|

تغافل در عرصه فرهنگ

مسعود رضوی‌فقیه . روزنامه‌نگار

توجه افکار عمومی آنقدر به پیچ‌وخم‌های امور سیاسی جلب شده که به‌سختی می‌توان از فرهنگ، معنویت، اخلاق و امور دیگر سخن گفت. مسایل مهمی نظیر اوضاع مصر و سوریه و تحریم‌های ایران و به‌ویژه مسایل اقتصادی کشور که به‌نحو غریبی لابه‌لای شاخه‌های درخت سیاست گیر افتاده، سبب شده تا آن گونه مسایل که ذکر کردیم، همچون مسایل تجریدی و لوکس که فوریت ندارد، به نظر آید. حال آنکه این مسایل نه تنها اهمیتی کمتر از سیاست و جنگ و الزامات اقتصادی ندارد، شاید مهم‌تر هم باشد. بدون زیرساخت‌های فرهنگی و استحکام مبانی معنوی و اخلاقی، پایه‌های هیچ جامعه قانونمندی استوار نمی‌شود و پیشرفت و توسعه نیز سرابی بیش نخواهد بود. مبنای قانون و رفتار قانونی که شرط لازم برای تحقق جامعه مدنی است، بر اخلاق و ایمان به‌خود و اشتراکات فرهنگی استوار است و کیست که نداند اگر جامعه‌ای به خود ایمان نداشته باشد و فاقد مبانی مشترک اخلاقی و آرمانی باشد، پریشان خواهد شد و نمی‌تواند به وحدت اجتماعی برسد. در این میان، با اطلاعات محدودی که نگارنده دارد، لازم است چند نکته را درباره وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کنم. فلسفه وجودی این وزارتخانه از ابتدا بر ممیزی و کنترل و جهت‌دهی به نهادهای فرهنگی و حمایت از افراد و سامانه‌های مرتبط با هنر و ادب و امثالهم شکل گرفته است. عده‌ای در اصل این قضیه تشکیک می‌کنند و ایجاد دستگاهی چنین طویل را با آن همه پرسنل و بودجه فاقد توجیه منطقی می‌دانند. اما به‌نظرم نقض غرض می‌کنند زیرا ما درباره فلسفه و تاریخچه امور بحث نمی‌کنیم بلکه درباره واقعیت موجود که عبارت از چنین دستگاهی در جهان واقع است، سخن می‌گوییم بنابراین ‌باید با توجه به هزینه‌ها و امکانات موجود بهترین کارکرد را برای آن تعریف کنیم. مردم ایران سرمایه‌های خود را به وکالت در اختیار حکومت و دولت قرار داده و طبعا از آنها انتظار اعتلا و استعلای فرهنگ و هنر و ادب ملی و دینی را دارند تا مبانی فرهنگی و اخلاقی جامعه مستحکم شود. وگرنه چه لزومی دارد این همه سرمایه، صرف تنگ‌نظری و محدودنگری و دستگاه بوروکراتیک عظیمی شود که قرار است کتاب‌ها و فیلم‌ها و موسیقی‌ها و نمایش‌ها و حتی چاپ قرآن‌کریم را ممیزی کنند و چند سمینار در این طرف و آن طرف تشکیل دهد؟! ما درک می‌کنیم که برخی جریان‌ها به‌دلیل شرایط خاص پس از انقلاب، با القای نوعی «خرده‌فرهنگ» تلاش کرد با گسترش نفوذ خود در برخی از دستگاه‌ها، موقعیت طلایی و ممتازی برای خود ایجاد کند. اما به‌دلیل قوت و پایداری فرهنگ ملی ایران و نیز معنویت اصیل دینی و ادبیات غنی پارسی، تاکنون تنها تنش‌های دامنه‌دار و آسیب‌های زیاد بر پیکره این هویت تاریخی و فرهنگی تحمیل کرده است. اینک پس از 35سال که از پیروزی انقلاب اسلامی ایران می‌گذرد، ‌باید فرهنگ راستین و اصیل اسلامی و ملی ایران که سخنگویان آن در طول تاریخ، افرادی نظیر فارابی، ابن‌سینا، فردوسی، شیخ مفید، کلینی، سهروردی و ملاصدرا در گذشته بوده‌اند و در دوران جدید افرادی چون علامه طباطبایی، سیدکاظم عصار، فروزانفر، ملک‌الشعرای بهار، سیدجعفر شهیدی، استاد مطهری و بسیاری دیگر از فضلا و مردمان برجسته و فرهنگ‌آفرین نمایندگان این طریقت بوده‌اند، امکان خودنمایی و اثرگذاری پیدا کند.
اگر در ابتدای خیزش‌های اسلامی معاصر در دهه‌های 1950 و 60میلادی تصور می‌شد که به‌سادگی می‌توان به سنت‌های گذشته رجوع کرد و مشکلات کوتاه و بلندمدت مسلمانان را با این ارجاع حل و فصل نمود، اما دیگر چنین خیال خوشی بدون اما و اگر به ذهن کسی نمی‌رسد. تجربه‌های اخیر و ظهور گروه‌های سلفی و فرقه‌های انحرافی در میان مسلمانان از اندونزی تا آفریقا و بحران‌های پی‌درپی معنوی در کشورهایی نظیر ترکیه و تونس و برخی دیگر از جوامع و بالاخره تلاش اخباریون، انجمن حجتیه و ظهوریون و غلوّگرایان در جامعه ما، این خواب‌های خوش را از چشممان ربوده و مسوولیت‌های سنگینی بر دوش ما نهاده است.
یک سال پیش یکی از دانشوران برجسته کشور درباره موضوعی سخن می‌گفت که می‌تواند حساسیت و دامنه وسیع گرفتاری‌های فرهنگی شیعیان را در کشور ما نشان دهد. او می‌گفت که پس از ملاقات با یکی از مراجع تقلید به ایشان درباره مداحی‌های غلوآمیز که سخنان نامربوط و مخالف نص صریح قرآن درباره ائمه‌اطهار(ع) و نیز مباحث تفرقه‌افکنانه علیه برادران اهل سنت اطلاعاتی دادم و خواستار دخالت ایشان شدم. ایشان فرمودند:«من از این موضوعات اطلاع دارم و تلاش خود را هم می‌کنم اما شرایط به‌گونه‌ای است که به قدر سر سوزن نمی‌توانیم تاثیری در آنها بگذاریم زیرا گویی آنها اصلا از ما تقلید نمی‌کنند و در بیان مسایل خود هم هیچ پروایی ندارند. حتی سال‌ها طول کشید تا با بعضی از بدعت‌های ناپسند در عزاداری‌ها نظیر شمایل‌های خرافی مقابله شود.» با توجه به این مسایل و حساسیت‌ها، نکته مهمی که وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی باید نسبت به آن صمیمانه توجه کند، این است که نمی‌توان در شرایطی که این ظاهرگرایان و افراطیون از تریبون‌های گسترده و امکانات فراوان برای ارتباط با عامه مردم برخوردارند، به بهانه‌های مختلف در راه اهالی فرهنگ و هنر و معنویت سنگ‌اندازی کرد. در سال‌های گذشته، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در بخش ممیزی کتاب، چنان سختگیری‌هایی کرده که بسیاری از متفکران و ناشران عطای کارهای جدی را به لقای آن بخشیده‌اند. برای نمونه کتاب «واپسین گام ایمان» اثر جیانی واتیمو و جان کپیوتو که یکسره درباره دفاع از ایمان به خدا و ضرورت بازیابی و بازفهمی دین‌های سنتی و معاصرشدن آنها برای اثرگذاری بر ذهن و ضمیر انسان سرگشته مدرن نوشته شده بود، غیرقابل چاپ اعلام شد. در همین حال و درست در همان روزها که این دفاعیه عمیق و اصیل از ایمان بشری به خداوند ممنوع اعلام می‌شد، برخی کتاب‌ها که وهن مذهب تشیع و فرهنگ ایرانی را دنبال می‌کرد، راهی بازار شد؛ کتبی که در برخی از آنها مجعول‌ترین و ضعیف‌ترین احادیث به نام بزرگان و ائمه‌هدی در آنها تبلیغ شده بود. پس ضروری‌ترین بخش و بحث برای کار وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی این است که اجازه ندهد معیارهای غیرعقلانی بر کار ناشر و نویسنده و کتاب اثر بگذارد. به هر ترتیب باید این آزادی و آزاداندیشی که لازمه مذهب جعفری است و جوهره آن بر عقلانیت و گفت‌وگو استوار شده، حفظ شود و گسترش یابد. وگرنه اخباریون و متحجران - و در ذیل آنان، فرصت‌طلبان و سودجویان - با ایران و تشیع چنان خواهند کرد که سلفی‌ها با اهل سنت نکردند. والسلام.
توجه افکار عمومی آنقدر به پیچ‌وخم‌های امور سیاسی جلب شده که به‌سختی می‌توان از فرهنگ، معنویت، اخلاق و امور دیگر سخن گفت. مسایل مهمی نظیر اوضاع مصر و سوریه و تحریم‌های ایران و به‌ویژه مسایل اقتصادی کشور که به‌نحو غریبی لابه‌لای شاخه‌های درخت سیاست گیر افتاده، سبب شده تا آن گونه مسایل که ذکر کردیم، همچون مسایل تجریدی و لوکس که فوریت ندارد، به نظر آید. حال آنکه این مسایل نه تنها اهمیتی کمتر از سیاست و جنگ و الزامات اقتصادی ندارد، شاید مهم‌تر هم باشد. بدون زیرساخت‌های فرهنگی و استحکام مبانی معنوی و اخلاقی، پایه‌های هیچ جامعه قانونمندی استوار نمی‌شود و پیشرفت و توسعه نیز سرابی بیش نخواهد بود. مبنای قانون و رفتار قانونی که شرط لازم برای تحقق جامعه مدنی است، بر اخلاق و ایمان به‌خود و اشتراکات فرهنگی استوار است و کیست که نداند اگر جامعه‌ای به خود ایمان نداشته باشد و فاقد مبانی مشترک اخلاقی و آرمانی باشد، پریشان خواهد شد و نمی‌تواند به وحدت اجتماعی برسد. در این میان، با اطلاعات محدودی که نگارنده دارد، لازم است چند نکته را درباره وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بیان کنم. فلسفه وجودی این وزارتخانه از ابتدا بر ممیزی و کنترل و جهت‌دهی به نهادهای فرهنگی و حمایت از افراد و سامانه‌های مرتبط با هنر و ادب و امثالهم شکل گرفته است. عده‌ای در اصل این قضیه تشکیک می‌کنند و ایجاد دستگاهی چنین طویل را با آن همه پرسنل و بودجه فاقد توجیه منطقی می‌دانند. اما به‌نظرم نقض غرض می‌کنند زیرا ما درباره فلسفه و تاریخچه امور بحث نمی‌کنیم بلکه درباره واقعیت موجود که عبارت از چنین دستگاهی در جهان واقع است، سخن می‌گوییم بنابراین ‌باید با توجه به هزینه‌ها و امکانات موجود بهترین کارکرد را برای آن تعریف کنیم. مردم ایران سرمایه‌های خود را به وکالت در اختیار حکومت و دولت قرار داده و طبعا از آنها انتظار اعتلا و استعلای فرهنگ و هنر و ادب ملی و دینی را دارند تا مبانی فرهنگی و اخلاقی جامعه مستحکم شود. وگرنه چه لزومی دارد این همه سرمایه، صرف تنگ‌نظری و محدودنگری و دستگاه بوروکراتیک عظیمی شود که قرار است کتاب‌ها و فیلم‌ها و موسیقی‌ها و نمایش‌ها و حتی چاپ قرآن‌کریم را ممیزی کنند و چند سمینار در این طرف و آن طرف تشکیل دهد؟! ما درک می‌کنیم که برخی جریان‌ها به‌دلیل شرایط خاص پس از انقلاب، با القای نوعی «خرده‌فرهنگ» تلاش کرد با گسترش نفوذ خود در برخی از دستگاه‌ها، موقعیت طلایی و ممتازی برای خود ایجاد کند. اما به‌دلیل قوت و پایداری فرهنگ ملی ایران و نیز معنویت اصیل دینی و ادبیات غنی پارسی، تاکنون تنها تنش‌های دامنه‌دار و آسیب‌های زیاد بر پیکره این هویت تاریخی و فرهنگی تحمیل کرده است. اینک پس از 35سال که از پیروزی انقلاب اسلامی ایران می‌گذرد، ‌باید فرهنگ راستین و اصیل اسلامی و ملی ایران که سخنگویان آن در طول تاریخ، افرادی نظیر فارابی، ابن‌سینا، فردوسی، شیخ مفید، کلینی، سهروردی و ملاصدرا در گذشته بوده‌اند و در دوران جدید افرادی چون علامه طباطبایی، سیدکاظم عصار، فروزانفر، ملک‌الشعرای بهار، سیدجعفر شهیدی، استاد مطهری و بسیاری دیگر از فضلا و مردمان برجسته و فرهنگ‌آفرین نمایندگان این طریقت بوده‌اند، امکان خودنمایی و اثرگذاری پیدا کند.
اگر در ابتدای خیزش‌های اسلامی معاصر در دهه‌های 1950 و 60میلادی تصور می‌شد که به‌سادگی می‌توان به سنت‌های گذشته رجوع کرد و مشکلات کوتاه و بلندمدت مسلمانان را با این ارجاع حل و فصل نمود، اما دیگر چنین خیال خوشی بدون اما و اگر به ذهن کسی نمی‌رسد. تجربه‌های اخیر و ظهور گروه‌های سلفی و فرقه‌های انحرافی در میان مسلمانان از اندونزی تا آفریقا و بحران‌های پی‌درپی معنوی در کشورهایی نظیر ترکیه و تونس و برخی دیگر از جوامع و بالاخره تلاش اخباریون، انجمن حجتیه و ظهوریون و غلوّگرایان در جامعه ما، این خواب‌های خوش را از چشممان ربوده و مسوولیت‌های سنگینی بر دوش ما نهاده است.
یک سال پیش یکی از دانشوران برجسته کشور درباره موضوعی سخن می‌گفت که می‌تواند حساسیت و دامنه وسیع گرفتاری‌های فرهنگی شیعیان را در کشور ما نشان دهد. او می‌گفت که پس از ملاقات با یکی از مراجع تقلید به ایشان درباره مداحی‌های غلوآمیز که سخنان نامربوط و مخالف نص صریح قرآن درباره ائمه‌اطهار(ع) و نیز مباحث تفرقه‌افکنانه علیه برادران اهل سنت اطلاعاتی دادم و خواستار دخالت ایشان شدم. ایشان فرمودند:«من از این موضوعات اطلاع دارم و تلاش خود را هم می‌کنم اما شرایط به‌گونه‌ای است که به قدر سر سوزن نمی‌توانیم تاثیری در آنها بگذاریم زیرا گویی آنها اصلا از ما تقلید نمی‌کنند و در بیان مسایل خود هم هیچ پروایی ندارند. حتی سال‌ها طول کشید تا با بعضی از بدعت‌های ناپسند در عزاداری‌ها نظیر شمایل‌های خرافی مقابله شود.» با توجه به این مسایل و حساسیت‌ها، نکته مهمی که وزیر محترم فرهنگ و ارشاد اسلامی باید نسبت به آن صمیمانه توجه کند، این است که نمی‌توان در شرایطی که این ظاهرگرایان و افراطیون از تریبون‌های گسترده و امکانات فراوان برای ارتباط با عامه مردم برخوردارند، به بهانه‌های مختلف در راه اهالی فرهنگ و هنر و معنویت سنگ‌اندازی کرد. در سال‌های گذشته، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، در بخش ممیزی کتاب، چنان سختگیری‌هایی کرده که بسیاری از متفکران و ناشران عطای کارهای جدی را به لقای آن بخشیده‌اند. برای نمونه کتاب «واپسین گام ایمان» اثر جیانی واتیمو و جان کپیوتو که یکسره درباره دفاع از ایمان به خدا و ضرورت بازیابی و بازفهمی دین‌های سنتی و معاصرشدن آنها برای اثرگذاری بر ذهن و ضمیر انسان سرگشته مدرن نوشته شده بود، غیرقابل چاپ اعلام شد. در همین حال و درست در همان روزها که این دفاعیه عمیق و اصیل از ایمان بشری به خداوند ممنوع اعلام می‌شد، برخی کتاب‌ها که وهن مذهب تشیع و فرهنگ ایرانی را دنبال می‌کرد، راهی بازار شد؛ کتبی که در برخی از آنها مجعول‌ترین و ضعیف‌ترین احادیث به نام بزرگان و ائمه‌هدی در آنها تبلیغ شده بود. پس ضروری‌ترین بخش و بحث برای کار وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی این است که اجازه ندهد معیارهای غیرعقلانی بر کار ناشر و نویسنده و کتاب اثر بگذارد. به هر ترتیب باید این آزادی و آزاداندیشی که لازمه مذهب جعفری است و جوهره آن بر عقلانیت و گفت‌وگو استوار شده، حفظ شود و گسترش یابد. وگرنه اخباریون و متحجران - و در ذیل آنان، فرصت‌طلبان و سودجویان - با ایران و تشیع چنان خواهند کرد که سلفی‌ها با اهل سنت نکردند. والسلام.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.