال بزرگترین تخلفات از قانون را میکند و هیچ هزینهای بابت این عدمپایبندی به قانون نمیدهد.
احمدینژاد میگفت من تشکیلاتی نیستم آیا اینطور بود؟
به نظر من ایشان بهشدت عنصر تشکیلاتی بود گرچه به ظاهر عدمپایبندی به تشکیلات را اعلام میکند و میگوید هیچ دینی به تشکیلات ندارد، اما قویترین تشکیلاتی که وجود داشت ایشان را حمایت کرد. یعنی ما نمیتوانیم احمدینژاد را هشت سال در مسند قدرت داشته باشیم در حالی که یک حمایت تشکیلاتی پشت سرشان وجود نداشته باشد.
منظور اصولگراها هستند دیگر؟
بله.
ولی همین اصولگراها هم با وجود اینکه سالها کار حزبی کردهاند در مورد احمدینژاد اواسط راه کنار کشیدند و این یکی از نشانههای ضعف کار تشکیلاتی آنان است.
من این را قبول ندارم. در مورد احمدینژاد باید بگویم ایشان تا آخرین روزها با قدرت سر کارش ماند و از رفتارش حمایت شد. حتی دقایقی قبل از تحلیف رییسجمهور بعدی در مجلس میبینیم به تخلفاتش ادامه میدهد و نمادش هم همان 16میلیارد است که برای دانشگاه خودش برداشت کرد.
در مقایسهای بین کشور خودمان و کشورهای دیگر بفرمایید آنها چطور در رفتارهای تشکیلاتی موفق هستند و چه عواملی را در این مساله دخیل میدانید؟
نکاتی را که اشاره کردم در واقع آن ویژگیهایی بود که در آن کشورها به آن توجه شده است. در آنجا هم وقتی به قبل از دوره رنسانس برگردیم، قرون وسطا و آن شرایط خاص کلیسا را داریم. خب چطور میشود که اروپا از آن تاریکی مطلق و سیاهی دوران وحشتانگیزی که بهشدت امروز از آن نفرت دارند جدا شده و وارد عصر طلایی رنسانس شد تا زمینه ایجاد تمدن و تحقق اراده شهروندان را فراهم کنند. آنها هزینههای زیادی دادند؛ انقلاب کبیر فرانسه، انقلاب مجلل انگلستان، شاید دهها و صدها جنگ بزرگ مثل جنگهای صدساله یا جنگهای 30ساله در آلمان. اینها اتفاقاتی است که تجربه را منتقل میکند. بعد با ظهور فلاسفه و دانشمندان، تحولاتی شکل میگیرد که پلهپله میآید و تجربیات فراگیر هم به آن اضافه میشود و آرامآرام منتقل میشود و به هر حال تمام هزینههایی که میدهند باعث میشود تجربهها جمع شوند تا به امروز برسند. ما نمیتوانیم به اینهمه تلاش شکلگرفته بیتوجه باشیم و ما که نمیتوانیم دوباره چرخ را اختراع کنیم چون آن تجربه آنها بوده و ما باید برای خودمان چرخ خاص خودمان را اختراع کنیم. تحزب و تشکیلات و کارگروهی نتیجه رنجها و تلاشها و انباشت تفکر فلاسفه و حقوقدانان و اندیشمندان و سیاستمداران و احزاب کوچک و بزرگی بوده که کنار هم گذاشته شده تا به امروز رسیده و به یک تجربه مشخص تبدیل شده و این امروز در اختیار ماست و ما اگر نخواهیم به آن توجه کنیم، نخواهیم بهره بگیریم مطمئنا خودمان ضرر میکنیم، مثلا در کشوری مثل هند که بیش از 60سال از استقلالش نمیگذرد این تجربه وارد میشود و هندیها آن را میگیرند و باوجود فقر موجود و با اینکه دو قرن تحت استعمار بودند و منابعشان نیز از دست رفته، اما با تلاشی که میکنند و هوشمندی مسوولانشان تبدیل به بزرگترین دموکراسی جهان میشوند. میبینیم در طول 60سال هند به مرزهای شش قدرت جهان رسیده و یک بخشی از این برمیگردد به استفاده از این روشها و موقعیتها و پایداری به آن.
یعنی به نوعی الگوبرداری از موفقیتهای دیگران.
دقیقا و انتقالش به جامعه. هیچ وقت ما نمیتوانیم بگوییم به لحاظ فرهنگی ایرانیها از هندیها عقبتر یا بیسوادتر بودند. فراموش نکنیم در هندوستان قبل از ورود انگلستان، زبان فارسی حاکم بود و این نشان میدهد فرهنگ ایرانی حاکمیت وسیعی در منطقه داشته است. اما چه شده که به این نقطه رسیدیم؟ ما میخواهیم بدانیم که این تجربه در حالی که بسیار پرهزینه بوده وقتی وارد کشوری مثل ترکیه بعد از سه دهه حاکمیت نظامیان میشود ترکیه را تبدیل به 20 اقتصاد بزرگ جهان میکند، چنانکه در دورانی که اروپا و آمریکا از بحران اقتصادی رنج میبردند ترکیه همچنان اقتصاد را پررونق دنبال کرده است، چیست؟ یک حزب سکولار هم در ترکیه موفق نشده بلکه یک حزب اسلامگرا میآید و میتواند ارتش را سر جایش بنشاند و امروز بعد از 30سال کودتاگران دهه 90 را در سن 90سالگی محاکمه میکند و جایگاه تحزب و تشکیلات، روزبهروز در آن کشور قویتر میشود.
البته در کنارزدن ارتش از طرح آماسیه بهره برد.
میخواهم بگویم این تجربیاتی است که در بیخ گوشمان میبینیم من هند و پاکستان را مثال میزنم.
چه راهکاری برای بهرهگیری از این تجربه پیشنهاد میکنید؟
تنها راه این است که برگردیم و نگاه کنیم و از خودخواهیها و منیت و اولویتدادن به منافع فردی و باندی بر منافع ملی که بزرگترین آفت نگاههای موجود است و در تفکرات باندی و فرقهای و جریانی شکل میگیرد پرهیز کنیم، چراکه از آن آسیب میبینیم. میخواهم بگویم که ما داریم هزینههای آثار منفی تشکلنداشتن را میدهیم. به خاطر وجود تشکلهای بدون شناسنامه و غیررسمی و واقعی هزینه میدهیم، اما حاضر نیستیم از منافع احزاب استفاده کنیم.
در هشتسال گذشته میبینیم تشکل وجود داشته مثلا یک عنوان شکل میگیرد به نام جبهه پایداری ولی بروید بررسی کنید، شناسنامهاش را ببیند، کجا ثبت شده، در کدام جایگاه است؟ آیا رفتند در کمیسیون ماده 10 تقاضا کنند؟
چرا در این مدت رفتار حزبی انجام نشده؟ آیا فضای موجود باعث شده یا عوامل دیگر؟
نبود قانون مناسب برای حمایت از احزاب، یکی از مشکلات جدی این ماجراست. پیوند مناسب بین قانون انتخابات و قانون احزاب بهعنوان حامی جریان تحزب در کشور اصلا وجود ندارد. چتر حمایتی که باید بالای سر احزاب باشد، نیست. مهمترین مساله که در قانون اساسی به آن توجه شده مساله جرم سیاسی است که اصلا جرم سیاسی دقیقا یک پایه وجودی برای حفاظت است. اما میبینیم هیچ تعریفی از جرم سیاسی نشده. نه قوهقضاییه علاقهمند بوده به پیگیری ماجرا و نه مجلس توانسته به وظیفه قانونی خود عمل کند و نه دولت پیگیر بوده است. صرفنظر از دوره کوتاهی که در دوره اصلاحات پیگیر جرم سیاسی بودیم دیگر این روند متوقف شده است. یکی از اصول برزمینمانده قانون اساسی همین بیتوجهی به داستان جرم سیاسی است. به همین دلیل میبینیم که بزرگترین احزاب کشور تا یک مسیری میروند و از منظر یک نهاد یا یک حوزه، عملکردشان امنیتی تلقی میشود و آنها را غیرقانونی اعلام میکنند درحالیکه قاضی، نظر دیگری داشته است. به همین دلیل شما میبینید که امروز احزابی که فعال بودند از یک حرمت لازم برخوردار نبودند و امنیت لازم را نداشتند و فعالان سیاسی که در احزاب بودند به همان دلیل دچار چالش میشوند. هیچ ممیزی بین حوزههای امنیتی و حوزههای سیاسی وجود ندارد، چون قانونی برایش وجود ندارد، چون تعریفی نشده، چون هیاتمنصفه بالای سرشان نیست و این لطمه جدی به وضعیت تشکلها میزند. بدون باورداشتن به بودن این بخش، در واقع قدرت سیاسی سعی میکند که منافع خودش را حفظ کند. به همین دلیل احزابی که میتوانند نظارت کنند و زمینه گردش قدرت را بهطور دورهای و براساس خواست مردم فراهم کنند برنمیتابند و اجازه نمیدهند احزاب پا بگیرند و باید احزاب بتوانند برای حفظ خودشان در چارچوبی که در آن فعالیت میکنند از خودشان محافظت کنند و زمینه قانونیکردن فعالیت حزب و تعریف جرم سیاسی و پیوند قانون انتخابات و قانون احزاب، دادن یارانه به احزاب و همینطور حرفهایکردن حزب در کشور و فعالیت سیاسی را باید در دستور کار قرار دهند تا جلوی این فضای «دور باطل» که نهایتا، هم مردم، هم کشور و هم سیاسیون و نخبگان ضرر میکنند گرفته شود.
در پایان نیمنگاهی هم به عملکرد خانم راستگو داشته باشیم. بسیاری معتقدند این عمل او بهعنوان یک عنصر تشکیلاتی که دارای سوابق زیادی است، قابلقبول نیست و نقض رفتار تشکیلاتی به شمار میرود. نظر شما چیست؟
من قبلا این موضوع را بهصورت یادداشت ارایه دادم و الان خلاصهای از آن را میگویم. یکی از مباحثی که ما بتوانیم بحث تشکل را حفظ کنیم، رعایت قاعده بازی سیاسی است. ما باید قبول کنیم اگر وارد بازی فوتبال میشویم، بازی فوتبال یعنی زدن ضربه پا به توپ در یک مستطیل مشخصی که دروازه دارد و داوری هست که بر قواعد بازی نظارت میکند. نمیتوانیم در زمین فوتبال با دست، توپ را وارد دروازه کنیم و بعد اعتراض هم کنیم و بگوییم آقا پس آزادی بیان کو، زندهباد مخالف من کجا رفت و مثلا شما معترضان به این رفتار خارج از قاعده من، دیکتاتور هستید! در واقع به نظر میرسد این هجمه جریانهای فرصتطلب به اعتراض اصلاحطلبان و مردم به عملکرد الهه راستگو، بر مجموعهای از سفسطه و تجاهلالعارفی که شکل گرفته و اساسا با نگاه سیاسی و نگاه تشکیلاتی منافات دارد. ما باید بدانیم که در کلانشهری مثل تهران از مردم دعوت میکنیم که به پای صندوقهای رای بیایند، این امکان که مردم یک فهرست 30نفره را بشناسند و رای بدهند وجود ندارد پس باید به گروههای کارشناسی که تحقیق کردند و جامعه به آنها اعتماد دارد روی بیاورد. در شخصیت حقوقی احزاب طبیعی است که حزب اینجا بررسی میکند و با مطالعه از میان دوهزارنفر، 30نفر را معرفی میکنند که اینها میتوانند به خواستههای بهحق مردم توجه کنند و براساس مرامنامههای تشکلهای حزبی عمل کنند. مردم هم به امضای پای آن فهرست که برگرفته از احزاب و چهرههای مورد اعتماد آنان است، اعتماد میکنند و رای میدهند. پس خود اصولگرایان هم میدانند رفتارشان در دفاع از راستگو، فرصتطلبی است و هیچکس نمیتواند بعد از اینکه وارد فهرست شد و به اعتبار آن، رای آورد و وارد صحنه شد بگوید کاری به آن فهرست تشکیلات ندارم و در چارچوب نگاه خودم عمل میکنم! اگر اینطور باشد سنگ روی سنگ بند نمیشود. کاری ندارم که فردی که این کار را کرده وابسته به چه جریانی است. حتی اگر از آن طرف هم این کار را میکردند کار درستی نبود. به هر حال باید رفتارهای سیاسی و تشکیلاتی و چارچوبها مورد بازنگری قرار گیرد و ما باید یاد بگیریم که اگر بخواهیم از اعتماد مردم بهرهمند شویم و در فهرست هم هستیم، هزینههایش را بدهیم. وگرنه اگر از اول میخواهیم مستقل باشیم اعلام کنیم آقای حزب فلان، شما میخواهید نام من را وارد فهرستتان بکنید عیبی ندارد ولی من کاندیدای مستقل هستم و مستقل تصمیم میگیرم. اینکه از نردبان یک مجموعه بالا بروید و بعد پا بزنید و آن نردبان را پایین پرت کنید با هیچ اصولی سازگار نیست. این یعنی قاعده بازی سیاسی رعایت نشده است.
بله. من معتقدم اصلا رعایت نشده و این توجیهاتی هم که شده یا این مباحثی که کانالهای رادیو و تلویزیون دنبال میکنند و برخی از حضرات اصولگرا صدایشان درآمده در واقع با بدیهیات کار سیاسی نمیخواند.
به نظر شما، انجام رفتار تشکیلاتی چه مراحلی باید داشته باشد؟
بحث تشکیلات یک تجربه بشری است و اگر این تجربه از بعد تاریخی در یک سرزمین فاقد سابقه باشد طبیعتا مزیت محسوب نمیشود و از این جهت میتوانیم بگوییم در ایران بحث تشکیلات مدرن شاید از یکی، دو دهه قبل از مشروطه وارد کشور شده و در دوران مشروطه نهادینه میشود. به عبارتی حدود 120سال است که تشکیلات جدید وارد کشور شده و ویژگیهای خاص خودش را دارد. بعد دیگر برمیگردد به ساختار و قانون نظام سیاسی که در آنجا وجود دارد و نوع نگاه نظام سیاسی نسبت به تشکیلات. طبیعتا نگاهی که در قانون اساسی بهعنوان قانون مادر وجود دارد و جایگاهی که برای احزاب، تشکلها، آزادی بیان، بحث تفکیک قوا، جایگاه مردم، نقش نهادهای انتخابی مثل مجلس، شورا، مجلس خبرگان، نهاد ریاستجمهوری و این حوزه تعریف شده، نشاندهنده همان توجهی است که قانونگذار بهخصوص در قانون اساسی به این مساله داشته است.
نقش صاحبان قدرت را چگونه میبینید؟ به نظر شما آنها برای اجراییکردن این قانون چه تلاشهایی باید انجام دهند؟
برای بررسی نقش اصحاب قدرت میتوانیم به قانون شوراها نگاه کنیم که بهعنوان یک فصل از قانون اساسی در اولین سال بعد از پیروزی انقلاب اسلامی (1358) مصوب شد ولی تا سال 1376 و رویکارآمدن خاتمی یعنی حدود 20سال متوقف شده بود و اجرایی نمیشد. هیچکس هم نگران این معطلماندن مهمترین قانون کشور نبود و به راحتی از آن میگذشت. بههزار زحمت و باوجود مشکلاتی که تدوین قانون در کشور دارد قانونی تدوین میشود ولی اصلا به آن توجه نمیشود. یعنی بیتوجهی به قانون اصلا هزینهبر نیست و به همین دلیل شما میبینید کسی مثل آقای احمدینژاد پیدا میشود و هشت سال بزرگترین تخلفات از قانون را میکند و هیچ هزینهای بابت این عدمپایبندی به قانون نمیدهد.
احمدینژاد میگفت من تشکیلاتی نیستم آیا اینطور بود؟
به نظر من ایشان بهشدت عنصر تشکیلاتی بود گرچه به ظاهر عدمپایبندی به تشکیلات را اعلام میکند و میگوید هیچ دینی به تشکیلات ندارد، اما قویترین تشکیلاتی که وجود داشت ایشان را حمایت کرد. یعنی ما نمیتوانیم احمدینژاد را هشت سال در مسند قدرت داشته باشیم در حالی که یک حمایت تشکیلاتی پشت سرشان وجود نداشته باشد.
منظور اصولگراها هستند دیگر؟
بله.
ولی همین اصولگراها هم با وجود اینکه سالها کار حزبی کردهاند در مورد احمدینژاد اواسط راه کنار کشیدند و این یکی از نشانههای ضعف کار تشکیلاتی آنان است.
من این را قبول ندارم. در مورد احمدینژاد باید بگویم ایشان تا آخرین روزها با قدرت سر کارش ماند و از رفتارش حمایت شد. حتی دقایقی قبل از تحلیف رییسجمهور بعدی در مجلس میبینیم به تخلفاتش ادامه میدهد و نمادش هم همان 16میلیارد است که برای دانشگاه خودش برداشت کرد.
در مقایسهای بین کشور خودمان و کشورهای دیگر بفرمایید آنها چطور در رفتارهای تشکیلاتی موفق هستند و چه عواملی را در این مساله دخیل میدانید؟
نکاتی را که اشاره کردم در واقع آن ویژگیهایی بود که در آن کشورها به آن توجه شده است. در آنجا هم وقتی به قبل از دوره رنسانس برگردیم، قرون وسطا و آن شرایط خاص کلیسا را داریم. خب چطور میشود که اروپا از آن تاریکی مطلق و سیاهی دوران وحشتانگیزی که بهشدت امروز از آن نفرت دارند جدا شده و وارد عصر طلایی رنسانس شد تا زمینه ایجاد تمدن و تحقق اراده شهروندان را فراهم کنند. آنها هزینههای زیادی دادند؛ انقلاب کبیر فرانسه، انقلاب مجلل انگلستان، شاید دهها و صدها جنگ بزرگ مثل جنگهای صدساله یا جنگهای 30ساله در آلمان. اینها اتفاقاتی است که تجربه را منتقل میکند. بعد با ظهور فلاسفه و دانشمندان، تحولاتی شکل میگیرد که پلهپله میآید و تجربیات فراگیر هم به آن اضافه میشود و آرامآرام منتقل میشود و به هر حال تمام هزینههایی که میدهند باعث میشود تجربهها جمع شوند تا به امروز برسند. ما نمیتوانیم به اینهمه تلاش شکلگرفته بیتوجه باشیم و ما که نمیتوانیم دوباره چرخ را اختراع کنیم چون آن تجربه آنها بوده و ما باید برای خودمان چرخ خاص خودمان را اختراع کنیم. تحزب و تشکیلات و کارگروهی نتیجه رنجها و تلاشها و انباشت تفکر فلاسفه و حقوقدانان و اندیشمندان و سیاستمداران و احزاب کوچک و بزرگی بوده که کنار هم گذاشته شده تا به امروز رسیده و به یک تجربه مشخص تبدیل شده و این امروز در اختیار ماست و ما اگر نخواهیم به آن توجه کنیم، نخواهیم بهره بگیریم مطمئنا خودمان ضرر میکنیم، مثلا در کشوری مثل هند که بیش از 60سال از استقلالش نمیگذرد این تجربه وارد میشود و هندیها آن را میگیرند و باوجود فقر موجود و با اینکه دو قرن تحت استعمار بودند و منابعشان نیز از دست رفته، اما با تلاشی که میکنند و هوشمندی مسوولانشان تبدیل به بزرگترین دموکراسی جهان میشوند. میبینیم در طول 60سال هند به مرزهای شش قدرت جهان رسیده و یک بخشی از این برمیگردد به استفاده از این روشها و موقعیتها و پایداری به آن.
یعنی به نوعی الگوبرداری از موفقیتهای دیگران.
دقیقا و انتقالش به جامعه. هیچ وقت ما نمیتوانیم بگوییم به لحاظ فرهنگی ایرانیها از هندیها عقبتر یا بیسوادتر بودند. فراموش نکنیم در هندوستان قبل از ورود انگلستان، زبان فارسی حاکم بود و این نشان میدهد فرهنگ ایرانی حاکمیت وسیعی در منطقه داشته است. اما چه شده که به این نقطه رسیدیم؟ ما میخواهیم بدانیم که این تجربه در حالی که بسیار پرهزینه بوده وقتی وارد کشوری مثل ترکیه بعد از سه دهه حاکمیت نظامیان میشود ترکیه را تبدیل به 20 اقتصاد بزرگ جهان میکند، چنانکه در دورانی که اروپا و آمریکا از بحران اقتصادی رنج میبردند ترکیه همچنان اقتصاد را پررونق دنبال کرده است، چیست؟ یک حزب سکولار هم در ترکیه موفق نشده بلکه یک حزب اسلامگرا میآید و میتواند ارتش را سر جایش بنشاند و امروز بعد از 30سال کودتاگران دهه 90 را در سن 90سالگی محاکمه میکند و جایگاه تحزب و تشکیلات، روزبهروز در آن کشور قویتر میشود.
البته در کنارزدن ارتش از طرح آماسیه بهره برد.
میخواهم بگویم این تجربیاتی است که در بیخ گوشمان میبینیم من هند و پاکستان را مثال میزنم.
چه راهکاری برای بهرهگیری از این تجربه پیشنهاد میکنید؟
تنها راه این است که برگردیم و نگاه کنیم و از خودخواهیها و منیت و اولویتدادن به منافع فردی و باندی بر منافع ملی که بزرگترین آفت نگاههای موجود است و در تفکرات باندی و فرقهای و جریانی شکل میگیرد پرهیز کنیم، چراکه از آن آسیب میبینیم. میخواهم بگویم که ما داریم هزینههای آثار منفی تشکلنداشتن را میدهیم. به خاطر وجود تشکلهای بدون شناسنامه و غیررسمی و واقعی هزینه میدهیم، اما حاضر نیستیم از منافع احزاب استفاده کنیم.
در هشتسال گذشته میبینیم تشکل وجود داشته مثلا یک عنوان شکل میگیرد به نام جبهه پایداری ولی بروید بررسی کنید، شناسنامهاش را ببیند، کجا ثبت شده، در کدام جایگاه است؟ آیا رفتند در کمیسیون ماده 10 تقاضا کنند؟
چرا در این مدت رفتار حزبی انجام نشده؟ آیا فضای موجود باعث شده یا عوامل دیگر؟
نبود قانون مناسب برای حمایت از احزاب، یکی از مشکلات جدی این ماجراست. پیوند مناسب بین قانون انتخابات و قانون احزاب بهعنوان حامی جریان تحزب در کشور اصلا وجود ندارد. چتر حمایتی که باید بالای سر احزاب باشد، نیست. مهمترین مساله که در قانون اساسی به آن توجه شده مساله جرم سیاسی است که اصلا جرم سیاسی دقیقا یک پایه وجودی برای حفاظت است. اما میبینیم هیچ تعریفی از جرم سیاسی نشده. نه قوهقضاییه علاقهمند بوده به پیگیری ماجرا و نه مجلس توانسته به وظیفه قانونی خود عمل کند و نه دولت پیگیر بوده است. صرفنظر از دوره کوتاهی که در دوره اصلاحات پیگیر جرم سیاسی بودیم دیگر این روند متوقف شده است. یکی از اصول برزمینمانده قانون اساسی همین بیتوجهی به داستان جرم سیاسی است. به همین دلیل میبینیم که بزرگترین احزاب کشور تا یک مسیری میروند و از منظر یک نهاد یا یک حوزه، عملکردشان امنیتی تلقی میشود و آنها را غیرقانونی اعلام میکنند درحالیکه قاضی، نظر دیگری داشته است. به همین دلیل شما میبینید که امروز احزابی که فعال بودند از یک حرمت لازم برخوردار نبودند و امنیت لازم را نداشتند و فعالان سیاسی که در احزاب بودند به همان دلیل دچار چالش میشوند. هیچ ممیزی بین حوزههای امنیتی و حوزههای سیاسی وجود ندارد، چون قانونی برایش وجود ندارد، چون تعریفی نشده، چون هیاتمنصفه بالای سرشان نیست و این لطمه جدی به وضعیت تشکلها میزند. بدون باورداشتن به بودن این بخش، در واقع قدرت سیاسی سعی میکند که منافع خودش را حفظ کند. به همین دلیل احزابی که میتوانند نظارت کنند و زمینه گردش قدرت را بهطور دورهای و براساس خواست مردم فراهم کنند برنمیتابند و اجازه نمیدهند احزاب پا بگیرند و باید احزاب بتوانند برای حفظ خودشان در چارچوبی که در آن فعالیت میکنند از خودشان محافظت کنند و زمینه قانونیکردن فعالیت حزب و تعریف جرم سیاسی و پیوند قانون انتخابات و قانون احزاب، دادن یارانه به احزاب و همینطور حرفهایکردن حزب در کشور و فعالیت سیاسی را باید در دستور کار قرار دهند تا جلوی این فضای «دور باطل» که نهایتا، هم مردم، هم کشور و هم سیاسیون و نخبگان ضرر میکنند گرفته شود.
در پایان نیمنگاهی هم به عملکرد خانم راستگو داشته باشیم. بسیاری معتقدند این عمل او بهعنوان یک عنصر تشکیلاتی که دارای سوابق زیادی است، قابلقبول نیست و نقض رفتار تشکیلاتی به شمار میرود. نظر شما چیست؟
من قبلا این موضوع را بهصورت یادداشت ارایه دادم و الان خلاصهای از آن را میگویم. یکی از مباحثی که ما بتوانیم بحث تشکل را حفظ کنیم، رعایت قاعده بازی سیاسی است. ما باید قبول کنیم اگر وارد بازی فوتبال میشویم، بازی فوتبال یعنی زدن ضربه پا به توپ در یک مستطیل مشخصی که دروازه دارد و داوری هست که بر قواعد بازی نظارت میکند. نمیتوانیم در زمین فوتبال با دست، توپ را وارد دروازه کنیم و بعد اعتراض هم کنیم و بگوییم آقا پس آزادی بیان کو، زندهباد مخالف من کجا رفت و مثلا شما معترضان به این رفتار خارج از قاعده من، دیکتاتور هستید! در واقع به نظر میرسد این هجمه جریانهای فرصتطلب به اعتراض اصلاحطلبان و مردم به عملکرد الهه راستگو، بر مجموعهای از سفسطه و تجاهلالعارفی که شکل گرفته و اساسا با نگاه سیاسی و نگاه تشکیلاتی منافات دارد. ما باید بدانیم که در کلانشهری مثل تهران از مردم دعوت میکنیم که به پای صندوقهای رای بیایند، این امکان که مردم یک فهرست 30نفره را بشناسند و رای بدهند وجود ندارد پس باید به گروههای کارشناسی که تحقیق کردند و جامعه به آنها اعتماد دارد روی بیاورد. در شخصیت حقوقی احزاب طبیعی است که حزب اینجا بررسی میکند و با مطالعه از میان دوهزارنفر، 30نفر را معرفی میکنند که اینها میتوانند به خواستههای بهحق مردم توجه کنند و براساس مرامنامههای تشکلهای حزبی عمل کنند. مردم هم به امضای پای آن فهرست که برگرفته از احزاب و چهرههای مورد اعتماد آنان است، اعتماد میکنند و رای میدهند. پس خود اصولگرایان هم میدانند رفتارشان در دفاع از راستگو، فرصتطلبی است و هیچکس نمیتواند بعد از اینکه وارد فهرست شد و به اعتبار آن، رای آورد و وارد صحنه شد بگوید کاری به آن فهرست تشکیلات ندارم و در چارچوب نگاه خودم عمل میکنم! اگر اینطور باشد سنگ روی سنگ بند نمیشود. کاری ندارم که فردی که این کار را کرده وابسته به چه جریانی است. حتی اگر از آن طرف هم این کار را میکردند کار درستی نبود. به هر حال باید رفتارهای سیاسی و تشکیلاتی و چارچوبها مورد بازنگری قرار گیرد و ما باید یاد بگیریم که اگر بخواهیم از اعتماد مردم بهرهمند شویم و در فهرست هم هستیم، هزینههایش را بدهیم. وگرنه اگر از اول میخواهیم مستقل باشیم اعلام کنیم آقای حزب فلان، شما میخواهید نام من را وارد فهرستتان بکنید عیبی ندارد ولی من کاندیدای مستقل هستم و مستقل تصمیم میگیرم. اینکه از نردبان یک مجموعه بالا بروید و بعد پا بزنید و آن نردبان را پایین پرت کنید با هیچ اصولی سازگار نیست. این یعنی قاعده بازی سیاسی رعایت نشده است.
بله. من معتقدم اصلا رعایت نشده و این توجیهاتی هم که شده یا این مباحثی که کانالهای رادیو و تلویزیون دنبال میکنند و برخی از حضرات اصولگرا صدایشان درآمده در واقع با بدیهیات کار سیاسی نمیخواند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.