|

«شیرکو» آغاز پساژانر کردی

امید ورزنده

بررسی تاریخ ادبیات جهان به‌ویژه شعر، ما را به این واقعیت می‌رساند که در یک فرآیند تاریخی دور و دراز، چیزی نمانده بود که ژانر شعر، مغلوب ژانر داستان شود. درک این واقعیت نزد اروپاییان خیلی زود صورت گرفت، به همین دلیل بود که شعر به تدریج به ژانر‌های دیگر متوسل شد. البته کماکان هویت مستقل خود را حفظ کرد. پیدایش «شعر داستان»، «غزل داستان»، «درامای شعری» و «رمان شعر» فرصتی بود تا شعر کماکان به‌عنوان یک ژانر جذاب در میان دیگر ژانر‌ها بماند. رمان شعر‌های شیرکو بي‌كس بستری است که شاعر در آن با فراغ بال به طبیعت، عشق، وطن و آزادی می‌پردازد. شیرکو با عدول از مرزهای متعارف و قراردادی شعر، سرزمینی از شعر می‌آفریند که از آن خود اوست. هم به لحاظ فرم و زمان هم به لحاظ معنا. شیرکو با گشودن مرزهای مسدود شعر، پیوندی ارگانیک با سایر ژانر‌ها برقرار می‌کند تا اندوه‌های ازلی‌اش را در جغرافیای بزرگتری بسراید. در آمیختن ژانر‌ها توسط شیرکو او را به نوعی متن پسا ژانری می‌رساند که خودش آن را «تیکستی والا» یا متن بازمی‌نامد. در رمان شعر‌های شیرکو تمام عناصر داستان از قبیل: شخصیت‌پردازی، کشمکش، پیرنگ و... به چشم می‌خورد اما در عین حال از عناصر شعر (موسیقی، ریتم، تخیل، تصویر‌سازی و... .) هم به شیوه‌ای شایسته بهره می‌گیرد. در رمان شعر‌های شیرکو از ژانر نمایشنامه هم استفاده شده است. دیالوگ هم به مفهوم باختینی‌اش و هم به مفهوم متعارفش شیرکو را در موقعیت مکالمه با خود، با خواننده و با شخصیت‌هایش قرار می‌دهد و این همان مفهوم چندصدایی (Polyphony) میخاییل باختین است که در آن، صدای غالب صدای شاعر نیست بلکه تمام شخصیت‌ها مجال پیدا می‌کنند تا دنیای درونی خود را نمایان کنند. البته نباید فراموش کرد که قدرت شیرکو بي‌كس در تخیل و تصویر‌سازی (imagery and imagination) همچنان وجه تمایز غالب شیرکو با دیگر شاعران هم‌روزگار خویش است. بینامتنیت (Intertextuality) از دیگر مفاهیمی است که شیرکو در شعر‌هایش به‌ویژه رمان شعر‌هایش از آن بهره می‌گیرد. براساس این مفهوم باختینی متن نظامی بسته، مستقل و خودبسنده نیست، بلکه در ارتباط و پیوند با متون دیگر است و در یک متن مشخص، مکالمه‌ای مستمر بین آن متن و متون دیگر (هم‌عصر و پیش از خود) دارد. شیرکو با ایجاد مکالمه و تعامل با متون دیگر متنش را با دلالت‌های تاریخی و اجتماعش سازگار می‌کند.
در (تیکستی والا) یا متن باز شیرکو با استفاده از مونولوگ شعری (Poetic Monologue)، روایت (Narration) و... . خود را از بند قواعد مرسوم و مالوف می‌رهاند و برای متنش پایانی بازمی‌آفریند تا خواننده نیز به‌عنوان یکی از ارکان فعال متن نقش خویش را در گشودن رمزگان متن ایفا کند، از همین روست که رمان شعرهای شیرکو را می‌توان آغاز پساژانر کردی نامید.
بررسی تاریخ ادبیات جهان به‌ویژه شعر، ما را به این واقعیت می‌رساند که در یک فرآیند تاریخی دور و دراز، چیزی نمانده بود که ژانر شعر، مغلوب ژانر داستان شود. درک این واقعیت نزد اروپاییان خیلی زود صورت گرفت، به همین دلیل بود که شعر به تدریج به ژانر‌های دیگر متوسل شد. البته کماکان هویت مستقل خود را حفظ کرد. پیدایش «شعر داستان»، «غزل داستان»، «درامای شعری» و «رمان شعر» فرصتی بود تا شعر کماکان به‌عنوان یک ژانر جذاب در میان دیگر ژانر‌ها بماند. رمان شعر‌های شیرکو بي‌كس بستری است که شاعر در آن با فراغ بال به طبیعت، عشق، وطن و آزادی می‌پردازد. شیرکو با عدول از مرزهای متعارف و قراردادی شعر، سرزمینی از شعر می‌آفریند که از آن خود اوست. هم به لحاظ فرم و زمان هم به لحاظ معنا. شیرکو با گشودن مرزهای مسدود شعر، پیوندی ارگانیک با سایر ژانر‌ها برقرار می‌کند تا اندوه‌های ازلی‌اش را در جغرافیای بزرگتری بسراید. در آمیختن ژانر‌ها توسط شیرکو او را به نوعی متن پسا ژانری می‌رساند که خودش آن را «تیکستی والا» یا متن بازمی‌نامد. در رمان شعر‌های شیرکو تمام عناصر داستان از قبیل: شخصیت‌پردازی، کشمکش، پیرنگ و... به چشم می‌خورد اما در عین حال از عناصر شعر (موسیقی، ریتم، تخیل، تصویر‌سازی و... .) هم به شیوه‌ای شایسته بهره می‌گیرد. در رمان شعر‌های شیرکو از ژانر نمایشنامه هم استفاده شده است. دیالوگ هم به مفهوم باختینی‌اش و هم به مفهوم متعارفش شیرکو را در موقعیت مکالمه با خود، با خواننده و با شخصیت‌هایش قرار می‌دهد و این همان مفهوم چندصدایی (Polyphony) میخاییل باختین است که در آن، صدای غالب صدای شاعر نیست بلکه تمام شخصیت‌ها مجال پیدا می‌کنند تا دنیای درونی خود را نمایان کنند. البته نباید فراموش کرد که قدرت شیرکو بي‌كس در تخیل و تصویر‌سازی (imagery and imagination) همچنان وجه تمایز غالب شیرکو با دیگر شاعران هم‌روزگار خویش است. بینامتنیت (Intertextuality) از دیگر مفاهیمی است که شیرکو در شعر‌هایش به‌ویژه رمان شعر‌هایش از آن بهره می‌گیرد. براساس این مفهوم باختینی متن نظامی بسته، مستقل و خودبسنده نیست، بلکه در ارتباط و پیوند با متون دیگر است و در یک متن مشخص، مکالمه‌ای مستمر بین آن متن و متون دیگر (هم‌عصر و پیش از خود) دارد. شیرکو با ایجاد مکالمه و تعامل با متون دیگر متنش را با دلالت‌های تاریخی و اجتماعش سازگار می‌کند.
در (تیکستی والا) یا متن باز شیرکو با استفاده از مونولوگ شعری (Poetic Monologue)، روایت (Narration) و... . خود را از بند قواعد مرسوم و مالوف می‌رهاند و برای متنش پایانی بازمی‌آفریند تا خواننده نیز به‌عنوان یکی از ارکان فعال متن نقش خویش را در گشودن رمزگان متن ایفا کند، از همین روست که رمان شعرهای شیرکو را می‌توان آغاز پساژانر کردی نامید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.