|

درس‌هایی از زلزله طبس

مهدی زارع . معاون پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی

امروز 25شهریور، سی‌وپنجمین سالروز زمین‌لرزه مخرب طبس در 25شهریور 1357 است. زلزله در ساعت 7:5عصر به وقت محلی با بزرگای 4/7ریشتر رخ داد. زلزله طبس از دید تخصصی و میزان شدت جنبش، شدیدترین زلزله ثبت‌شده ایران است. این زلزله با گسل زمین‌لرزه‌ای حدود 80کیلومتر (به‌صورت منقطع) و عمق حدود 10کیلومتر همراه بود. گسل زمین‌لرزه‌ای از فاصله حدود 10کیلومتری شهر طبس گلشن عبور می‌کرد. شهر تاریخی طبس شهری بود با بناهای تاریخی فراوان و میراث فرهنگی چشم‌نواز که در آن زلزله کاملا از بین رفت. بازماندگان تعریف می‌کردند وقتی در طبس به‌دنبال بازماندگان می‌گشتند، چون در ساعات اول بعد از زلزله، هوا تاریک شده بود و همچنین چیزی سالم باقی نمانده بود، اول باید به باغ گلشن می‌رفتند تا از نظر جغرافیایی خودشان را توجیه کنند و بدانند کجا هستند و بعد تصمیم بگیرند که به کدام سمت باید بروند! از 36هزارو600 نفر ساکنان طبس و حومه در آن سال، 14هزارو800 نفر در این زلزله کشته شدند. (از 13‌هزار نفر ساکنان طبس، حدود 9‌هزار نفر کشته شدند) کانون زلزله در نزدیکی کریت در 14کیلومتری جنوب طبس واقع بود و خرابی‌ها از دیهوک در 87کیلومتری جنوب‌شرق تا روستای اصفهک و سپس خود طبس گسترش می‌یافت. البته شهر طبس در مدت حدود سه‌سال بازسازی شد ولی شهری که امروز به‌عنوان طبس در قلب کویر مرکزی ایران وجود دارد، نسبتی با طبس زیبا و تاریخی قبل از زلزله ندارد! شهر طبس امروزی، شهری است مدرن و البته همچنان با مردمانی مهربان و کوشا که از نسل بعدی بازماندگان زلزله 57 طبس هستند ولی شهری است مثل همه شهرهای تازه‌ساز (و اغلب بی‌هویت! ) ایران.‌ ای کاش در هنگام بازسازی، فکری به حال هویت تاریخی شهری مانند طبس می‌شد. البته این کار تا حدی در ساخت باغ گلشن و امامزاده حسین(ع) طبس رعایت شده است. زلزله طبس در بحبوحه انقلاب اسلامی ایران رخ داد، (هشت روز پس از واقعه 17شهریور) جمعه سیاه در تهران. گویا در آن زمان، در طبس رخداد زلزله را به انفجار اتمی (و رخدادی غیرطبیعی) در کویر نسبت می‌دهند که البته براساس نگاشت‌های برجای‌مانده از آن، چنین برداشتی درست نبود.
ولی گویا این تصور تا حدی تحت‌تاثیر فضای انقلابی بود و تا حدی نیز در شک همیشگی (از نوع شبه‌علمی) به رویدادهای مهم مربوط بوده است! (و اینکه گویا کاسه‌ای زیر نیم کاسه است! ) در تز دکترای دکتر «محمد آریامنش» (از بازماندگان زلزله طبس) که زیر نظر اینجانب، رساله خود را در پژوهشگاه زلزله به انجام رساند، مشخص شد که یکی از گسل‌های «کواترنر» پای دامنه کوه‌های شتری در شرق طبس، گسل طبس بود که در صورتی که مطالعه می‌شد، حتی قبل از زلزله طبس قابل تشخیص بود. اگر چنین پژوهش‌هایی برای هر شهر دیگر ایران انجام دهیم، می‌توانیم مکان گسل‌های کواترنر و گسل‌های زمین‌لرزه‌ای بالقوه بعدی را حدس بزنیم. یعنی بفهمیم که در زلزله‌های احتمالی بعدی، چه محل‌هایی ممکن است گسیخته شود. هنوز نمی‌دانیم گپ لرزه‌ای طبس، چند‌هزار ساله است، هنوز ریزپهنه‌بندی لرزه‌ای طبس صورت نگرفته است و همچنین هیچ تلاشی نیز برای باز زنده‌سازی بافت تاریخی (قبل از زلزله) و اساسا دوباره‌سازی بناهای تاریخی (براساس مستندسازی‌های قبلی) در طبس انجام نشده است. یکی از این مستندسازی‌ها، در کتاب جالب «طبس، شهری که بود»، نوشته مهندس «دانش‌دوست»، انجام شده است. در این مسیر باید شهرداری و شورای شهر طبس و نماینده طبس در مجلس شورای اسلامی، پیشگام شوند و میراث فرهنگی را نیز به کمک بطلبند. هویت تاریخی طبس باید به این شهر بازگردد.


امروز 25شهریور، سی‌وپنجمین سالروز زمین‌لرزه مخرب طبس در 25شهریور 1357 است. زلزله در ساعت 7:5عصر به وقت محلی با بزرگای 4/7ریشتر رخ داد. زلزله طبس از دید تخصصی و میزان شدت جنبش، شدیدترین زلزله ثبت‌شده ایران است. این زلزله با گسل زمین‌لرزه‌ای حدود 80کیلومتر (به‌صورت منقطع) و عمق حدود 10کیلومتر همراه بود. گسل زمین‌لرزه‌ای از فاصله حدود 10کیلومتری شهر طبس گلشن عبور می‌کرد. شهر تاریخی طبس شهری بود با بناهای تاریخی فراوان و میراث فرهنگی چشم‌نواز که در آن زلزله کاملا از بین رفت. بازماندگان تعریف می‌کردند وقتی در طبس به‌دنبال بازماندگان می‌گشتند، چون در ساعات اول بعد از زلزله، هوا تاریک شده بود و همچنین چیزی سالم باقی نمانده بود، اول باید به باغ گلشن می‌رفتند تا از نظر جغرافیایی خودشان را توجیه کنند و بدانند کجا هستند و بعد تصمیم بگیرند که به کدام سمت باید بروند! از 36هزارو600 نفر ساکنان طبس و حومه در آن سال، 14هزارو800 نفر در این زلزله کشته شدند. (از 13‌هزار نفر ساکنان طبس، حدود 9‌هزار نفر کشته شدند) کانون زلزله در نزدیکی کریت در 14کیلومتری جنوب طبس واقع بود و خرابی‌ها از دیهوک در 87کیلومتری جنوب‌شرق تا روستای اصفهک و سپس خود طبس گسترش می‌یافت. البته شهر طبس در مدت حدود سه‌سال بازسازی شد ولی شهری که امروز به‌عنوان طبس در قلب کویر مرکزی ایران وجود دارد، نسبتی با طبس زیبا و تاریخی قبل از زلزله ندارد! شهر طبس امروزی، شهری است مدرن و البته همچنان با مردمانی مهربان و کوشا که از نسل بعدی بازماندگان زلزله 57 طبس هستند ولی شهری است مثل همه شهرهای تازه‌ساز (و اغلب بی‌هویت! ) ایران.‌ ای کاش در هنگام بازسازی، فکری به حال هویت تاریخی شهری مانند طبس می‌شد. البته این کار تا حدی در ساخت باغ گلشن و امامزاده حسین(ع) طبس رعایت شده است. زلزله طبس در بحبوحه انقلاب اسلامی ایران رخ داد، (هشت روز پس از واقعه 17شهریور) جمعه سیاه در تهران. گویا در آن زمان، در طبس رخداد زلزله را به انفجار اتمی (و رخدادی غیرطبیعی) در کویر نسبت می‌دهند که البته براساس نگاشت‌های برجای‌مانده از آن، چنین برداشتی درست نبود.
ولی گویا این تصور تا حدی تحت‌تاثیر فضای انقلابی بود و تا حدی نیز در شک همیشگی (از نوع شبه‌علمی) به رویدادهای مهم مربوط بوده است! (و اینکه گویا کاسه‌ای زیر نیم کاسه است! ) در تز دکترای دکتر «محمد آریامنش» (از بازماندگان زلزله طبس) که زیر نظر اینجانب، رساله خود را در پژوهشگاه زلزله به انجام رساند، مشخص شد که یکی از گسل‌های «کواترنر» پای دامنه کوه‌های شتری در شرق طبس، گسل طبس بود که در صورتی که مطالعه می‌شد، حتی قبل از زلزله طبس قابل تشخیص بود. اگر چنین پژوهش‌هایی برای هر شهر دیگر ایران انجام دهیم، می‌توانیم مکان گسل‌های کواترنر و گسل‌های زمین‌لرزه‌ای بالقوه بعدی را حدس بزنیم. یعنی بفهمیم که در زلزله‌های احتمالی بعدی، چه محل‌هایی ممکن است گسیخته شود. هنوز نمی‌دانیم گپ لرزه‌ای طبس، چند‌هزار ساله است، هنوز ریزپهنه‌بندی لرزه‌ای طبس صورت نگرفته است و همچنین هیچ تلاشی نیز برای باز زنده‌سازی بافت تاریخی (قبل از زلزله) و اساسا دوباره‌سازی بناهای تاریخی (براساس مستندسازی‌های قبلی) در طبس انجام نشده است. یکی از این مستندسازی‌ها، در کتاب جالب «طبس، شهری که بود»، نوشته مهندس «دانش‌دوست»، انجام شده است. در این مسیر باید شهرداری و شورای شهر طبس و نماینده طبس در مجلس شورای اسلامی، پیشگام شوند و میراث فرهنگی را نیز به کمک بطلبند. هویت تاریخی طبس باید به این شهر بازگردد.


برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.