|

آیتی؛ خستگی‌ناپذیر

نجفقلی حبیبی . استاد دانشگاه

خبر کوتاه بود: عبدالمحمد آیتی درگذشت! اما خلأیی که رخ داد بسیار مهم‌تر از این است. درواقع یک ستون استوار از فرهنگ و ادب اسلام و ایران فروریخت. این حدیث بار‌ها به زبانمان رفته است که «آنگاه که یک دانشمند بمیرد شکاف و حفره‌ای در اسلام ایجاد می‌شود که چیزی جای آن را پر نمی‌کند.» مرحوم استاد عبدالمحمد آیتی از این گروه بزرگان بود. او به فرهنگ و ادب زبان عربی و فارسی و تاریخ کهن جوامع اسلامی بسیار مسلط بود و با ترجمه‌های قوی و درست و مطمئن خود در انتقال تاریخ و فرهنگ پرشکوه مسلمانان - که عموما به عربی نوشته شده بود - به فارسی زبان امروز از هیچ کوششی تا لحظات واپسین عمر فروگذار نکرد. کسانی چون استاد آیتی فقط یک دانشمند یا یک مترجم محسوب نمی‌شوند بلکه خدماتشان به لحاظ تاثیری که در پیوندهای فرهنگی و اجتماعی و علمی بین ملت‌ها می‌گذارند بسیار پراهمیت است. او هم به زبان و ادب عربی مسلط بود و هم استاد کم‌نظیری بود در زبان و ادب پارسی و سومین هنر ارزشمند او تسلط به فن ترجمه بود. می‌دانیم که ترجمه خود یک فن علمی است که باید آموخت و عمری باید، تا کسی مترجمی ورزیده شود و به استادی برسد و البته در این موضوع هم استعدادی خدادادی و تلاشی سخت و عشقی سوزان باید «تا پخته شود خامی». مترجم علاوه بر تسلط به دو زبان لازم است در آن علم و موضوعی که به ترجمه می‌پردازد تسلط کافی داشته باشد.
اگر ترجمه‌های یک مترجم در حوزه‌های علمی متفاوت باشد می‌توان هم دشواری کار او را فهمید و هم به دانایی او در آن موضوعات پی برد و با توجه به تنوع ترجمه‌های بازمانده از استاد عبدالحمید آیتی در حوزه‌های تاریخ سیاسی، اجتماعی، فلسفی، شعر و ادب فارسی و عربی می‌توان برای فهمیدن بزرگی او، نشانه‌های روشن و آشکار یافت. مثلا ترجمه قرآن مجید، ترجمه نهج‌البلاغه و ترجمه صحیفه سجادیه خود حوزه دینی وسیعی از ادبیات عرب است که برگردان آن به زبان فارسی کار کوچکی نیست یا ترجمه کتاب سترگ «العبر» ابن‌خلدون آن هم با عربی سنتی تونسی که با عربی حوزه خاورمیانه کاملا متفاوت است و برگردان مفاهیم آن به فارسی کار بسیار پرزحمتی است که از کمتر کسی برمی‌آید؛ به‌علاوه چنانکه خود در مقدمه آن نوشته‌اند چاپ عربی آن به لحاظ تاریخی و زبانی خطاهای فاحش داشته و برای تصحیح آنها کاری مستقل لازم بوده است و ایشان با احساس مسوولیت علمی این زحمات را با رنج بسیار تحمل کرده‌اند. باز هم در حوزه ادب عربی البته از نوع دیگر باید ترجمه «آمرزش» ابوالعلاء معری را نام برد. ترجمه تقویم البلدان بلاذری نیز نسبت به «العبر» ابن‌خلدون یک اثر متفاوت است. ترجمه «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» از آثار عربی جدید کار متفاوت دیگری است از استاد عبدالمحمد آیتی، تا مپنداری که او به عربی کهن دانا بوده است و باید بدانی که زبان علمی عربی امروز با عربی سنتی گذشته که در ایران، ما با آن مانوس هستیم بسیار متفاوت است. و نیز آثاری که ایشان مستقلا در باب ادب پارسی پدید آورده‌اند خود درخور توجه ارزنده‌اند.
مطلبی که در اینجا لازم به یادآوری است این است که به‌خصوص در سال‌های اخیر و دوره جدید که تمدن جدید غرب نیز به عالم اسلام چه ایران و چه جوامع عربی راه‌یافته و برای همه مسایل جدید پیش‌آمده و فرهنگ و ادب، هم جامعه فارسی‌زبان ایرانی و هم جامعه مسلمان عرب‌زبان، تحولات بسیار یافته است، جای مترجمانی از نوع زنده‌یاد استاد آیتی برای برقراری پیوند بین زبان و فرهنگ و ادب فارسی و عربی به‌خصوص با توجه به پیوندهای عمیق گذشته ضرورت دارد. باید دستگاه‌ها و نهادهای فرهنگی و حتی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بر این نیاز پای‌فشرند که پیوند فرهنگی بین این دو جامعه که البته به پیوندهای اجتماعی و اقتصادی و سیاسی نیز منتهی می‌شود، با توجه به گذشته نه‌چندان دور، سخت نیست و همتی باید البته از نوع تلاش خستگی‌ناپذیر استاد عبدالحمید آیتی.
این سخن کوتاه را که نه درخور آن استاد است، با عبارت خود او در مقدمه ترجمه نهج‌البلاغه پایان می‌بخشم تا هم نمونه‌ای باشد از قلم او و هم وسیله‌ای باشد که ما همه از آستان آن ولی از خدا بخواهیم که این دوستدار خود را در حریم حمایت خویش بپذیرند و از خدای بزرگ برای او آمرزش بخواهند و در مأمن شفاعت خویش جای دهند: «این هم یکی از ده‌ها ترجمه کتاب ارجمند نهج‌البلاغه است به خامه این بنده. دیدم که چشمه فیاضی است، دریغم آمد از آن جرعه‌ای برنگیرم و بهشت پرگلی است حیف است که از شمیم گلی دماغ جان عطرآگین نسازم... اکنون که کار به پایان آمد از بخت بلند خود درشگفتم که این همای بلندپرواز چگونه بر سر من خاک‌نشین سایه افکند... ذلک فضل‌الله یوتیه من یشاء. یقین دارم که رنج من به آستان والای ولی خدا علی مرتضی مقبول می‌افتد که هرگز هیچ سائلی از درگاه او، نومید و تهیدست باز نگردیده است.»
خبر کوتاه بود: عبدالمحمد آیتی درگذشت! اما خلأیی که رخ داد بسیار مهم‌تر از این است. درواقع یک ستون استوار از فرهنگ و ادب اسلام و ایران فروریخت. این حدیث بار‌ها به زبانمان رفته است که «آنگاه که یک دانشمند بمیرد شکاف و حفره‌ای در اسلام ایجاد می‌شود که چیزی جای آن را پر نمی‌کند.» مرحوم استاد عبدالمحمد آیتی از این گروه بزرگان بود. او به فرهنگ و ادب زبان عربی و فارسی و تاریخ کهن جوامع اسلامی بسیار مسلط بود و با ترجمه‌های قوی و درست و مطمئن خود در انتقال تاریخ و فرهنگ پرشکوه مسلمانان - که عموما به عربی نوشته شده بود - به فارسی زبان امروز از هیچ کوششی تا لحظات واپسین عمر فروگذار نکرد. کسانی چون استاد آیتی فقط یک دانشمند یا یک مترجم محسوب نمی‌شوند بلکه خدماتشان به لحاظ تاثیری که در پیوندهای فرهنگی و اجتماعی و علمی بین ملت‌ها می‌گذارند بسیار پراهمیت است. او هم به زبان و ادب عربی مسلط بود و هم استاد کم‌نظیری بود در زبان و ادب پارسی و سومین هنر ارزشمند او تسلط به فن ترجمه بود. می‌دانیم که ترجمه خود یک فن علمی است که باید آموخت و عمری باید، تا کسی مترجمی ورزیده شود و به استادی برسد و البته در این موضوع هم استعدادی خدادادی و تلاشی سخت و عشقی سوزان باید «تا پخته شود خامی». مترجم علاوه بر تسلط به دو زبان لازم است در آن علم و موضوعی که به ترجمه می‌پردازد تسلط کافی داشته باشد.
اگر ترجمه‌های یک مترجم در حوزه‌های علمی متفاوت باشد می‌توان هم دشواری کار او را فهمید و هم به دانایی او در آن موضوعات پی برد و با توجه به تنوع ترجمه‌های بازمانده از استاد عبدالحمید آیتی در حوزه‌های تاریخ سیاسی، اجتماعی، فلسفی، شعر و ادب فارسی و عربی می‌توان برای فهمیدن بزرگی او، نشانه‌های روشن و آشکار یافت. مثلا ترجمه قرآن مجید، ترجمه نهج‌البلاغه و ترجمه صحیفه سجادیه خود حوزه دینی وسیعی از ادبیات عرب است که برگردان آن به زبان فارسی کار کوچکی نیست یا ترجمه کتاب سترگ «العبر» ابن‌خلدون آن هم با عربی سنتی تونسی که با عربی حوزه خاورمیانه کاملا متفاوت است و برگردان مفاهیم آن به فارسی کار بسیار پرزحمتی است که از کمتر کسی برمی‌آید؛ به‌علاوه چنانکه خود در مقدمه آن نوشته‌اند چاپ عربی آن به لحاظ تاریخی و زبانی خطاهای فاحش داشته و برای تصحیح آنها کاری مستقل لازم بوده است و ایشان با احساس مسوولیت علمی این زحمات را با رنج بسیار تحمل کرده‌اند. باز هم در حوزه ادب عربی البته از نوع دیگر باید ترجمه «آمرزش» ابوالعلاء معری را نام برد. ترجمه تقویم البلدان بلاذری نیز نسبت به «العبر» ابن‌خلدون یک اثر متفاوت است. ترجمه «تاریخ فلسفه در جهان اسلامی» از آثار عربی جدید کار متفاوت دیگری است از استاد عبدالمحمد آیتی، تا مپنداری که او به عربی کهن دانا بوده است و باید بدانی که زبان علمی عربی امروز با عربی سنتی گذشته که در ایران، ما با آن مانوس هستیم بسیار متفاوت است. و نیز آثاری که ایشان مستقلا در باب ادب پارسی پدید آورده‌اند خود درخور توجه ارزنده‌اند.
مطلبی که در اینجا لازم به یادآوری است این است که به‌خصوص در سال‌های اخیر و دوره جدید که تمدن جدید غرب نیز به عالم اسلام چه ایران و چه جوامع عربی راه‌یافته و برای همه مسایل جدید پیش‌آمده و فرهنگ و ادب، هم جامعه فارسی‌زبان ایرانی و هم جامعه مسلمان عرب‌زبان، تحولات بسیار یافته است، جای مترجمانی از نوع زنده‌یاد استاد آیتی برای برقراری پیوند بین زبان و فرهنگ و ادب فارسی و عربی به‌خصوص با توجه به پیوندهای عمیق گذشته ضرورت دارد. باید دستگاه‌ها و نهادهای فرهنگی و حتی سیاسی، اقتصادی و اجتماعی بر این نیاز پای‌فشرند که پیوند فرهنگی بین این دو جامعه که البته به پیوندهای اجتماعی و اقتصادی و سیاسی نیز منتهی می‌شود، با توجه به گذشته نه‌چندان دور، سخت نیست و همتی باید البته از نوع تلاش خستگی‌ناپذیر استاد عبدالحمید آیتی.
این سخن کوتاه را که نه درخور آن استاد است، با عبارت خود او در مقدمه ترجمه نهج‌البلاغه پایان می‌بخشم تا هم نمونه‌ای باشد از قلم او و هم وسیله‌ای باشد که ما همه از آستان آن ولی از خدا بخواهیم که این دوستدار خود را در حریم حمایت خویش بپذیرند و از خدای بزرگ برای او آمرزش بخواهند و در مأمن شفاعت خویش جای دهند: «این هم یکی از ده‌ها ترجمه کتاب ارجمند نهج‌البلاغه است به خامه این بنده. دیدم که چشمه فیاضی است، دریغم آمد از آن جرعه‌ای برنگیرم و بهشت پرگلی است حیف است که از شمیم گلی دماغ جان عطرآگین نسازم... اکنون که کار به پایان آمد از بخت بلند خود درشگفتم که این همای بلندپرواز چگونه بر سر من خاک‌نشین سایه افکند... ذلک فضل‌الله یوتیه من یشاء. یقین دارم که رنج من به آستان والای ولی خدا علی مرتضی مقبول می‌افتد که هرگز هیچ سائلی از درگاه او، نومید و تهیدست باز نگردیده است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.