|

اتفاقی که افتاده است:

مرگ «شیرکو» یا خود «شیرکو»

علی نجات‌غلامی

وقتی شاعری می‌میرد هیچ اتفاقی نمی‌افتد، به‌جز اینکه ماه آهی می‌کشد، چون مرگ شاعر نزدیک‌ترین اتفاق به خود زندگی است. اصلا قرار نیست با شعر اتفاقی بیفتد، چون هر اتفاقی که می‌افتد به خاطر شعر است.
اینجا در خاورمیانه شیرکو بي‌كس، ناظم حکمت و احمد شاملو، حیات آنچه را که می‌پرستیدند تهدید نکردند. آنها به دنیا آمدند، کلمات را به سمت زندگی جهت دادند و مردند. شیرکو بي‌كس، نیروی زندگی علیه نیروی مرگ بود و چیز خاصی درباره مرگش وجود ندارد. آنچه درباره‌اش باید سخن گفت خود زندگی است آنگونه که به وساطت شیرکو بي‌كس خود را از تاریک‌ترین نقطه زمان بیرون کشید. اینجا در تقدیر در - میانه - بودنِ خاورمیانه، در میانه خاورمیانه از دل کُرد، کسی دیگر، بي‌كسی ناگفتنی این گوشه از این زمین بی‌گوشه را با استعاره نشان داد. شیرکو بي‌كس نمادی بر بي‌كسی خود زندگی بود، در عصری و در عرصه‌ای که مرگ تصویر مکرر است. او کلیدی است برای «فهم» خاورمیانه‌ای که امروز فقط دارد «مصرف» می‌شود. خاورمیانه را با هیچ علمی نمی‌توان شناخت و با هیچ فلسفه وجودی موجودی نمی‌توان نحوه بودنش را فهم کرد، تنها شعر کلیدی است برای ورود به اعماق زخم‌هایش. به همین دلیل است که مردمان اینجا جدی‌ترین حرف‌شان را با شعر می‌زنند. همیشه همین‌طور بوده است. ما‌ هزاران سال قبل از اینکه دیگران کشف‌مان کنند شاعر بودیم. تا آن معرفت راستینی که شعر را بفهمد و بفهماند آغاز نشود، خاورمیانه فهمیده نخواهد شد. به همین دلیل است که هنوز غریبیم و همچنان شیرکو، بي‌كس است و تنها کسی است که می‌تواند ابراز حقیقی اندوه کُرد بودن باشد، یعنی تشعشع لحظه‌ای بودن و نبودنِ مردمی که خصیصه اصلی‌شان «در - معیت - دیگران - در - جهان - بودن» است؛ بودنی که چیزی نیست به‌جز هم‌ نهاده‌ای یکدلانه از عناصر دیگری‌ها بودن و نبودنی که چیزی نیست به‌جز کشته دست همگنان به تزویر دیگران بودن. شیرکو نگاهی بود به دورترین جای جهان، یعنی کنار تو، پس بي‌كس بود و «در اینجا باید از آن جان‌های تنهایی سخن گفت که به خاطر تعمق در امر بیکران به دست هم‌قطاران‌شان از جهان به انزوا رانده شدند؛ تعمقی که به خاطر یک ایده‌آل بود نه یک خیر عملی. این جانسپاران از وجود درگذشتند و درگذشت‌شان بسا از منظرگاهی دیگر آنی لحاظ شود که درباره‌اش به دیگرگونه سخن گفتیم» (هگل، مقدمه علم منطق)
شیرکو از وجود درگذشت و درگذشتش به خاطر چیزی بود شریف‌تر از وجود و آنچه هست، یعنی امکانی که می‌تواند باشد. کدام ایده‌آل، کدام امکان به‌جز خود انسانیت و زندگی متکی بر آن، می‌تواند انسانی را تا به این حد مجروح و اندوهگین کند که شیرکو را؟
هایدگر در ستایش هوسرل گفت: «تو ‌ای معلم ما که به ما دوستی با امر ممکن را آموختی...». آری دوستی با امر ممکن، تنها از عهده شاعرانی برمی‌آید که در این هنگامه عسرت، می‌توانند درباره حلبچه بسرایند. در آن لحظه درنگی که به قول فیشته دیگر «بی‌تعارف حرف بزنیم، فلسفه زندگی نیست و زندگی فلسفه نیست»، تنها شعر می‌تواند خانه دلِ شکسته هستی باشد. اما این هستی هیچ انزوای متصوفانه اجتماع‌گریزی ندارد، بلکه خود زندگی، خود جامعه و خود مردم است. دوستی با امر ممکن، مستلزم عبور از وجود است و هایدگر شاید در ‌واقع هرگز آن را نیاموخت، اما بسا بتوان گفت که این امر ممکن بود که با شیرکو دوست بود، زیرا با آن کلمه نادره باکره‌ای که هایدگر جست و نیافت، شیرکو‌ هزار شعر سرود.
در اینجا، در خاورمیانه، در میانه همه چیز، جایی که هیچ راهی نه به آنجا ختم و نه از آنجا آغاز می‌شود، بلکه در میانه تمامی راه‌هاست، اتفاقی افتاده است. نه مرگ شیرکو نیست، زندگی‌اش است.
وقتی شاعری می‌میرد هیچ اتفاقی نمی‌افتد، به‌جز اینکه ماه آهی می‌کشد، چون مرگ شاعر نزدیک‌ترین اتفاق به خود زندگی است. اصلا قرار نیست با شعر اتفاقی بیفتد، چون هر اتفاقی که می‌افتد به خاطر شعر است.
اینجا در خاورمیانه شیرکو بي‌كس، ناظم حکمت و احمد شاملو، حیات آنچه را که می‌پرستیدند تهدید نکردند. آنها به دنیا آمدند، کلمات را به سمت زندگی جهت دادند و مردند. شیرکو بي‌كس، نیروی زندگی علیه نیروی مرگ بود و چیز خاصی درباره مرگش وجود ندارد. آنچه درباره‌اش باید سخن گفت خود زندگی است آنگونه که به وساطت شیرکو بي‌كس خود را از تاریک‌ترین نقطه زمان بیرون کشید. اینجا در تقدیر در - میانه - بودنِ خاورمیانه، در میانه خاورمیانه از دل کُرد، کسی دیگر، بي‌كسی ناگفتنی این گوشه از این زمین بی‌گوشه را با استعاره نشان داد. شیرکو بي‌كس نمادی بر بي‌كسی خود زندگی بود، در عصری و در عرصه‌ای که مرگ تصویر مکرر است. او کلیدی است برای «فهم» خاورمیانه‌ای که امروز فقط دارد «مصرف» می‌شود. خاورمیانه را با هیچ علمی نمی‌توان شناخت و با هیچ فلسفه وجودی موجودی نمی‌توان نحوه بودنش را فهم کرد، تنها شعر کلیدی است برای ورود به اعماق زخم‌هایش. به همین دلیل است که مردمان اینجا جدی‌ترین حرف‌شان را با شعر می‌زنند. همیشه همین‌طور بوده است. ما‌ هزاران سال قبل از اینکه دیگران کشف‌مان کنند شاعر بودیم. تا آن معرفت راستینی که شعر را بفهمد و بفهماند آغاز نشود، خاورمیانه فهمیده نخواهد شد. به همین دلیل است که هنوز غریبیم و همچنان شیرکو، بي‌كس است و تنها کسی است که می‌تواند ابراز حقیقی اندوه کُرد بودن باشد، یعنی تشعشع لحظه‌ای بودن و نبودنِ مردمی که خصیصه اصلی‌شان «در - معیت - دیگران - در - جهان - بودن» است؛ بودنی که چیزی نیست به‌جز هم‌ نهاده‌ای یکدلانه از عناصر دیگری‌ها بودن و نبودنی که چیزی نیست به‌جز کشته دست همگنان به تزویر دیگران بودن. شیرکو نگاهی بود به دورترین جای جهان، یعنی کنار تو، پس بي‌كس بود و «در اینجا باید از آن جان‌های تنهایی سخن گفت که به خاطر تعمق در امر بیکران به دست هم‌قطاران‌شان از جهان به انزوا رانده شدند؛ تعمقی که به خاطر یک ایده‌آل بود نه یک خیر عملی. این جانسپاران از وجود درگذشتند و درگذشت‌شان بسا از منظرگاهی دیگر آنی لحاظ شود که درباره‌اش به دیگرگونه سخن گفتیم» (هگل، مقدمه علم منطق)
شیرکو از وجود درگذشت و درگذشتش به خاطر چیزی بود شریف‌تر از وجود و آنچه هست، یعنی امکانی که می‌تواند باشد. کدام ایده‌آل، کدام امکان به‌جز خود انسانیت و زندگی متکی بر آن، می‌تواند انسانی را تا به این حد مجروح و اندوهگین کند که شیرکو را؟
هایدگر در ستایش هوسرل گفت: «تو ‌ای معلم ما که به ما دوستی با امر ممکن را آموختی...». آری دوستی با امر ممکن، تنها از عهده شاعرانی برمی‌آید که در این هنگامه عسرت، می‌توانند درباره حلبچه بسرایند. در آن لحظه درنگی که به قول فیشته دیگر «بی‌تعارف حرف بزنیم، فلسفه زندگی نیست و زندگی فلسفه نیست»، تنها شعر می‌تواند خانه دلِ شکسته هستی باشد. اما این هستی هیچ انزوای متصوفانه اجتماع‌گریزی ندارد، بلکه خود زندگی، خود جامعه و خود مردم است. دوستی با امر ممکن، مستلزم عبور از وجود است و هایدگر شاید در ‌واقع هرگز آن را نیاموخت، اما بسا بتوان گفت که این امر ممکن بود که با شیرکو دوست بود، زیرا با آن کلمه نادره باکره‌ای که هایدگر جست و نیافت، شیرکو‌ هزار شعر سرود.
در اینجا، در خاورمیانه، در میانه همه چیز، جایی که هیچ راهی نه به آنجا ختم و نه از آنجا آغاز می‌شود، بلکه در میانه تمامی راه‌هاست، اتفاقی افتاده است. نه مرگ شیرکو نیست، زندگی‌اش است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.