|

در سالگرد درگذشت دکتر «عبدالحسین زرین‌کوب»

نه! محال است او بمیرد

پوران فرخزاد






پشت میز بلند کتابخانه‌ای شلوغ روبه‌روی استاد «عبدالحسین زرین‌کوب» نشسته‌ام، چهره چین‌خورده‌اش خسته، پیشانی‌اش سالدیده، چشمانش خندان و بیشتر هوشیار، صدایش نرم و آرام، اما جذاب است، بنابر رسم رایج از او و آثارش می‌پرسم و می‌شنوم.
چند سال دارید، در کجا به‌دنیا آمدید و در چگونه خانواده‌ای رشد کردید و بالیدید، چند کتاب نوشته‌اید و چرا می‌نویسید و هدفتان چیست؟! پرسش‌هایی کلیشه‌ای، دم‌دستی، تکراری و کهنه، که پاسخ‌های آن کمتر یا شاید هیچ نوع عطشی را رفع نمی‌کند، مهم راهیابی به درون پاسخگو است که این مهم بیشتر برعهده پرسشگر است، اگرچه در آن سال‌های دور - سی‌وپنج، شش سال پیش - همه‌چیز سربسته بود و بیشتر آدم‌های زندانی در پوسته خود نه جرات خراب کردن دیوارهای درونی خود را داشتند و نه جسارت خراب کردن دیوارهای درونی دیگران را!...
اما جسارت خانوادگی چنان به من فشار می‌آورد که وادارم می‌کند به هر شکل ممکن، دیوار بین خودم و استاد را فروریخته، با او کمی صمیمی‌تر شده و آنچه را در پنهانم می‌جوشد و در اصل مرا به آنجا کشانیده است سرانجام به زبان می‌آورد و آنچه را که می‌خواهم به زبان بیاورم. اگر چه هنوز آنچه را که می‌خواهم بپرسم کاملا در ذهنم پخته نشده و مثل تکه‌گوشتی در روغن داغ همه‌اش جلز و ولز می‌کرده و ناآرامم می‌کند، استاد که گویی متوجه ناآرامی درونی من شده است به بهانه آوردن نوشیدنی از کتابخانه بیرون می‌رود و وقتی برمی‌گردد در حال مزه‌مزه کردن شربت آلبالو سرانجام به او می‌گویم: شما کتاب‌های زیادی نوشتید که من بیشترش را خوانده‌ام، اما از «پله‌پله تا ملاقات خدا»، خیلی‌خیلی خوشم آمد، جوری که چندبار خواندمش، چه نام جالبی هم به رویش گذاشتید.
می‌گوید: نامش را از مولوی گرفتم، از یکی از داستان‌های مثنوی، می‌خواهید چند خطی از آن را برایتان بخوانم.
می‌گویم: البته برایم بخوانید.
به آرامی می‌خواند و با همان آرامش چند واژه‌ مهجور آن را برایم معنی می‌کند و با دقت همه را می‌نویسم، کار که تمام می‌شود، می‌گویم: «به نظر عارف می‌آیید، البته آگاهی‌هایتان هم از تصوف و از دین خیلی جالبه، ولی خب عرفان ... می‌دانید در آثارتون کمتر نشانه‌ای از گرایش‌های عرفانی به چشم می‌خورد.
می‌گوید: خب، پس از کجا این حدس را می‌زنید؟!
- از فروتنی زیاد، آرامش چهره و مهربانی‌هایتان.
لبخندی می‌زند که جسارتم را بیشتر می‌کند، باز می‌گویم:
- جوابم را که ندادید، باشد، حالا یک سوال دیگر ... دست‌کم بگویید به پله چندم رسیدید:
لبخندش غلیظ‌تر می‌شود، اما هیچ نمی‌گوید.
باز می‌گویم: راستش را بخواهید، این کتاب شما روی من خیلی اثر گذاشته و همه‌اش با خودم فکر کردم، تا کسی در این راه نباشد و بالا رفتن از چنین نردبامی را تجربه نکرده باشد، نمی‌تواند چنین اثری را خلق کند. می‌گوید: من و اینجور راه‌ها و این نردبام‌های ...
می‌گویم: باور کنید من اصلا برای صحبت در این‌باره به اینجا آمدم ... یعنی جایم را با خبرنگار مجله عوض کردم تا بتوانم شما را بیشتر بشناسم، خواهش می‌کنم از این نوع رندی‌های حافظانه دست بردارید و حقیقت را به من بگویید.
کمی ساکت می‌ماند و سپس می‌گوید: در اینکه راهی هست و نردبامی که شکی نیست اما ...
به میان حرفش می‌دوم و می‌گویم: «من فقط می‌خواهم از این راه و این نردبام برایم حرف بزنید و بگویید به پله چندم رسیدید!»
به ساعت دیواری نگاهی می‌اندازد و با همان لبخند همیشگی می‌گوید:
- ما همه در این راهیم، بعضی‌ها می‌دانند و با شناخت پیش می‌روند، بعضی‌ها هم نمی‌دانند اما در اینکه راهی هست و نردبامی تردیدی نیست.
و پس از آن زنگ‌ها به‌صدا در می‌آیند و استاد از جایش بلند می‌شود، پیداست وقت تمام شده است. بدون آنکه پاسخم را بگیرم خانه او را ناخشنود اما به احترامی عمیق ترک می‌کنم، متاسفانه نتوانسته‌ام به درونش راهی باز کنم، اما حتم دارم در حال بالا رفتن از آن نردبام جادویی است؛ نردبامی که رونده را به دیدار خدا می‌برد، چه پایه ‌پایه. چنانکه جناب مولوی گفته است و چه پله‌پله که زرین‌کوب می‌گوید که زیبا‌ترهم هست، اما این نردبام در کجاست! در زندگانی جسمانی، یا روحانی، اینجا یا جای دیگر، نمی‌دانم! به‌راستی نمی‌دانم!...
از آن دیدار سال‌ها می‌گذرد نزدیک به هفت، هشت سال که شبی دوستی گریان در گوشی تلفن مرا از مرگ او باخبر کرده و می‌گوید: فهمیدی استاد هم به ملاقات خدا رفت؟
نه جیغ می‌زنم نه فریاد می‌کشم، و نه حتی گریه‌ام می‌گیرد. فقط سکوت می‌کنم؛ سکوتی به گفته مارگارت بیکوت، آن بانوی شاعر آلمانی، سرشار از صدا، نه صداهای معمولی، که فریادی عظیم از زمین تا به آسمان، و عرش خداوندگار خدا! آخر مگر ممکن است انسانی با آن نبوغ درخشان، آن همه فرزانگی و آزادگی آن اندیشه سیال و بارآور و آن قلم سحار و آن همه آثار خواندنی و ماندنی مثل میلیون‌ها انسان معمولی به همین سادگی بمیرد و به خاک برود.
دوستی که همچنان در گوشی هق‌هق می‌کند می‌گوید: ‌چه می‌گویی مرگ مال همه است.
گوشی را می‌گذارم و گیج‌گیج به کتابخانه‌ام می‌روم رو‌به‌روی کتابخانه‌ای که کتاب‌های گرانسنگ استاد صف‌به‌صف در آن ایستاده‌اند. یک‌به‌یک کتاب‌ها را برمی‌دارم و به احترام می‌بوسم، درست است که مرگ جسمانی مال همه است اما محال است بزرگانی مثل استاد همه ما به‌راستی بمیرند! مرگ مخصوص آدم‌های بیهوده‌ای است که در خواب به‌دنیا می‌آیند و در خواب هم از دنیا می‌روند اما استادی همچون استاد ما که «سر نی» را می‌داند «بحرهای دانش‌بشری» را در کوزه‌ها می‌ریزد در جستار جناب‌ حافظ، چندگاهی را در «کوچه رندان» می‌گذراند و شعله‌های تور را در روح و روان حلاج می‌بیند پیر گنجه را به «ناکجاآباد» هستی می‌فرستد از فصل به فصل تاریخ عظیم ایران به تیزی می‌گذرد و از «دوقرن سکوت» تاریخ میهن، به هوشیاری پرده برمی‌دارد و تمامی عمر خود را پایریز معرفی وطن و نام‌آوران آن می‌کند و سرانجام از هفت‌پله نردبام شوق می‌گذرد تا به دیدار خداوندگار خدا نایل شود چگونه ممکن است بمیرد حتی اگر در روز 24 شهریور 1378 در سالگرد پروازش شرکت کنیم باز هم به جد می‌گویم که محال است او مرده باشد...





پشت میز بلند کتابخانه‌ای شلوغ روبه‌روی استاد «عبدالحسین زرین‌کوب» نشسته‌ام، چهره چین‌خورده‌اش خسته، پیشانی‌اش سالدیده، چشمانش خندان و بیشتر هوشیار، صدایش نرم و آرام، اما جذاب است، بنابر رسم رایج از او و آثارش می‌پرسم و می‌شنوم.
چند سال دارید، در کجا به‌دنیا آمدید و در چگونه خانواده‌ای رشد کردید و بالیدید، چند کتاب نوشته‌اید و چرا می‌نویسید و هدفتان چیست؟! پرسش‌هایی کلیشه‌ای، دم‌دستی، تکراری و کهنه، که پاسخ‌های آن کمتر یا شاید هیچ نوع عطشی را رفع نمی‌کند، مهم راهیابی به درون پاسخگو است که این مهم بیشتر برعهده پرسشگر است، اگرچه در آن سال‌های دور - سی‌وپنج، شش سال پیش - همه‌چیز سربسته بود و بیشتر آدم‌های زندانی در پوسته خود نه جرات خراب کردن دیوارهای درونی خود را داشتند و نه جسارت خراب کردن دیوارهای درونی دیگران را!...
اما جسارت خانوادگی چنان به من فشار می‌آورد که وادارم می‌کند به هر شکل ممکن، دیوار بین خودم و استاد را فروریخته، با او کمی صمیمی‌تر شده و آنچه را در پنهانم می‌جوشد و در اصل مرا به آنجا کشانیده است سرانجام به زبان می‌آورد و آنچه را که می‌خواهم به زبان بیاورم. اگر چه هنوز آنچه را که می‌خواهم بپرسم کاملا در ذهنم پخته نشده و مثل تکه‌گوشتی در روغن داغ همه‌اش جلز و ولز می‌کرده و ناآرامم می‌کند، استاد که گویی متوجه ناآرامی درونی من شده است به بهانه آوردن نوشیدنی از کتابخانه بیرون می‌رود و وقتی برمی‌گردد در حال مزه‌مزه کردن شربت آلبالو سرانجام به او می‌گویم: شما کتاب‌های زیادی نوشتید که من بیشترش را خوانده‌ام، اما از «پله‌پله تا ملاقات خدا»، خیلی‌خیلی خوشم آمد، جوری که چندبار خواندمش، چه نام جالبی هم به رویش گذاشتید.
می‌گوید: نامش را از مولوی گرفتم، از یکی از داستان‌های مثنوی، می‌خواهید چند خطی از آن را برایتان بخوانم.
می‌گویم: البته برایم بخوانید.
به آرامی می‌خواند و با همان آرامش چند واژه‌ مهجور آن را برایم معنی می‌کند و با دقت همه را می‌نویسم، کار که تمام می‌شود، می‌گویم: «به نظر عارف می‌آیید، البته آگاهی‌هایتان هم از تصوف و از دین خیلی جالبه، ولی خب عرفان ... می‌دانید در آثارتون کمتر نشانه‌ای از گرایش‌های عرفانی به چشم می‌خورد.
می‌گوید: خب، پس از کجا این حدس را می‌زنید؟!
- از فروتنی زیاد، آرامش چهره و مهربانی‌هایتان.
لبخندی می‌زند که جسارتم را بیشتر می‌کند، باز می‌گویم:
- جوابم را که ندادید، باشد، حالا یک سوال دیگر ... دست‌کم بگویید به پله چندم رسیدید:
لبخندش غلیظ‌تر می‌شود، اما هیچ نمی‌گوید.
باز می‌گویم: راستش را بخواهید، این کتاب شما روی من خیلی اثر گذاشته و همه‌اش با خودم فکر کردم، تا کسی در این راه نباشد و بالا رفتن از چنین نردبامی را تجربه نکرده باشد، نمی‌تواند چنین اثری را خلق کند. می‌گوید: من و اینجور راه‌ها و این نردبام‌های ...
می‌گویم: باور کنید من اصلا برای صحبت در این‌باره به اینجا آمدم ... یعنی جایم را با خبرنگار مجله عوض کردم تا بتوانم شما را بیشتر بشناسم، خواهش می‌کنم از این نوع رندی‌های حافظانه دست بردارید و حقیقت را به من بگویید.
کمی ساکت می‌ماند و سپس می‌گوید: در اینکه راهی هست و نردبامی که شکی نیست اما ...
به میان حرفش می‌دوم و می‌گویم: «من فقط می‌خواهم از این راه و این نردبام برایم حرف بزنید و بگویید به پله چندم رسیدید!»
به ساعت دیواری نگاهی می‌اندازد و با همان لبخند همیشگی می‌گوید:
- ما همه در این راهیم، بعضی‌ها می‌دانند و با شناخت پیش می‌روند، بعضی‌ها هم نمی‌دانند اما در اینکه راهی هست و نردبامی تردیدی نیست.
و پس از آن زنگ‌ها به‌صدا در می‌آیند و استاد از جایش بلند می‌شود، پیداست وقت تمام شده است. بدون آنکه پاسخم را بگیرم خانه او را ناخشنود اما به احترامی عمیق ترک می‌کنم، متاسفانه نتوانسته‌ام به درونش راهی باز کنم، اما حتم دارم در حال بالا رفتن از آن نردبام جادویی است؛ نردبامی که رونده را به دیدار خدا می‌برد، چه پایه ‌پایه. چنانکه جناب مولوی گفته است و چه پله‌پله که زرین‌کوب می‌گوید که زیبا‌ترهم هست، اما این نردبام در کجاست! در زندگانی جسمانی، یا روحانی، اینجا یا جای دیگر، نمی‌دانم! به‌راستی نمی‌دانم!...
از آن دیدار سال‌ها می‌گذرد نزدیک به هفت، هشت سال که شبی دوستی گریان در گوشی تلفن مرا از مرگ او باخبر کرده و می‌گوید: فهمیدی استاد هم به ملاقات خدا رفت؟
نه جیغ می‌زنم نه فریاد می‌کشم، و نه حتی گریه‌ام می‌گیرد. فقط سکوت می‌کنم؛ سکوتی به گفته مارگارت بیکوت، آن بانوی شاعر آلمانی، سرشار از صدا، نه صداهای معمولی، که فریادی عظیم از زمین تا به آسمان، و عرش خداوندگار خدا! آخر مگر ممکن است انسانی با آن نبوغ درخشان، آن همه فرزانگی و آزادگی آن اندیشه سیال و بارآور و آن قلم سحار و آن همه آثار خواندنی و ماندنی مثل میلیون‌ها انسان معمولی به همین سادگی بمیرد و به خاک برود.
دوستی که همچنان در گوشی هق‌هق می‌کند می‌گوید: ‌چه می‌گویی مرگ مال همه است.
گوشی را می‌گذارم و گیج‌گیج به کتابخانه‌ام می‌روم رو‌به‌روی کتابخانه‌ای که کتاب‌های گرانسنگ استاد صف‌به‌صف در آن ایستاده‌اند. یک‌به‌یک کتاب‌ها را برمی‌دارم و به احترام می‌بوسم، درست است که مرگ جسمانی مال همه است اما محال است بزرگانی مثل استاد همه ما به‌راستی بمیرند! مرگ مخصوص آدم‌های بیهوده‌ای است که در خواب به‌دنیا می‌آیند و در خواب هم از دنیا می‌روند اما استادی همچون استاد ما که «سر نی» را می‌داند «بحرهای دانش‌بشری» را در کوزه‌ها می‌ریزد در جستار جناب‌ حافظ، چندگاهی را در «کوچه رندان» می‌گذراند و شعله‌های تور را در روح و روان حلاج می‌بیند پیر گنجه را به «ناکجاآباد» هستی می‌فرستد از فصل به فصل تاریخ عظیم ایران به تیزی می‌گذرد و از «دوقرن سکوت» تاریخ میهن، به هوشیاری پرده برمی‌دارد و تمامی عمر خود را پایریز معرفی وطن و نام‌آوران آن می‌کند و سرانجام از هفت‌پله نردبام شوق می‌گذرد تا به دیدار خداوندگار خدا نایل شود چگونه ممکن است بمیرد حتی اگر در روز 24 شهریور 1378 در سالگرد پروازش شرکت کنیم باز هم به جد می‌گویم که محال است او مرده باشد...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.