عالَمِ ورای دیوار
پوریا نکیسا
در نیمهدوم قرن 19، روشنگری و عقلانیت توسط چهرههایی چون کیرکگور و نیچه، خود را به چالش کشید. کیرکگور فیلسوف دانمارکی بود که پس از هگل، به مقابله با سیستم عقلانی او پرداخت. کیرکگور برای انسان سهساحت قایل بود. ساحت نخست ساحت استاتیستیک است که فرد به کامرانی و لذتجویی توجه دارد. این ساحت در نهایت به بنبست میرسد و فرد گرفتار یأس میشود. پس به ناگزیر باید به ساحت اخلاقی جهش کند. ساحت اخلاقی نیز به احساس گناه میانجامد و فرد جهشی دیگر به ساحت ایمانی خواهد داشت. به اینسان ایمان برای کیرکگور نه کنشی عقلانی، بل «تکیهکردن به امر نامعقول» و از روی یأس است. البته وی دشواری ایمان را نیز در این میداند که فرد بین وادی عقلانی و وادی ایمانی سرگردان میشود. کیرکگور ایمان را کنشی غیرعقلانی قلمداد میکند که انسان ناگزیر از تندادن به آن است. البته تنسپردن به این امر غیرعقلانی، تناقضات بیشمار در پی دارد. ناروا نیست اگر اینگمار برگمان را ترجمان سینماییکیرکگور بخوانیم، چنانکه خود وی در آخرین فیلمش، ساراباند، روی کتاب کیرکگور تاکید میکند. همچون در یک آینه فیلمی است که به صراحت، چنین چالشی را بازمینماید. کارین دختر
خانواده که به اسکیزوفرنی مبتلاست، گمان میبرد که همزمان در دنیای واقعی و دنیایی در ورای دیواری منقش زندگی میکند. بیماری کارین حکایت از تناقض این دو عالم دارد. کارین همچنان که کیرکگور میگفت پیوسته ناگزیر به انتخاب میان این دو عالم است و سرانجام عالم دیگر، یعنی عالم جنون را انتخاب میکند. اما تنها کارین نیست که با چنین چالشی مواجه میشود، داوید، پدر او، که نویسنده است نیز از چنگال یأس به عالم هنر پناه میبرد و این میسر نیست جز به بهای قربانیکردن خانواده. پس پدر، بیماری کارین را سوژهای برای داستان خود قرار میدهد. مینوس، برادر کارین، نیز که نوجوان است، بین کودکی و بزرگسالی سرگردان است. اینجا اضطراب جنسی به اضطراب وجودی گره خورده است. او از پا نهادن به عالم بزرگسالی عاجز است و نمیتواند «مانند کارین»، به اوهام پناه ببرد. برای هرسه عضو خانواده، زیستن در این عالم، وحشتناک و غیرقابلتحمل است. زندگی در این عالم یعنی تحمل تنهایی، اضطراب و رنج عمیق. همین امر سبب شده تا هریک از این سه نفر بهگونهای در برابر زندگی سر به طغیان گذارند. در این میان تنها کسی که سرگردان نیست، مارتین، شوهر کارین، است که نسبت خونی با
خانواده ندارد. وی پزشک است و انسان را معادل جسم او میداند. نزد او متافیزیک بیمعناست و بهاینترتیب از چالشهای روحی انسان خبری نیست. او که انسانی عقلمدار است، مانند بقیه لکه سیاهی در پروندهاش نیست. حتی بشردوستی محافظهکارانه او، مجال هرگونه انتقاد را میگیرد. اما همین فقدان طغیان روحی نزد برگمان کریه است. مارتین به داوید میتازد چراکه کارین با خواندن نوشتههای پدرش به لاعلاج بودن بیماری خود واقف شده است. چهره حقیقی مارتین آنجا عیان میشود که داوید در دیالوگی، عقلانیت او را به چالش کشیده و ضعف منطق او را نیز برملا میکند: «با این وجود چندینبار آرزوی مرگ کارین را کردهای.»
در نیمهدوم قرن 19، روشنگری و عقلانیت توسط چهرههایی چون کیرکگور و نیچه، خود را به چالش کشید. کیرکگور فیلسوف دانمارکی بود که پس از هگل، به مقابله با سیستم عقلانی او پرداخت. کیرکگور برای انسان سهساحت قایل بود. ساحت نخست ساحت استاتیستیک است که فرد به کامرانی و لذتجویی توجه دارد. این ساحت در نهایت به بنبست میرسد و فرد گرفتار یأس میشود. پس به ناگزیر باید به ساحت اخلاقی جهش کند. ساحت اخلاقی نیز به احساس گناه میانجامد و فرد جهشی دیگر به ساحت ایمانی خواهد داشت. به اینسان ایمان برای کیرکگور نه کنشی عقلانی، بل «تکیهکردن به امر نامعقول» و از روی یأس است. البته وی دشواری ایمان را نیز در این میداند که فرد بین وادی عقلانی و وادی ایمانی سرگردان میشود. کیرکگور ایمان را کنشی غیرعقلانی قلمداد میکند که انسان ناگزیر از تندادن به آن است. البته تنسپردن به این امر غیرعقلانی، تناقضات بیشمار در پی دارد. ناروا نیست اگر اینگمار برگمان را ترجمان سینماییکیرکگور بخوانیم، چنانکه خود وی در آخرین فیلمش، ساراباند، روی کتاب کیرکگور تاکید میکند. همچون در یک آینه فیلمی است که به صراحت، چنین چالشی را بازمینماید. کارین دختر
خانواده که به اسکیزوفرنی مبتلاست، گمان میبرد که همزمان در دنیای واقعی و دنیایی در ورای دیواری منقش زندگی میکند. بیماری کارین حکایت از تناقض این دو عالم دارد. کارین همچنان که کیرکگور میگفت پیوسته ناگزیر به انتخاب میان این دو عالم است و سرانجام عالم دیگر، یعنی عالم جنون را انتخاب میکند. اما تنها کارین نیست که با چنین چالشی مواجه میشود، داوید، پدر او، که نویسنده است نیز از چنگال یأس به عالم هنر پناه میبرد و این میسر نیست جز به بهای قربانیکردن خانواده. پس پدر، بیماری کارین را سوژهای برای داستان خود قرار میدهد. مینوس، برادر کارین، نیز که نوجوان است، بین کودکی و بزرگسالی سرگردان است. اینجا اضطراب جنسی به اضطراب وجودی گره خورده است. او از پا نهادن به عالم بزرگسالی عاجز است و نمیتواند «مانند کارین»، به اوهام پناه ببرد. برای هرسه عضو خانواده، زیستن در این عالم، وحشتناک و غیرقابلتحمل است. زندگی در این عالم یعنی تحمل تنهایی، اضطراب و رنج عمیق. همین امر سبب شده تا هریک از این سه نفر بهگونهای در برابر زندگی سر به طغیان گذارند. در این میان تنها کسی که سرگردان نیست، مارتین، شوهر کارین، است که نسبت خونی با
خانواده ندارد. وی پزشک است و انسان را معادل جسم او میداند. نزد او متافیزیک بیمعناست و بهاینترتیب از چالشهای روحی انسان خبری نیست. او که انسانی عقلمدار است، مانند بقیه لکه سیاهی در پروندهاش نیست. حتی بشردوستی محافظهکارانه او، مجال هرگونه انتقاد را میگیرد. اما همین فقدان طغیان روحی نزد برگمان کریه است. مارتین به داوید میتازد چراکه کارین با خواندن نوشتههای پدرش به لاعلاج بودن بیماری خود واقف شده است. چهره حقیقی مارتین آنجا عیان میشود که داوید در دیالوگی، عقلانیت او را به چالش کشیده و ضعف منطق او را نیز برملا میکند: «با این وجود چندینبار آرزوی مرگ کارین را کردهای.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.