مقالهای از بختیار علی
اینک زندگی وطن من است*
ترجمه: صلاحالدین کریمزاده
نورمن میلر در نوشتهای میگوید: «مردن خیلی سخت نیست، تا این لحظه کسی نیست که نتوانسته باشد بمیرد»؛ اما این موضوع در مورد هرکسی صدق نمیکند؛ به نظر من شیرکو بيكس همانی است که هرچه هم اراده کند، نمیتواند بمیرد. اصولا توصیف شیرکو بس دشوار است؛ سخن گفتن از شیرکو کار دشواری است. جملهای سراغ ندارم که در توصیف او مناسب باشد، مگر این جمله کنت هامسون که میگوید: «شاعر رعدوبرقی است که پژواکش تا صدها سال بعد شنیده خواهد شد.» شاید امروز آذرخشش به چشممان نیاید، اما بیچونوچرا پژواک آن نهفقط تا قرنها بعد که شاید حتی آن زمانی شنیده شود که در این سیاره دیگر کردی نباشد. مرگش به ناگه نبود؛ زمانش بود. مرگش هم مثل خودش بود، حادثهای که بعد از خود، رنگ دنیا را همیشه دیگرگون نگه خواهد داشت. مرگش انگار از قبل اندیشیده شده بود، گویی پیش از آنکه مرگش خودی نشان دهد، شیرکو میدانست کی و کجا به سراغش خواهد آمد. مرگ اگرچه همواره بخش مهمی از جهانبینی شیرکو بوده، اما او از آن دسته شاعرانی است که باید بحق شاعران زندگی نامیدشان. بسیار درباره درگذشتگان نوشته، اما نه به قصد بازگفت و ستایش مرگشان، برای اینکه از نو زندهشان کند... .
نوشتن در چشم او، زندگی را درآغوش گرفتن بود؛ چراکه نوشتن را برای ساختن زندگی میخواست. دوران شیرکو تا به امروز عصر مرگ و فجایع ناگوار و هولناک بوده است و قرار است شعر شیرکو در برابر استیلای مرگ، نمادی از تفوق زندگی آزاد باشد. او در زندگی خود نیز با آزاد زیستن، با زیستن به جای همه مردگان، بیفراموشی سهم بیگانگان، مرگ را به مبارزه میخواند. در برابر همه تحقیرهایی که به انسان روا میشود، شعر شیرکو ترانهای است مانا و ستایشگر زیباییهای نوع بشر. همهچیز در شعر شیرکو زنده نشان میدهد. وطن نزد او، وطنی نیست بهمعنای ناسیونالیستیاش، بلکه هر جا و جغرافیایی است که شور زندگی در آن جریان داشته باشد. در شعر او سنگها، کوهها و پرندگان، همه، فریاد برمیآوردند، مثل ما؛ میگریند مثل ما: در پی کشف معنای زندگی است که آنها فغان میکنند. «گوران» (از بنیانگذاران شعر مدرن کردی) نیز چون او عاشق زندگی بود، اما گوران فرزند روزگار حوادث و رخدادهای ناگوار نبود؛ شیرکو در گردباد حوادث ناگوار، زندگی را میستاید، این است اهمیت شیرکو. این تنها وابسته به زندگی خودش نیست، بلکه وابسته به کنار زدن و شکستن هر قالبی است که بودنمان را در
برمیگیرد. شعر او چیزی نیست جز آزاد کردن توان بیپایان زندگی از زندانهای بزرگی که دورش ساخته میشود. او در سیاست هم فریاد زندگی را میسراید؛ نه فریاد ایدئولوژیک گروه یا دستهای خاص را. او هم شاعر حوادث بزرگ و هم شاعر چیزهای کوچک بود؛ شعر او سفری است عمیق و پر از شگفتی و سرشار از تداعیهای رازآلود و پنهان. از جمله شاعران انگشتشماری بود که میتوانند هر چیزی را به شعر تبدیل کنند. مهمترین ویژگی او قدرت بینظیرش در تبدیل سیاست به شعر بود. اگرچه سیاست بخشی از جهانبینی شعریاش بود، هرگز نگاه سیاسی به شعر را برنتابید و نگاهش به سیاست همیشه نگاه یک شاعر ماند.
هیچوقت ندیدم نگران این باشد که مردم درباره خودش، درباره موضعش و باورهایش چه میگویند، اما همیشه پیگیر این بود که درباره شعرش چه میگویند. در اینجا کسی را نداریم که همانند او اسیر شعر بوده باشد. شیرکو فقط یک شاعر نبود، مولد بزرگ و حیرتآور شعر نیز بود. توان اعجابآوری داشت در اینکه شعر را در همه فرمها و قالبها و شیوههایش، با همه اماواگرهایش، تجربه کند، شعر را تا مرزهای محالش پیش ببرد یا فکر و ایدهای واحد را در صدها تصویر متفاوت بسازد. او همیشه با ما خواهد ماند، از آن دست آدمهایی که تنها به دنیا میآیند و مرگشان چیزی نیست جز استعارهای شعری، مجازی که هیچوقت نباید حقیقت به شمارش آوریم. با شیرکو مرگ هیچگاه نمیتواند وظیفه خودش را تام و کمال انجام دهد. او مثل همه نویسندگان بزرگ واجد تنها یک جسم نیست، از همینرو مرگ تنها میتواند فرم یک جسم او را تغییر دهد و فرمهای دیگرش دستناخورده باقی میمانند. او از آن دست جانهایی است که هرچه مرگ سعی کند در راهروهای زمان و مکان محصورش کند، باز شکلی دیگر و مجالی دیگر مییابد و سربرمیآورد، او مثل همه شاعران بیشتر از سراب نسج است تا از گوشت و رگ و پی.
آنچه شیرکو را یگانه میسازد، توانایی بینظیرش در همیشه از نو آغاز کردن بود، شعر نزد شیرکو تجربهای نیست که آغاز و پایانی داشته باشد، بلکه خود زندگی است در حرکت ابدیاش. شاید همهمان حیرت کرده باشیم از بازنایستادنش از نوشتن. او از کسانی بود که همیشه از نو آغاز میکنند: برای او زندگی برای این بود که بنویسد، نه اینکه نفس بکشد. او از آن درگذشتگانی است که مدام بازمیگردند، همیشه چیز تازهای در او هست که باید صدایش کنیم و ببینیمش. او تنها انسانی نبود با هزاران قصیده، بلکه انسانی است براي عصرهای آینده، آن روزهایی که میآیند، هرگز سیر نمیشوند از دیدنش.
اغراق نیست اگر بگویم شیرکو تنها «روانگه»ای حقیقی بود (شیرکو بههمراه تنی چند از شاعران و نویسندگان کرد در دهه 70 میلادی با انتشار بیانیه ادبی روانگه تحولی شگرف در شعر معاصر کرد به وجود آوردند)، روانگهای تا آخر وفادار به این مکتب. تنها روانگهای که خود مغموم و اسیر این مکتب نشد.
اگرچه نام شیرکو تداعیکننده روانگه است، اما توان و نگاه او فراتر از آن بود که در فرم یا قالب یا مکتب خاصی آرام بگیرد. مثل هر نویسنده بزرگ دیگری این توانایی را داشت که استقلال خود را حفظ کند. روانگه در تجربه اولیه شیرکو زمانی است برای «نه» گفتن و پیشی گرفتن از تاریخ پیش از خودش، مجالی است برای تولد دنیایی تازه که به صدایی نو نیاز دارد. زبانی برای بیان تناقضات و برای بیان معماگونگی امیدهای تسخیرشدهاش. به نظر من روانگه هرگز مکتب یا شیوهای خاص نبوده است بلکه اسمی نمادین است برای تولد دنیایی نو، نامگذاری بهمعنای سپریشدن جهانی درگذشته و قرارگرفتن در معرض گرداب و تندبادهای عصری جدید.
تفاوت بین شعر شیرکو و شعر شعرای پیش از خودش در وهله اول در این است که شاعران دیگر هرکدام به نحوی در جهانی از پیش مهیا بهدنیا آمدند، در سیستمی از زبان رایج و تخیلی ازپیشتجربهشده، در فرمی از شعر و شیوهای مرسوم که تاریخی دیرینه داشته است؛ حال آنکه افسانه شیرکو از آنجا آغاز میشود که بعد از نوشتن دو مجموعه اولش به شکلی رادیکال، به ناگاه مجموعه «من عطشم با آتش سیراب میشود» را مینویسد، گام بلندی به سمت جهانی نو و زبانی نو برمیدارد که پیش از او تجربه نشده بوده و وجود هم نداشته است. «من عطشم...» بههمراه داستان بلند «درخوابم» جمیل صائب، دو اثر مهم و تاثیرگذار ادبیات کردی قرن بیستم هستند؛ چون این دو اثر گسستی ریشهای و رادیکالند از جهانبینی مرسوم ادبی و فکریای که تا آن زمان مرسوم بوده است. مجموعه شعر «من عطشم... » لحظه تولد حقیقی شیرکو است، زمان ایستادن در جایگاهی بالاتر از گوران، وقت فاصله گرفتن شعر کردی از چند سده گذشته خود. به نظر من اشتباه بزرگی است که به وجود آمدن این دوره از شعر و ظهور شیرکو را فقط تحتتاثیر شعر نو عربی بر نویسندگان آن دوره بدانیم؛ اتفاقا برعکس؛ آن دوره، دوره ارتباط حقیقی ادبیات کردی است با میراث کهن و تاریخ سرکوبشده خویش، دوره تولد حقیقی زبان کردی است بهمعنای وسیع و خیال بیمرز و فانتزیاش. دوره هویتبخشی به زبانی است که به درازای تاریخ چشمبند به چشم سخن گفته است؛ دوره ارتباط گرفتن زبان است با اعماق پنهان خویش، دوره کشف زبان است برای آزادی خویش، نوعی آزادی که مقدم است بر هرگونهای دیگر از آزادی. اینگونه انقلاب، تنها در بستر و اعماق خود زبان ممکن است. تاثیرات بیرونی هر چیز و هرگونه که باشند، تنها نقشمایهاند و بس. نوگرایی شیرکو به نوگراییهای ادبی در دیگر کشورهای منطقه هیچ شباهتی ندارد: شیرکو تنها خالق فرمی نو در شعر نیست، بلکه با او زبان به خویشتن خویش بازمیگردد، یعنی زبان به خودآگاهی میرسد و بیمرزی و امکانات بیپایان خود را میشناسد. با او زبان کردی از یک زبان مهجور که تنها وسیلهای برای ارتباط است تبدیل به زبانی جهانی میشود، زبانی برای همه مسایل، برای هر نوع دیدگاهی، برای هرگونه بیانی، زبانی که این توانایی را مییابد که هم سوبژکتیو و ذهنی باشد و هم ابژکتیو و عینی، این زبان میتواند هم انتزاعی باشد و هم انضمامی. همه این ویژگیهای زبانی شیرکو به نسلهای بعد از خودش این امکان را میدهد که باب تفکر نظری به زبانی کردی را باز کنند، کاری که بدون تجربه شیرکو نشدنی و دستکم بس دشوار مینمود. نقش مارتین لوتر در رهاکردن زبانهای اروپایی از چنگ زبان لاتین چقدر پراهمیت و حیاتی است، نقش شیرکو هم در رهاکردن زبان کردی از تاریخ نادیدهگرفته خود و زبانهای مسلط و غالب منطقه به همان اندازه دارای اهمیت است.
شعر شیرکو و تجربه بزرگ و متداومش، آن تلاش افسانهای است برای در آغوشکشیدن همه هستی از راه شعر، برای نزدیکشدن به همه چیز از طریق شعر، برای تبدیل شعر به مبدايی که جهان از آن آغاز میشود، برای پی بردن به همهچیز از رهگذر شعر، شعر شیرکو روایتگر امواج بلندی است که در دل دریای بیکران زبان نهفته است. اگر کمی ریزبینانه نگاه کنیم، درمییابیم که این شیرکو نیست که زبان را بهکار میگیرد تا سخن بگوید، بلکه این زبان است که شیرکو را بهکار میگیرد تا عظمت و بیپایانی خود را نشان دهد. این شیرکو نیست که از طریق زبان خودش را آزاد میکند بلکه زبان است که از طریق شیرکو رها میشود. شعر شیرکو جوابی است به چند قرن سکوت عمیق و بزرگ. او باهزاران ورق شعر، به صدها سال سکوت ما زبان میبخشد. شیرکو میآید و به بعد از خودش آخرین نظر را میاندازد. تاریخی نحیف و خالی میبیند، دنیایی که درآن اشیا بیصدایند، دنیایی که در آن همهچیز بیزبان است. در شعر کلاسیک چیزی جز سوزوگداز و نالههای عاشقانه نیست، امیال سرکوبشده انسان راه را بر تخیل شعری بستهاند و همه جهان و احساسات و هرآنچه را در او هست، سرکوب و عاری از صدا کردهاند. شعر شیرکو پاسخی است به این بیابان خشک وسیع. شعر شیرکو برخلاف نالههای عاشقانه شعر کلاسیک، به زندگی، جهان و به انسان نزدیک میشود. همه آن چیزها که در شعر کلاسیک بیصدا و پنهان ماندهاند، در شعر و زبان شیرکو جایگاه خود را بازیافتهاند. شعر شیرکو به میدان آمدن دیگرگونه کلمات است و نشاندادن اشیا به شکلی دیگر. هم احیای کلمات، هم آزاد کردن اشیاست از چنگال فراموشی و مرگ. درواقع نمیشود چیزی پیدا کرد که نوشتن درباره شیرکو را با آن به پایان رساند. هر جایی احساس کنیم چیزی درباره شیرکو گفتهایم، از همانجا باید دوباره بخوانیمش و بررسیاش کنیم و دنیای پیچیده و پرپیچوخمش را از نو کشف کنیم. او فقط یک شاعر نبود که روزی آمده و روزی رفته باشد، تاریخی بود با همه پیچیدگیها، شگفتیها و تناقضهایش، جهانی بود که به واسطه خویشتن پر از رنگش، پر از تنوع و تکثرش، میتوانست از ترسها و بیمها و امیدها و رویاهای خویش سخن بگوید.
* عنوان این نوشته تلمیحی است به یکی اشعار بلند شیرکو به نام «اینک دختری که سرزمین من است»
هیچوقت ندیدم نگران این باشد که مردم درباره خودش، درباره موضعش و باورهایش چه میگویند، اما همیشه پیگیر این بود که درباره شعرش چه میگویند. در اینجا کسی را نداریم که همانند او اسیر شعر بوده باشد. شیرکو فقط یک شاعر نبود، مولد بزرگ و حیرتآور شعر نیز بود. توان اعجابآوری داشت در اینکه شعر را در همه فرمها و قالبها و شیوههایش، با همه اماواگرهایش، تجربه کند، شعر را تا مرزهای محالش پیش ببرد یا فکر و ایدهای واحد را در صدها تصویر متفاوت بسازد. او همیشه با ما خواهد ماند، از آن دست آدمهایی که تنها به دنیا میآیند و مرگشان چیزی نیست جز استعارهای شعری، مجازی که هیچوقت نباید حقیقت به شمارش آوریم. با شیرکو مرگ هیچگاه نمیتواند وظیفه خودش را تام و کمال انجام دهد. او مثل همه نویسندگان بزرگ واجد تنها یک جسم نیست، از همینرو مرگ تنها میتواند فرم یک جسم او را تغییر دهد و فرمهای دیگرش دستناخورده باقی میمانند. او از آن دست جانهایی است که هرچه مرگ سعی کند در راهروهای زمان و مکان محصورش کند، باز شکلی دیگر و مجالی دیگر مییابد و سربرمیآورد، او مثل همه شاعران بیشتر از سراب نسج است تا از گوشت و رگ و پی.
آنچه شیرکو را یگانه میسازد، توانایی بینظیرش در همیشه از نو آغاز کردن بود، شعر نزد شیرکو تجربهای نیست که آغاز و پایانی داشته باشد، بلکه خود زندگی است در حرکت ابدیاش. شاید همهمان حیرت کرده باشیم از بازنایستادنش از نوشتن. او از کسانی بود که همیشه از نو آغاز میکنند: برای او زندگی برای این بود که بنویسد، نه اینکه نفس بکشد. او از آن درگذشتگانی است که مدام بازمیگردند، همیشه چیز تازهای در او هست که باید صدایش کنیم و ببینیمش. او تنها انسانی نبود با هزاران قصیده، بلکه انسانی است براي عصرهای آینده، آن روزهایی که میآیند، هرگز سیر نمیشوند از دیدنش.
اغراق نیست اگر بگویم شیرکو تنها «روانگه»ای حقیقی بود (شیرکو بههمراه تنی چند از شاعران و نویسندگان کرد در دهه 70 میلادی با انتشار بیانیه ادبی روانگه تحولی شگرف در شعر معاصر کرد به وجود آوردند)، روانگهای تا آخر وفادار به این مکتب. تنها روانگهای که خود مغموم و اسیر این مکتب نشد.
اگرچه نام شیرکو تداعیکننده روانگه است، اما توان و نگاه او فراتر از آن بود که در فرم یا قالب یا مکتب خاصی آرام بگیرد. مثل هر نویسنده بزرگ دیگری این توانایی را داشت که استقلال خود را حفظ کند. روانگه در تجربه اولیه شیرکو زمانی است برای «نه» گفتن و پیشی گرفتن از تاریخ پیش از خودش، مجالی است برای تولد دنیایی تازه که به صدایی نو نیاز دارد. زبانی برای بیان تناقضات و برای بیان معماگونگی امیدهای تسخیرشدهاش. به نظر من روانگه هرگز مکتب یا شیوهای خاص نبوده است بلکه اسمی نمادین است برای تولد دنیایی نو، نامگذاری بهمعنای سپریشدن جهانی درگذشته و قرارگرفتن در معرض گرداب و تندبادهای عصری جدید.
تفاوت بین شعر شیرکو و شعر شعرای پیش از خودش در وهله اول در این است که شاعران دیگر هرکدام به نحوی در جهانی از پیش مهیا بهدنیا آمدند، در سیستمی از زبان رایج و تخیلی ازپیشتجربهشده، در فرمی از شعر و شیوهای مرسوم که تاریخی دیرینه داشته است؛ حال آنکه افسانه شیرکو از آنجا آغاز میشود که بعد از نوشتن دو مجموعه اولش به شکلی رادیکال، به ناگاه مجموعه «من عطشم با آتش سیراب میشود» را مینویسد، گام بلندی به سمت جهانی نو و زبانی نو برمیدارد که پیش از او تجربه نشده بوده و وجود هم نداشته است. «من عطشم...» بههمراه داستان بلند «درخوابم» جمیل صائب، دو اثر مهم و تاثیرگذار ادبیات کردی قرن بیستم هستند؛ چون این دو اثر گسستی ریشهای و رادیکالند از جهانبینی مرسوم ادبی و فکریای که تا آن زمان مرسوم بوده است. مجموعه شعر «من عطشم... » لحظه تولد حقیقی شیرکو است، زمان ایستادن در جایگاهی بالاتر از گوران، وقت فاصله گرفتن شعر کردی از چند سده گذشته خود. به نظر من اشتباه بزرگی است که به وجود آمدن این دوره از شعر و ظهور شیرکو را فقط تحتتاثیر شعر نو عربی بر نویسندگان آن دوره بدانیم؛ اتفاقا برعکس؛ آن دوره، دوره ارتباط حقیقی ادبیات کردی است با میراث کهن و تاریخ سرکوبشده خویش، دوره تولد حقیقی زبان کردی است بهمعنای وسیع و خیال بیمرز و فانتزیاش. دوره هویتبخشی به زبانی است که به درازای تاریخ چشمبند به چشم سخن گفته است؛ دوره ارتباط گرفتن زبان است با اعماق پنهان خویش، دوره کشف زبان است برای آزادی خویش، نوعی آزادی که مقدم است بر هرگونهای دیگر از آزادی. اینگونه انقلاب، تنها در بستر و اعماق خود زبان ممکن است. تاثیرات بیرونی هر چیز و هرگونه که باشند، تنها نقشمایهاند و بس. نوگرایی شیرکو به نوگراییهای ادبی در دیگر کشورهای منطقه هیچ شباهتی ندارد: شیرکو تنها خالق فرمی نو در شعر نیست، بلکه با او زبان به خویشتن خویش بازمیگردد، یعنی زبان به خودآگاهی میرسد و بیمرزی و امکانات بیپایان خود را میشناسد. با او زبان کردی از یک زبان مهجور که تنها وسیلهای برای ارتباط است تبدیل به زبانی جهانی میشود، زبانی برای همه مسایل، برای هر نوع دیدگاهی، برای هرگونه بیانی، زبانی که این توانایی را مییابد که هم سوبژکتیو و ذهنی باشد و هم ابژکتیو و عینی، این زبان میتواند هم انتزاعی باشد و هم انضمامی. همه این ویژگیهای زبانی شیرکو به نسلهای بعد از خودش این امکان را میدهد که باب تفکر نظری به زبانی کردی را باز کنند، کاری که بدون تجربه شیرکو نشدنی و دستکم بس دشوار مینمود. نقش مارتین لوتر در رهاکردن زبانهای اروپایی از چنگ زبان لاتین چقدر پراهمیت و حیاتی است، نقش شیرکو هم در رهاکردن زبان کردی از تاریخ نادیدهگرفته خود و زبانهای مسلط و غالب منطقه به همان اندازه دارای اهمیت است.
شعر شیرکو و تجربه بزرگ و متداومش، آن تلاش افسانهای است برای در آغوشکشیدن همه هستی از راه شعر، برای نزدیکشدن به همه چیز از طریق شعر، برای تبدیل شعر به مبدايی که جهان از آن آغاز میشود، برای پی بردن به همهچیز از رهگذر شعر، شعر شیرکو روایتگر امواج بلندی است که در دل دریای بیکران زبان نهفته است. اگر کمی ریزبینانه نگاه کنیم، درمییابیم که این شیرکو نیست که زبان را بهکار میگیرد تا سخن بگوید، بلکه این زبان است که شیرکو را بهکار میگیرد تا عظمت و بیپایانی خود را نشان دهد. این شیرکو نیست که از طریق زبان خودش را آزاد میکند بلکه زبان است که از طریق شیرکو رها میشود. شعر شیرکو جوابی است به چند قرن سکوت عمیق و بزرگ. او باهزاران ورق شعر، به صدها سال سکوت ما زبان میبخشد. شیرکو میآید و به بعد از خودش آخرین نظر را میاندازد. تاریخی نحیف و خالی میبیند، دنیایی که درآن اشیا بیصدایند، دنیایی که در آن همهچیز بیزبان است. در شعر کلاسیک چیزی جز سوزوگداز و نالههای عاشقانه نیست، امیال سرکوبشده انسان راه را بر تخیل شعری بستهاند و همه جهان و احساسات و هرآنچه را در او هست، سرکوب و عاری از صدا کردهاند. شعر شیرکو پاسخی است به این بیابان خشک وسیع. شعر شیرکو برخلاف نالههای عاشقانه شعر کلاسیک، به زندگی، جهان و به انسان نزدیک میشود. همه آن چیزها که در شعر کلاسیک بیصدا و پنهان ماندهاند، در شعر و زبان شیرکو جایگاه خود را بازیافتهاند. شعر شیرکو به میدان آمدن دیگرگونه کلمات است و نشاندادن اشیا به شکلی دیگر. هم احیای کلمات، هم آزاد کردن اشیاست از چنگال فراموشی و مرگ. درواقع نمیشود چیزی پیدا کرد که نوشتن درباره شیرکو را با آن به پایان رساند. هر جایی احساس کنیم چیزی درباره شیرکو گفتهایم، از همانجا باید دوباره بخوانیمش و بررسیاش کنیم و دنیای پیچیده و پرپیچوخمش را از نو کشف کنیم. او فقط یک شاعر نبود که روزی آمده و روزی رفته باشد، تاریخی بود با همه پیچیدگیها، شگفتیها و تناقضهایش، جهانی بود که به واسطه خویشتن پر از رنگش، پر از تنوع و تکثرش، میتوانست از ترسها و بیمها و امیدها و رویاهای خویش سخن بگوید.
* عنوان این نوشته تلمیحی است به یکی اشعار بلند شیرکو به نام «اینک دختری که سرزمین من است»
نورمن میلر در نوشتهای میگوید: «مردن خیلی سخت نیست، تا این لحظه کسی نیست که نتوانسته باشد بمیرد»؛ اما این موضوع در مورد هرکسی صدق نمیکند؛ به نظر من شیرکو بيكس همانی است که هرچه هم اراده کند، نمیتواند بمیرد. اصولا توصیف شیرکو بس دشوار است؛ سخن گفتن از شیرکو کار دشواری است. جملهای سراغ ندارم که در توصیف او مناسب باشد، مگر این جمله کنت هامسون که میگوید: «شاعر رعدوبرقی است که پژواکش تا صدها سال بعد شنیده خواهد شد.» شاید امروز آذرخشش به چشممان نیاید، اما بیچونوچرا پژواک آن نهفقط تا قرنها بعد که شاید حتی آن زمانی شنیده شود که در این سیاره دیگر کردی نباشد. مرگش به ناگه نبود؛ زمانش بود. مرگش هم مثل خودش بود، حادثهای که بعد از خود، رنگ دنیا را همیشه دیگرگون نگه خواهد داشت. مرگش انگار از قبل اندیشیده شده بود، گویی پیش از آنکه مرگش خودی نشان دهد، شیرکو میدانست کی و کجا به سراغش خواهد آمد. مرگ اگرچه همواره بخش مهمی از جهانبینی شیرکو بوده، اما او از آن دسته شاعرانی است که باید بحق شاعران زندگی نامیدشان. بسیار درباره درگذشتگان نوشته، اما نه به قصد بازگفت و ستایش مرگشان، برای اینکه از نو زندهشان کند... .
نوشتن در چشم او، زندگی را درآغوش گرفتن بود؛ چراکه نوشتن را برای ساختن زندگی میخواست. دوران شیرکو تا به امروز عصر مرگ و فجایع ناگوار و هولناک بوده است و قرار است شعر شیرکو در برابر استیلای مرگ، نمادی از تفوق زندگی آزاد باشد. او در زندگی خود نیز با آزاد زیستن، با زیستن به جای همه مردگان، بیفراموشی سهم بیگانگان، مرگ را به مبارزه میخواند. در برابر همه تحقیرهایی که به انسان روا میشود، شعر شیرکو ترانهای است مانا و ستایشگر زیباییهای نوع بشر. همهچیز در شعر شیرکو زنده نشان میدهد. وطن نزد او، وطنی نیست بهمعنای ناسیونالیستیاش، بلکه هر جا و جغرافیایی است که شور زندگی در آن جریان داشته باشد. در شعر او سنگها، کوهها و پرندگان، همه، فریاد برمیآوردند، مثل ما؛ میگریند مثل ما: در پی کشف معنای زندگی است که آنها فغان میکنند. «گوران» (از بنیانگذاران شعر مدرن کردی) نیز چون او عاشق زندگی بود، اما گوران فرزند روزگار حوادث و رخدادهای ناگوار نبود؛ شیرکو در گردباد حوادث ناگوار، زندگی را میستاید، این است اهمیت شیرکو. این تنها وابسته به زندگی خودش نیست، بلکه وابسته به کنار زدن و شکستن هر قالبی است که بودنمان را در
برمیگیرد. شعر او چیزی نیست جز آزاد کردن توان بیپایان زندگی از زندانهای بزرگی که دورش ساخته میشود. او در سیاست هم فریاد زندگی را میسراید؛ نه فریاد ایدئولوژیک گروه یا دستهای خاص را. او هم شاعر حوادث بزرگ و هم شاعر چیزهای کوچک بود؛ شعر او سفری است عمیق و پر از شگفتی و سرشار از تداعیهای رازآلود و پنهان. از جمله شاعران انگشتشماری بود که میتوانند هر چیزی را به شعر تبدیل کنند. مهمترین ویژگی او قدرت بینظیرش در تبدیل سیاست به شعر بود. اگرچه سیاست بخشی از جهانبینی شعریاش بود، هرگز نگاه سیاسی به شعر را برنتابید و نگاهش به سیاست همیشه نگاه یک شاعر ماند.
هیچوقت ندیدم نگران این باشد که مردم درباره خودش، درباره موضعش و باورهایش چه میگویند، اما همیشه پیگیر این بود که درباره شعرش چه میگویند. در اینجا کسی را نداریم که همانند او اسیر شعر بوده باشد. شیرکو فقط یک شاعر نبود، مولد بزرگ و حیرتآور شعر نیز بود. توان اعجابآوری داشت در اینکه شعر را در همه فرمها و قالبها و شیوههایش، با همه اماواگرهایش، تجربه کند، شعر را تا مرزهای محالش پیش ببرد یا فکر و ایدهای واحد را در صدها تصویر متفاوت بسازد. او همیشه با ما خواهد ماند، از آن دست آدمهایی که تنها به دنیا میآیند و مرگشان چیزی نیست جز استعارهای شعری، مجازی که هیچوقت نباید حقیقت به شمارش آوریم. با شیرکو مرگ هیچگاه نمیتواند وظیفه خودش را تام و کمال انجام دهد. او مثل همه نویسندگان بزرگ واجد تنها یک جسم نیست، از همینرو مرگ تنها میتواند فرم یک جسم او را تغییر دهد و فرمهای دیگرش دستناخورده باقی میمانند. او از آن دست جانهایی است که هرچه مرگ سعی کند در راهروهای زمان و مکان محصورش کند، باز شکلی دیگر و مجالی دیگر مییابد و سربرمیآورد، او مثل همه شاعران بیشتر از سراب نسج است تا از گوشت و رگ و پی.
آنچه شیرکو را یگانه میسازد، توانایی بینظیرش در همیشه از نو آغاز کردن بود، شعر نزد شیرکو تجربهای نیست که آغاز و پایانی داشته باشد، بلکه خود زندگی است در حرکت ابدیاش. شاید همهمان حیرت کرده باشیم از بازنایستادنش از نوشتن. او از کسانی بود که همیشه از نو آغاز میکنند: برای او زندگی برای این بود که بنویسد، نه اینکه نفس بکشد. او از آن درگذشتگانی است که مدام بازمیگردند، همیشه چیز تازهای در او هست که باید صدایش کنیم و ببینیمش. او تنها انسانی نبود با هزاران قصیده، بلکه انسانی است براي عصرهای آینده، آن روزهایی که میآیند، هرگز سیر نمیشوند از دیدنش.
اغراق نیست اگر بگویم شیرکو تنها «روانگه»ای حقیقی بود (شیرکو بههمراه تنی چند از شاعران و نویسندگان کرد در دهه 70 میلادی با انتشار بیانیه ادبی روانگه تحولی شگرف در شعر معاصر کرد به وجود آوردند)، روانگهای تا آخر وفادار به این مکتب. تنها روانگهای که خود مغموم و اسیر این مکتب نشد.
اگرچه نام شیرکو تداعیکننده روانگه است، اما توان و نگاه او فراتر از آن بود که در فرم یا قالب یا مکتب خاصی آرام بگیرد. مثل هر نویسنده بزرگ دیگری این توانایی را داشت که استقلال خود را حفظ کند. روانگه در تجربه اولیه شیرکو زمانی است برای «نه» گفتن و پیشی گرفتن از تاریخ پیش از خودش، مجالی است برای تولد دنیایی تازه که به صدایی نو نیاز دارد. زبانی برای بیان تناقضات و برای بیان معماگونگی امیدهای تسخیرشدهاش. به نظر من روانگه هرگز مکتب یا شیوهای خاص نبوده است بلکه اسمی نمادین است برای تولد دنیایی نو، نامگذاری بهمعنای سپریشدن جهانی درگذشته و قرارگرفتن در معرض گرداب و تندبادهای عصری جدید.
تفاوت بین شعر شیرکو و شعر شعرای پیش از خودش در وهله اول در این است که شاعران دیگر هرکدام به نحوی در جهانی از پیش مهیا بهدنیا آمدند، در سیستمی از زبان رایج و تخیلی ازپیشتجربهشده، در فرمی از شعر و شیوهای مرسوم که تاریخی دیرینه داشته است؛ حال آنکه افسانه شیرکو از آنجا آغاز میشود که بعد از نوشتن دو مجموعه اولش به شکلی رادیکال، به ناگاه مجموعه «من عطشم با آتش سیراب میشود» را مینویسد، گام بلندی به سمت جهانی نو و زبانی نو برمیدارد که پیش از او تجربه نشده بوده و وجود هم نداشته است. «من عطشم...» بههمراه داستان بلند «درخوابم» جمیل صائب، دو اثر مهم و تاثیرگذار ادبیات کردی قرن بیستم هستند؛ چون این دو اثر گسستی ریشهای و رادیکالند از جهانبینی مرسوم ادبی و فکریای که تا آن زمان مرسوم بوده است. مجموعه شعر «من عطشم... » لحظه تولد حقیقی شیرکو است، زمان ایستادن در جایگاهی بالاتر از گوران، وقت فاصله گرفتن شعر کردی از چند سده گذشته خود. به نظر من اشتباه بزرگی است که به وجود آمدن این دوره از شعر و ظهور شیرکو را فقط تحتتاثیر شعر نو عربی بر نویسندگان آن دوره بدانیم؛ اتفاقا برعکس؛ آن دوره، دوره ارتباط حقیقی ادبیات کردی است با میراث کهن و تاریخ سرکوبشده خویش، دوره تولد حقیقی زبان کردی است بهمعنای وسیع و خیال بیمرز و فانتزیاش. دوره هویتبخشی به زبانی است که به درازای تاریخ چشمبند به چشم سخن گفته است؛ دوره ارتباط گرفتن زبان است با اعماق پنهان خویش، دوره کشف زبان است برای آزادی خویش، نوعی آزادی که مقدم است بر هرگونهای دیگر از آزادی. اینگونه انقلاب، تنها در بستر و اعماق خود زبان ممکن است. تاثیرات بیرونی هر چیز و هرگونه که باشند، تنها نقشمایهاند و بس. نوگرایی شیرکو به نوگراییهای ادبی در دیگر کشورهای منطقه هیچ شباهتی ندارد: شیرکو تنها خالق فرمی نو در شعر نیست، بلکه با او زبان به خویشتن خویش بازمیگردد، یعنی زبان به خودآگاهی میرسد و بیمرزی و امکانات بیپایان خود را میشناسد. با او زبان کردی از یک زبان مهجور که تنها وسیلهای برای ارتباط است تبدیل به زبانی جهانی میشود، زبانی برای همه مسایل، برای هر نوع دیدگاهی، برای هرگونه بیانی، زبانی که این توانایی را مییابد که هم سوبژکتیو و ذهنی باشد و هم ابژکتیو و عینی، این زبان میتواند هم انتزاعی باشد و هم انضمامی. همه این ویژگیهای زبانی شیرکو به نسلهای بعد از خودش این امکان را میدهد که باب تفکر نظری به زبانی کردی را باز کنند، کاری که بدون تجربه شیرکو نشدنی و دستکم بس دشوار مینمود. نقش مارتین لوتر در رهاکردن زبانهای اروپایی از چنگ زبان لاتین چقدر پراهمیت و حیاتی است، نقش شیرکو هم در رهاکردن زبان کردی از تاریخ نادیدهگرفته خود و زبانهای مسلط و غالب منطقه به همان اندازه دارای اهمیت است.
شعر شیرکو و تجربه بزرگ و متداومش، آن تلاش افسانهای است برای در آغوشکشیدن همه هستی از راه شعر، برای نزدیکشدن به همه چیز از طریق شعر، برای تبدیل شعر به مبدايی که جهان از آن آغاز میشود، برای پی بردن به همهچیز از رهگذر شعر، شعر شیرکو روایتگر امواج بلندی است که در دل دریای بیکران زبان نهفته است. اگر کمی ریزبینانه نگاه کنیم، درمییابیم که این شیرکو نیست که زبان را بهکار میگیرد تا سخن بگوید، بلکه این زبان است که شیرکو را بهکار میگیرد تا عظمت و بیپایانی خود را نشان دهد. این شیرکو نیست که از طریق زبان خودش را آزاد میکند بلکه زبان است که از طریق شیرکو رها میشود. شعر شیرکو جوابی است به چند قرن سکوت عمیق و بزرگ. او باهزاران ورق شعر، به صدها سال سکوت ما زبان میبخشد. شیرکو میآید و به بعد از خودش آخرین نظر را میاندازد. تاریخی نحیف و خالی میبیند، دنیایی که درآن اشیا بیصدایند، دنیایی که در آن همهچیز بیزبان است. در شعر کلاسیک چیزی جز سوزوگداز و نالههای عاشقانه نیست، امیال سرکوبشده انسان راه را بر تخیل شعری بستهاند و همه جهان و احساسات و هرآنچه را در او هست، سرکوب و عاری از صدا کردهاند. شعر شیرکو پاسخی است به این بیابان خشک وسیع. شعر شیرکو برخلاف نالههای عاشقانه شعر کلاسیک، به زندگی، جهان و به انسان نزدیک میشود. همه آن چیزها که در شعر کلاسیک بیصدا و پنهان ماندهاند، در شعر و زبان شیرکو جایگاه خود را بازیافتهاند. شعر شیرکو به میدان آمدن دیگرگونه کلمات است و نشاندادن اشیا به شکلی دیگر. هم احیای کلمات، هم آزاد کردن اشیاست از چنگال فراموشی و مرگ. درواقع نمیشود چیزی پیدا کرد که نوشتن درباره شیرکو را با آن به پایان رساند. هر جایی احساس کنیم چیزی درباره شیرکو گفتهایم، از همانجا باید دوباره بخوانیمش و بررسیاش کنیم و دنیای پیچیده و پرپیچوخمش را از نو کشف کنیم. او فقط یک شاعر نبود که روزی آمده و روزی رفته باشد، تاریخی بود با همه پیچیدگیها، شگفتیها و تناقضهایش، جهانی بود که به واسطه خویشتن پر از رنگش، پر از تنوع و تکثرش، میتوانست از ترسها و بیمها و امیدها و رویاهای خویش سخن بگوید.
* عنوان این نوشته تلمیحی است به یکی اشعار بلند شیرکو به نام «اینک دختری که سرزمین من است»
هیچوقت ندیدم نگران این باشد که مردم درباره خودش، درباره موضعش و باورهایش چه میگویند، اما همیشه پیگیر این بود که درباره شعرش چه میگویند. در اینجا کسی را نداریم که همانند او اسیر شعر بوده باشد. شیرکو فقط یک شاعر نبود، مولد بزرگ و حیرتآور شعر نیز بود. توان اعجابآوری داشت در اینکه شعر را در همه فرمها و قالبها و شیوههایش، با همه اماواگرهایش، تجربه کند، شعر را تا مرزهای محالش پیش ببرد یا فکر و ایدهای واحد را در صدها تصویر متفاوت بسازد. او همیشه با ما خواهد ماند، از آن دست آدمهایی که تنها به دنیا میآیند و مرگشان چیزی نیست جز استعارهای شعری، مجازی که هیچوقت نباید حقیقت به شمارش آوریم. با شیرکو مرگ هیچگاه نمیتواند وظیفه خودش را تام و کمال انجام دهد. او مثل همه نویسندگان بزرگ واجد تنها یک جسم نیست، از همینرو مرگ تنها میتواند فرم یک جسم او را تغییر دهد و فرمهای دیگرش دستناخورده باقی میمانند. او از آن دست جانهایی است که هرچه مرگ سعی کند در راهروهای زمان و مکان محصورش کند، باز شکلی دیگر و مجالی دیگر مییابد و سربرمیآورد، او مثل همه شاعران بیشتر از سراب نسج است تا از گوشت و رگ و پی.
آنچه شیرکو را یگانه میسازد، توانایی بینظیرش در همیشه از نو آغاز کردن بود، شعر نزد شیرکو تجربهای نیست که آغاز و پایانی داشته باشد، بلکه خود زندگی است در حرکت ابدیاش. شاید همهمان حیرت کرده باشیم از بازنایستادنش از نوشتن. او از کسانی بود که همیشه از نو آغاز میکنند: برای او زندگی برای این بود که بنویسد، نه اینکه نفس بکشد. او از آن درگذشتگانی است که مدام بازمیگردند، همیشه چیز تازهای در او هست که باید صدایش کنیم و ببینیمش. او تنها انسانی نبود با هزاران قصیده، بلکه انسانی است براي عصرهای آینده، آن روزهایی که میآیند، هرگز سیر نمیشوند از دیدنش.
اغراق نیست اگر بگویم شیرکو تنها «روانگه»ای حقیقی بود (شیرکو بههمراه تنی چند از شاعران و نویسندگان کرد در دهه 70 میلادی با انتشار بیانیه ادبی روانگه تحولی شگرف در شعر معاصر کرد به وجود آوردند)، روانگهای تا آخر وفادار به این مکتب. تنها روانگهای که خود مغموم و اسیر این مکتب نشد.
اگرچه نام شیرکو تداعیکننده روانگه است، اما توان و نگاه او فراتر از آن بود که در فرم یا قالب یا مکتب خاصی آرام بگیرد. مثل هر نویسنده بزرگ دیگری این توانایی را داشت که استقلال خود را حفظ کند. روانگه در تجربه اولیه شیرکو زمانی است برای «نه» گفتن و پیشی گرفتن از تاریخ پیش از خودش، مجالی است برای تولد دنیایی تازه که به صدایی نو نیاز دارد. زبانی برای بیان تناقضات و برای بیان معماگونگی امیدهای تسخیرشدهاش. به نظر من روانگه هرگز مکتب یا شیوهای خاص نبوده است بلکه اسمی نمادین است برای تولد دنیایی نو، نامگذاری بهمعنای سپریشدن جهانی درگذشته و قرارگرفتن در معرض گرداب و تندبادهای عصری جدید.
تفاوت بین شعر شیرکو و شعر شعرای پیش از خودش در وهله اول در این است که شاعران دیگر هرکدام به نحوی در جهانی از پیش مهیا بهدنیا آمدند، در سیستمی از زبان رایج و تخیلی ازپیشتجربهشده، در فرمی از شعر و شیوهای مرسوم که تاریخی دیرینه داشته است؛ حال آنکه افسانه شیرکو از آنجا آغاز میشود که بعد از نوشتن دو مجموعه اولش به شکلی رادیکال، به ناگاه مجموعه «من عطشم با آتش سیراب میشود» را مینویسد، گام بلندی به سمت جهانی نو و زبانی نو برمیدارد که پیش از او تجربه نشده بوده و وجود هم نداشته است. «من عطشم...» بههمراه داستان بلند «درخوابم» جمیل صائب، دو اثر مهم و تاثیرگذار ادبیات کردی قرن بیستم هستند؛ چون این دو اثر گسستی ریشهای و رادیکالند از جهانبینی مرسوم ادبی و فکریای که تا آن زمان مرسوم بوده است. مجموعه شعر «من عطشم... » لحظه تولد حقیقی شیرکو است، زمان ایستادن در جایگاهی بالاتر از گوران، وقت فاصله گرفتن شعر کردی از چند سده گذشته خود. به نظر من اشتباه بزرگی است که به وجود آمدن این دوره از شعر و ظهور شیرکو را فقط تحتتاثیر شعر نو عربی بر نویسندگان آن دوره بدانیم؛ اتفاقا برعکس؛ آن دوره، دوره ارتباط حقیقی ادبیات کردی است با میراث کهن و تاریخ سرکوبشده خویش، دوره تولد حقیقی زبان کردی است بهمعنای وسیع و خیال بیمرز و فانتزیاش. دوره هویتبخشی به زبانی است که به درازای تاریخ چشمبند به چشم سخن گفته است؛ دوره ارتباط گرفتن زبان است با اعماق پنهان خویش، دوره کشف زبان است برای آزادی خویش، نوعی آزادی که مقدم است بر هرگونهای دیگر از آزادی. اینگونه انقلاب، تنها در بستر و اعماق خود زبان ممکن است. تاثیرات بیرونی هر چیز و هرگونه که باشند، تنها نقشمایهاند و بس. نوگرایی شیرکو به نوگراییهای ادبی در دیگر کشورهای منطقه هیچ شباهتی ندارد: شیرکو تنها خالق فرمی نو در شعر نیست، بلکه با او زبان به خویشتن خویش بازمیگردد، یعنی زبان به خودآگاهی میرسد و بیمرزی و امکانات بیپایان خود را میشناسد. با او زبان کردی از یک زبان مهجور که تنها وسیلهای برای ارتباط است تبدیل به زبانی جهانی میشود، زبانی برای همه مسایل، برای هر نوع دیدگاهی، برای هرگونه بیانی، زبانی که این توانایی را مییابد که هم سوبژکتیو و ذهنی باشد و هم ابژکتیو و عینی، این زبان میتواند هم انتزاعی باشد و هم انضمامی. همه این ویژگیهای زبانی شیرکو به نسلهای بعد از خودش این امکان را میدهد که باب تفکر نظری به زبانی کردی را باز کنند، کاری که بدون تجربه شیرکو نشدنی و دستکم بس دشوار مینمود. نقش مارتین لوتر در رهاکردن زبانهای اروپایی از چنگ زبان لاتین چقدر پراهمیت و حیاتی است، نقش شیرکو هم در رهاکردن زبان کردی از تاریخ نادیدهگرفته خود و زبانهای مسلط و غالب منطقه به همان اندازه دارای اهمیت است.
شعر شیرکو و تجربه بزرگ و متداومش، آن تلاش افسانهای است برای در آغوشکشیدن همه هستی از راه شعر، برای نزدیکشدن به همه چیز از طریق شعر، برای تبدیل شعر به مبدايی که جهان از آن آغاز میشود، برای پی بردن به همهچیز از رهگذر شعر، شعر شیرکو روایتگر امواج بلندی است که در دل دریای بیکران زبان نهفته است. اگر کمی ریزبینانه نگاه کنیم، درمییابیم که این شیرکو نیست که زبان را بهکار میگیرد تا سخن بگوید، بلکه این زبان است که شیرکو را بهکار میگیرد تا عظمت و بیپایانی خود را نشان دهد. این شیرکو نیست که از طریق زبان خودش را آزاد میکند بلکه زبان است که از طریق شیرکو رها میشود. شعر شیرکو جوابی است به چند قرن سکوت عمیق و بزرگ. او باهزاران ورق شعر، به صدها سال سکوت ما زبان میبخشد. شیرکو میآید و به بعد از خودش آخرین نظر را میاندازد. تاریخی نحیف و خالی میبیند، دنیایی که درآن اشیا بیصدایند، دنیایی که در آن همهچیز بیزبان است. در شعر کلاسیک چیزی جز سوزوگداز و نالههای عاشقانه نیست، امیال سرکوبشده انسان راه را بر تخیل شعری بستهاند و همه جهان و احساسات و هرآنچه را در او هست، سرکوب و عاری از صدا کردهاند. شعر شیرکو پاسخی است به این بیابان خشک وسیع. شعر شیرکو برخلاف نالههای عاشقانه شعر کلاسیک، به زندگی، جهان و به انسان نزدیک میشود. همه آن چیزها که در شعر کلاسیک بیصدا و پنهان ماندهاند، در شعر و زبان شیرکو جایگاه خود را بازیافتهاند. شعر شیرکو به میدان آمدن دیگرگونه کلمات است و نشاندادن اشیا به شکلی دیگر. هم احیای کلمات، هم آزاد کردن اشیاست از چنگال فراموشی و مرگ. درواقع نمیشود چیزی پیدا کرد که نوشتن درباره شیرکو را با آن به پایان رساند. هر جایی احساس کنیم چیزی درباره شیرکو گفتهایم، از همانجا باید دوباره بخوانیمش و بررسیاش کنیم و دنیای پیچیده و پرپیچوخمش را از نو کشف کنیم. او فقط یک شاعر نبود که روزی آمده و روزی رفته باشد، تاریخی بود با همه پیچیدگیها، شگفتیها و تناقضهایش، جهانی بود که به واسطه خویشتن پر از رنگش، پر از تنوع و تکثرش، میتوانست از ترسها و بیمها و امیدها و رویاهای خویش سخن بگوید.
* عنوان این نوشته تلمیحی است به یکی اشعار بلند شیرکو به نام «اینک دختری که سرزمین من است»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.