|

«لِف نیکالایویچ تالْسْتوی» 185ساله شد

زادیادِعالیجنابِ رمان

حمیدرضا آتش‌بَرآب

سرورانِ گرامی، شما خوب نگاه کنید، بردارید و حتی در تورقی کوتاه بنگرید تا چه‌اندازه می‌شد پس از دیوانه مطلقی چون گوگول در روسیه به‌شیوه‌ای دیگر نوشت! اصلا چه‌طور می‌شد، پس از پوشکینِ کبیر و گوگول، هم در نهایتِ جدیت، هم در غایتِ منطق و هم در اوجِ دقت و شور و دلهره نوشت و باوجود ایشان نه‌تنها در ادبیاتِ سرزمین خود که در ادبیات جهان محبوب‌ترین شد!
این لِف تالْسْتوی است. اوست که سعی دارد تا هر اندیشه خلق‌الساعه‌ای را حتی تابه‌انتهایش پاس دارد و پیش بَرَد، تمامِ جزییات را توضیح و بسط دهد. هیچ بازی کلامی -دست‌کم چیزی نظیرِ نیکالای گوگول - در نثرِ تالْسْتوی نیست. هیچ تصویرِ ناگهانی نامفهومی نیز حضور ندارد. آن اتفاقاتی که گاهی در اینجا و آنجای رمان‌های تالْسْتوی سَرَک می‌کشند، اساسا چیزی سوای آن سوی جهنمی زندگی است که گوگولِ بزرگ نقش می‌زد. اگر در گوگول به‌نظر می‌رسد همه ‌چیزی از دست می‌رود، از این‌رو است که وی از روی‌ عمدی مشخص همه ‌چیز را بر پدیده‌ای بی‌ارزش و ریز متمرکز می‌کند و نمی‌گذارد و نمی‌خواهد که خواننده درباره چیز دیگری بیندیشد. این است که با از ‌دست ‌رفتنِ آن شنلِ کوچک، همه‌‌چیز انگاری از دست می‌رود و در پسِ این ‌همه، انسان نه‌تنها متعالی‌تر نمی‌شود، بلکه به شبحی خوفناک تبدیل می‌شود که شاید در خیابان‌ها دیگران را خِفت می‌کند و شنل‌هاشان را می‌دزدد. این همان سوی جهنمی است، حیات دارد و امروزِ ما شاید بیش از دورانِ گوگول هم ملموس است و بنابراین گوگول هم زنده است و این حقیقت پنهان نمی‌شود، جایی نمی‌رود و گویا هم نخواهد رفت. اما شما خوب نگاه کنید، بردارید و در تورقی کوتاه بنگرید پس از افسانه‌ای چون گوگول تا‌ چه ‌اندازه می‌شد در ادبیات، مانند عالیجناب تالْسْتوی، همزمان در نهایتِ جدیت و جنون بود و بی‌آنکه از سوی رازآلودِ حیات صحبت کنی، همه‌چیز را، عینا و علنا همه‌چیز را، خودبه‌خود به‌ وجود بیاوری!
تالْسْتوی مضامین را دنبال نمی‌کند، دنبالِ پیش‌آمدی نیست، همه‌ چیز از سرِ اتفاق است و اتفاقا اینجا اتفاقات همه در اوجِ جدیت و پذیرش و منطقند؛ هم آنّاکاری‌نینا و هم ایوان ایلیچ و هم همه مخلوقاتش... اما این آقای تالْسْتوی ما - آن‌کس که در طولِ حیاتش توانست دست‌کم 20 ‌آدمِ متفاوت باشد و تک‌تک آن آدم‌ها را در طولِ حیاتِ کوتاهشان در اوجِ ممکنِ خود زندگی کند - هدفش چه بود؟ هدفِ تالْسْتوی کاملا چیزِ دیگری بود. هدفش این بود که به‌شکلی هنرمندانه از انسان برای انسان بگوید، اینکه دریابد رسالتِ انسان و جایگاهش چیست، اهمیتِ انسان در چیست و هدفِ انسان چیست؟ اینکه در سیمای قهرمانانش بگوید چه‌طور باید زیست و اساسا چگونه باید ادراک کرد؟ پیش ‌از او و حتی پس‌ از او نویسندگان اگر هم چنین ‌هدفی پیش‌روی خود داشته‌اند، آن را به‌شکلی ماورایی نشان ‌داده‌اند و همین بوده که از منظرِ خوانندگان هوشیار اغلب این دُمِ خروس بلافاصله از سبکشان بیرون ‌زده‌، و این امر چه نوابغی را که به نقالان و اندرزگویانی کم‌قریحه بدل نکرده ‌است! تالْسْتوی هرگز اینگونه نبود و اگر هم از سکوی آن اهدافِ بلندش نوعا به‌شکلی از موعظه‌گر تبدیل می‌شود، این نتیجه طبیعی حرکتِ اوست و بیهوده هم نیست که مراد و مربی می‌شود. انگار که مثلِ کودکی رشد می‌کند و درچشم‌برهم‌زدنی آنچه را از مربی خود آموخته کناری می‌گذارد و از آن پس دیگر در هیات انسانی رشدیافته‌تر می‌نویسد و همه آن ‌وجودی که در گذشته بوده را یکسر فراموش می‌کند و اینها فرآیندی بسیار جدی است. او خیلی بی‌بدیل و جدی خواند و فراگرفت و بی‌اندازه هم جدی نوشت و همواره بدونِ نیاز به مثال‌زدن‌ها و الگوپردازی‌ها و نوعی از قصه‌بافی...
می‌گویند آدمی هرچه بیشتر سعی در ارایه خود کند، از حقیقت فاصله بیشتری خواهد گرفت. اما امروز جای هیچ حرفی نیست که همین جنابِ آقای تالْسْتوی - که گویی می‌خواست چون خالقی همه ‌چیز را دیگر بار از بالا بیافریند - از بزرگ‌ترین فرزندانِ بشر بوده ‌است و عظمتِ او تنها از این‌رو نیست که انسان‌دوستی خود را در زیباترین و ماندگارترین قالب‌های جهانی ارایه کرد؛ بلکه بزرگی او در این است که همواره کوشید زندگی‌اش با افکار و عقایدش یکسان باشد. بیهوده نیست که شهرت عالمگیرش در دو دهه پایانی حیاتش به چنان مرتبه‌ای رسید که از مرگِ ولتر به بعد هیچ ادیبی تا به این رفعت نرسیده‌ بود و بیهوده نیست که افسونِ آفریده‌هایی نظیر جنگ ‌و صلح و آنّاکارنینا و رستاخیز و مرگِ ایوان ایلیچو سوناتِ کروتسِر و... تا ابد بشریت را مبهوت خود کرده ‌است. اینها نه‌فقط شاهکارهایی داستانی از ادبیات روسی که رمان‌هایی هستند متعلق به همه جهانیان؛ رمان‌هایی راهگشا که بیش از هر رمان دیگری عرصه و افق آثار داستانی را وسعت بخشیدند.
کافی است شما یکی از این آثار را خوب نگاه کنید و بنگرید که تا چه‌اندازه می‌شد مافوق انسان نوشت و از آن ‌پس همداستان خواهیم ‌بود که تالْسْتوی غول‌آساترین انسانی بوده که پای بر سرزمین روسیه داشته است. تالْسْتوی سرتاسرِ زندگی در پی حقیقت گشت و جز حقیقت هم چیزی نشانمان نداد. این آقا، عالیجنابِ رمانِ جهان است؛ لِف نیکالایویچ تالْسْتوی است! و صدوهشتادوپنجمین سال زادروز گرمش را بر این زمینِ سردمان گرامی بداریم!
سرورانِ گرامی، شما خوب نگاه کنید، بردارید و حتی در تورقی کوتاه بنگرید تا چه‌اندازه می‌شد پس از دیوانه مطلقی چون گوگول در روسیه به‌شیوه‌ای دیگر نوشت! اصلا چه‌طور می‌شد، پس از پوشکینِ کبیر و گوگول، هم در نهایتِ جدیت، هم در غایتِ منطق و هم در اوجِ دقت و شور و دلهره نوشت و باوجود ایشان نه‌تنها در ادبیاتِ سرزمین خود که در ادبیات جهان محبوب‌ترین شد!
این لِف تالْسْتوی است. اوست که سعی دارد تا هر اندیشه خلق‌الساعه‌ای را حتی تابه‌انتهایش پاس دارد و پیش بَرَد، تمامِ جزییات را توضیح و بسط دهد. هیچ بازی کلامی -دست‌کم چیزی نظیرِ نیکالای گوگول - در نثرِ تالْسْتوی نیست. هیچ تصویرِ ناگهانی نامفهومی نیز حضور ندارد. آن اتفاقاتی که گاهی در اینجا و آنجای رمان‌های تالْسْتوی سَرَک می‌کشند، اساسا چیزی سوای آن سوی جهنمی زندگی است که گوگولِ بزرگ نقش می‌زد. اگر در گوگول به‌نظر می‌رسد همه ‌چیزی از دست می‌رود، از این‌رو است که وی از روی‌ عمدی مشخص همه ‌چیز را بر پدیده‌ای بی‌ارزش و ریز متمرکز می‌کند و نمی‌گذارد و نمی‌خواهد که خواننده درباره چیز دیگری بیندیشد. این است که با از ‌دست ‌رفتنِ آن شنلِ کوچک، همه‌‌چیز انگاری از دست می‌رود و در پسِ این ‌همه، انسان نه‌تنها متعالی‌تر نمی‌شود، بلکه به شبحی خوفناک تبدیل می‌شود که شاید در خیابان‌ها دیگران را خِفت می‌کند و شنل‌هاشان را می‌دزدد. این همان سوی جهنمی است، حیات دارد و امروزِ ما شاید بیش از دورانِ گوگول هم ملموس است و بنابراین گوگول هم زنده است و این حقیقت پنهان نمی‌شود، جایی نمی‌رود و گویا هم نخواهد رفت. اما شما خوب نگاه کنید، بردارید و در تورقی کوتاه بنگرید پس از افسانه‌ای چون گوگول تا‌ چه ‌اندازه می‌شد در ادبیات، مانند عالیجناب تالْسْتوی، همزمان در نهایتِ جدیت و جنون بود و بی‌آنکه از سوی رازآلودِ حیات صحبت کنی، همه‌چیز را، عینا و علنا همه‌چیز را، خودبه‌خود به‌ وجود بیاوری!
تالْسْتوی مضامین را دنبال نمی‌کند، دنبالِ پیش‌آمدی نیست، همه‌ چیز از سرِ اتفاق است و اتفاقا اینجا اتفاقات همه در اوجِ جدیت و پذیرش و منطقند؛ هم آنّاکاری‌نینا و هم ایوان ایلیچ و هم همه مخلوقاتش... اما این آقای تالْسْتوی ما - آن‌کس که در طولِ حیاتش توانست دست‌کم 20 ‌آدمِ متفاوت باشد و تک‌تک آن آدم‌ها را در طولِ حیاتِ کوتاهشان در اوجِ ممکنِ خود زندگی کند - هدفش چه بود؟ هدفِ تالْسْتوی کاملا چیزِ دیگری بود. هدفش این بود که به‌شکلی هنرمندانه از انسان برای انسان بگوید، اینکه دریابد رسالتِ انسان و جایگاهش چیست، اهمیتِ انسان در چیست و هدفِ انسان چیست؟ اینکه در سیمای قهرمانانش بگوید چه‌طور باید زیست و اساسا چگونه باید ادراک کرد؟ پیش ‌از او و حتی پس‌ از او نویسندگان اگر هم چنین ‌هدفی پیش‌روی خود داشته‌اند، آن را به‌شکلی ماورایی نشان ‌داده‌اند و همین بوده که از منظرِ خوانندگان هوشیار اغلب این دُمِ خروس بلافاصله از سبکشان بیرون ‌زده‌، و این امر چه نوابغی را که به نقالان و اندرزگویانی کم‌قریحه بدل نکرده ‌است! تالْسْتوی هرگز اینگونه نبود و اگر هم از سکوی آن اهدافِ بلندش نوعا به‌شکلی از موعظه‌گر تبدیل می‌شود، این نتیجه طبیعی حرکتِ اوست و بیهوده هم نیست که مراد و مربی می‌شود. انگار که مثلِ کودکی رشد می‌کند و درچشم‌برهم‌زدنی آنچه را از مربی خود آموخته کناری می‌گذارد و از آن پس دیگر در هیات انسانی رشدیافته‌تر می‌نویسد و همه آن ‌وجودی که در گذشته بوده را یکسر فراموش می‌کند و اینها فرآیندی بسیار جدی است. او خیلی بی‌بدیل و جدی خواند و فراگرفت و بی‌اندازه هم جدی نوشت و همواره بدونِ نیاز به مثال‌زدن‌ها و الگوپردازی‌ها و نوعی از قصه‌بافی...
می‌گویند آدمی هرچه بیشتر سعی در ارایه خود کند، از حقیقت فاصله بیشتری خواهد گرفت. اما امروز جای هیچ حرفی نیست که همین جنابِ آقای تالْسْتوی - که گویی می‌خواست چون خالقی همه ‌چیز را دیگر بار از بالا بیافریند - از بزرگ‌ترین فرزندانِ بشر بوده ‌است و عظمتِ او تنها از این‌رو نیست که انسان‌دوستی خود را در زیباترین و ماندگارترین قالب‌های جهانی ارایه کرد؛ بلکه بزرگی او در این است که همواره کوشید زندگی‌اش با افکار و عقایدش یکسان باشد. بیهوده نیست که شهرت عالمگیرش در دو دهه پایانی حیاتش به چنان مرتبه‌ای رسید که از مرگِ ولتر به بعد هیچ ادیبی تا به این رفعت نرسیده‌ بود و بیهوده نیست که افسونِ آفریده‌هایی نظیر جنگ ‌و صلح و آنّاکارنینا و رستاخیز و مرگِ ایوان ایلیچو سوناتِ کروتسِر و... تا ابد بشریت را مبهوت خود کرده ‌است. اینها نه‌فقط شاهکارهایی داستانی از ادبیات روسی که رمان‌هایی هستند متعلق به همه جهانیان؛ رمان‌هایی راهگشا که بیش از هر رمان دیگری عرصه و افق آثار داستانی را وسعت بخشیدند.
کافی است شما یکی از این آثار را خوب نگاه کنید و بنگرید که تا چه‌اندازه می‌شد مافوق انسان نوشت و از آن ‌پس همداستان خواهیم ‌بود که تالْسْتوی غول‌آساترین انسانی بوده که پای بر سرزمین روسیه داشته است. تالْسْتوی سرتاسرِ زندگی در پی حقیقت گشت و جز حقیقت هم چیزی نشانمان نداد. این آقا، عالیجنابِ رمانِ جهان است؛ لِف نیکالایویچ تالْسْتوی است! و صدوهشتادوپنجمین سال زادروز گرمش را بر این زمینِ سردمان گرامی بداریم!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.