مشق شب؛ از ناشران ميلياردر تا نظر مراجع
شهرزاد همتي : تا دو هفته پيش اگر کسي به شما ميگفت موضوعي مثل مشق شب دانشآموزان به يکي از اصليترين مباحث فقهي، اقتصادي و اجتماعي کشور تبديل ميشود، حتما باور نميکرديد، اما اکنون حدود يک هفته است که دقيقا اين اتفاق افتاده است؛ پس از آنکه تعدادي از مراجع عظام تقليد در قم دراينباره اظهارنظر کردند و موضوع به رسانهها و افکار عمومي کشيده شد و وزير، معاونان و برخي فعالان اقتصادي هم دراينباره اظهارنظر کردند. البته وقتي بدانيم در اين موضوع پاي کسبوکاري در ميان است که گردش مالي آن سالانه به بيش از 800 ميليارد تومان در سال ميرسد، چندان تعجب نخواهيم کرد.ماجرا از ديدار هفته گذشته مراجع تقليد با ناشران کتابهاي کنکور و کمکآموزشي و انتقاد از حذف مشق شب آغاز شد، موضوعي که واکنشهاي بسياري را در افکار عمومي بهدنبال داشت و سبب شد مسئله مافياي کنکور و قدرتنمايي آن براي آموزشوپرورش و آموزش عالي کشور دوباره بر سر زبانها بيفتد. علاوه بر رويکردهاي متفاوت رسانهها به اين موضوع و پرداختن به جوانب مختلف آن، کاربران فضاي مجازي واکنشهاي مختلفي به اين ديدارها و نظرات مطرحشده از سوي يکي از مراجع تقليد
داشتند.آيتالله جعفر سبحاني، از مراجع عظام تقليد، پس از ديدار با ناشران کنکور عنوان کردند: «اخيرا آموزشوپرورش تکليف شب بچهها را حذف کرده. سالها تجربه نشان داده بچهها بعد از برگشت از مدرسه بايد مشغول کار و مرور درس شوند. نبايد بچهها را ننر بار آورد. با اين شيوه بچهها به جايي نميرسند؛ بايد تکليف داشته باشند و مغزشان کار کند. اين شيوه و حذف تکليف خلاف قرآن، حديث و سيره بزرگان و علماست، اميدوارم وزير آموزشوپرورش از اين نظر برگردد و همان شيوه سابق خوب بود. اينکه امروز برخي مدرسهها و استادان از تکليفدادن به شاگرد خودداري ميکنند، بسيار کار غلطي است که بايد اصلاح شود».آيتالله سيدهاشم حسينيبوشهري، امام جمعه قم نيز در اين ديدارها گفت: «در جامعه آموزشي کشور افراط و تفريط گريبانگير شده، بهگونهاي که در برخي مدارس چوب و فلک در کار است و دانشآموز را از تحصيل و آموزش فراري ميدهد که اين اقدام آنان افراط محسوب ميشود و در برخي مدارس نيز از ارائه تکليف به دانشآموزان خودداري ميشود که نوعي تفريط است. آموزش صحيح در گرو تمرين است و اگر اين تمرين حذف شود نميتوانيم انتظار داشته باشيم که به هدف مطلوب
رسيدهايم».اين سخنان واکنشهاي بسياري در پي داشت. جديدترين واکنش مربوط به محمد بطحايي، وزير آموزشوپرورش است؛ بطحايي با بيان اينکه مشق شب حذف نشده، با اشاره به اينکه براي تکاليف مهارتمحور دستورالعملي تهيه شده است، گفت: چيزي به نام حذف تکاليف در منزل موضوعيت نداشته و بحث ما تغيير ماهيت تکاليف بوده است. درباره تکليف منزل و مشق شب، يک تغيير رويکرد مشخص داريم. البته هنوز اين رويکرد بهطورکامل اتفاق نيفتاده، زيرا مستلزم فراهمشدن شرايطي است. برنامه تکاليف مهارتمحور تأکيد میکند که آن بخش از تکاليف که در مدرسه امکان انجام دارد، تحت نظارت معلم انجام شود، به اين معنا که تکاليفي مانند رونويسي و ديکته و تمرين خوشنويسي در مدرسه انجام شود و تکاليف مهارتمحور در منزل دنبال شود. در واقع ماهيت تکاليف منزل با رونويسي و حفظکردن مطالب متفاوت است. در منازل تکاليف را به سمتي ميبريم که مهارتهاي فردي و اجتماعي را در دانشآموزان تقويت کند.صحبتهاي آيات عظام در ديدار با ناشران مؤسسات آموزشي و کمکآموزشي، جدا از دغدغه مهم مراجع تقليد درباره اظهار نگراني از تغيير رويکرد در آموزشوپرورش حکايت ديگري هم داشت؛ ناشران آموزشي
اينبار با حضور در دفاتر مراجع مردم، نگراني خود را از کاهش فروش کتب درسيشان در پوسته نگراني اجتماعي به دست کساني سپردهاند که دغدغهشان قطعا اجتماعي است و نگران تحصيل دانشآموزان هستند، اما شايد از نيات پشت پرده باخبر نيستند.از طرفي ابوالفضل جوکار (رئيس انتشارات گاج) در مصاحبهاي با روزنامه صبح نو ميگويد: «دهها موضوع ديگر در اين ديدارها مطرح شده، حالا اگر يک موضوع پررنگ شده، تقصير ما نيست. در ديدار با مراجع ۱۰ موضوع مطرح شد که يکي از آنها مشق شب بود. معتقدم دانشآموز بدون مشق شب دچار آسيب ميشود. هنوز کلام منعقد نشده، مراجع اين فرمايش را مطرح کردند. اصلا مسئله اقتصادي مطرح نيست».
داستان از چه قرار بود؟
ماجراي مشق شب براي بسياري از آنهايي که دوران مدرسه پرمشق را پشت سر گذاشتند، حکم کابوس دارد. وقتي که دستهايمان را نگاه ميکنيم، حتما زخم زيادنوشتن روي انگشت مياني بسياري از کساني که متولد دهههای 50 و 60 هستند، جا خوش کرده است. روزگاري که براي نوشتن مشق شب بايد ساعتها وقت ميگذاشتيم. آن زمان کسي بهدنبال اوقات فراغت نبود. هرکس بيشتر مشق ميداد تا هرچهزودتر دفترهاي 100 برگ تمام شوند، معلم بهتري بود. بچههاي ديروز هنوز دستدردهاي آن دوران را به يادگار دارند و هيچوقت هيچکس براي اين حجم از مشقت سخنراني نکرد، اما کمي که گذشت، حجم کتاب فارسي کم شد. حسنک کجايي و چوپان دروغگو از 10 صفحه به دو صفحه رسيدند و کارشناسان عنوان کردند که مشقنوشتن در آن حجمي که بسياري از ما تجربه کردهايم، نهتنها مفيد نيست، بلکه آسيبزاست.هرچه ميگذشت، ماجراي تغيير رويکرد در تکاليف مدرسه هم تغيير ميکرد. باوجوداين از نمد مشق شب کلاههاي زيادي براي ناشران کتابهاي کمکدرسي دوخته شد؛ کتابهاي يکسان و يکرنگ رياضي و زبان که معلمها شبيه سريدوزها در تمامي مناطق به بچهها از رويش تکليف ميگفتند و حتي ديگر زحمت طرح سؤال را به خودشان
نميدادند، هرچند تعطيلات دانشآموزان را زهر ميکرد، اما کاروبار ناشران را سکه کرده بود.حالا که بحث تغيير رويکرد پيش آمده و وزارت آموزشوپرورش مدتي است که شمشيرش را براي مؤسسات کنکور و ناشران کتب کمکدرسي از رو بسته، آنها احساس خطر ميکنند.
تابستان گذشته خبرگزاري کتاب ايران (ايبنا)، درباره حجم گردش مالي و تيراژ کتابها در کشور گزارشي منتشر کرد که در بخشي از آن آمده بود: «مجموع قيمت کتابهاي کمکدرسي چاپشده در سال ۹۵ رقم ۷۵۸ ميليارد و ۴۷۳ ميليون و ۶۸۸ هزار تومان بود که در سال ۹۶ به رقم ۸۰۹ ميليارد و ۴۶۱ ميليون و ۷۱۵ هزار تومان رسيد». ايبنا شمارگان کتابهاي کمکدرسي در سال ۹۵ را ۴۳ ميليون و ۲۹۷ هزار جلد و در سال ۹۶ با 10 درصد کاهش ۳۸ ميليون و ۹۱۷ هزار جلد اعلام کرد.
و حالا با تغيير رويکرد جدي در آموزشوپرورش در صورتي که زور آنها به مافيايي برسد که خودشان سنگبنايش را گذاشتهاند، احتمال دارد اين سير صعودي چاپ کتب کمکدرسي آرامآرام روند نزولي داشته باشد و چه کسي حاضر است پاسخ ضرر مالي آقايان مؤسسات کمکآموزشي را بدهد؟
حسين طالبزاده، مدرس دانشگاه فرهنگيان، در گفتوگو با «شرق» با اشاره به اينکه خبري از حذف مشق شب نيست، تأکيد کرد: «نکته مقدماتي و مهم اين است که به صورت سنتي داستان از اين قرار بود که در مدارس يکسري تکاليف به دانشآموزان گفته ميشد و حالا آموزشوپرورش اعلام کرده که در دوره اول ابتدايي؛ يعني کلاسهاي اول تا سوم، ميخواهد تکاليف را مهارتمحور کند؛ يعني قرار نيست تکليفي را حذف کنند، بلکه ميخواهند آن را مهارتمحور کنند، در اين صورت يک اتفاق بزرگ ميافتد و آن اين است که ناشران کتب کمکدرسي که ساليانسال است در حوزه مشق سرمايهگذاري کردند و سود کلانشان، هم در حوزه تکليف و هم در حوزه چاپ و توزيع وجود داشته و درواقع حاکميتي داشتند حالا احساس خطر ميکنند. در مدارس و روش کار معلمان همهوهمه از نحوه تدريس اين انتشارات پيروري ميشده، چراکه کار آنها مبتنيبر يکسانسازي بود و خلاقيت را هم از معلم و دانشآموز ميگرفت. وقتي تکاليف مهارتمحور شود، به طور طبيعي معنايش اين است که ضرر هنگفتي متوجه اين مؤسسات آموزشي ميشود. اختلاف بحث از نظر من در حوزه مالي اتفاق ميافتد و هيچ بحث فنيای صورت نگرفته و اصلا دغدغه دوستان هم
نبوده. اين در حالي است که شايد بحث فني مهمتر باشد، اما من فکر ميکنم هسته اصلي اختلاف، بحث ارزش مالي است».اين استاد دانشگاه فرهنگيان تأکيد کرد: اساسا آنچه ما به صورت سنتي از آن بهعنوان مشق شب ياد ميکنيم، مبناي علمي ندارد. اينکه ما دانشآموز را وادار به نوشتن در خانه کنيم و او فکر کند که صرفا مطالبي را بنويسد، پس ياد گرفته، مبناي علمي ندارد و ممکن است حتي تصوير نادرست و نامطلوبي را از مدرسه در ذهن دانشآموز ايجاد کند.
دانشآموزان وقتي به کلاس اول ميروند تصوير مطلوبي از مدرسه در ذهن دارند، ولي مدرسه ميتواند کاري کند که تأثيرش نامطلوب شود. ما در دوران ابتدايي بايد تلاش کنيم که تصوير مطلوبي از مدرسه در کودک شکل بگيرد. اگر از همان پايه اول و دوم فشاري به دانشآموز وارد کنيم که بچه فکر کند به جايي رفته که با آن تصوير مطلوبي که پدر و مادر از آن ساخته بودند متفاوت است و ارضا نشود، به طور طبيعي انگيزهاش کم ميشود. اين را فراموش نکنيم که يکسانسازي آموزشي تمام مهارت و خلاقيت را از دانشآموز و معلم ميگيرد و اين نگراني ماست، نهاينکه ناشران آموزشي خدايناکرده درآمدشان کاهش پيدا کند.
شهرزاد همتي : تا دو هفته پيش اگر کسي به شما ميگفت موضوعي مثل مشق شب دانشآموزان به يکي از اصليترين مباحث فقهي، اقتصادي و اجتماعي کشور تبديل ميشود، حتما باور نميکرديد، اما اکنون حدود يک هفته است که دقيقا اين اتفاق افتاده است؛ پس از آنکه تعدادي از مراجع عظام تقليد در قم دراينباره اظهارنظر کردند و موضوع به رسانهها و افکار عمومي کشيده شد و وزير، معاونان و برخي فعالان اقتصادي هم دراينباره اظهارنظر کردند. البته وقتي بدانيم در اين موضوع پاي کسبوکاري در ميان است که گردش مالي آن سالانه به بيش از 800 ميليارد تومان در سال ميرسد، چندان تعجب نخواهيم کرد.ماجرا از ديدار هفته گذشته مراجع تقليد با ناشران کتابهاي کنکور و کمکآموزشي و انتقاد از حذف مشق شب آغاز شد، موضوعي که واکنشهاي بسياري را در افکار عمومي بهدنبال داشت و سبب شد مسئله مافياي کنکور و قدرتنمايي آن براي آموزشوپرورش و آموزش عالي کشور دوباره بر سر زبانها بيفتد. علاوه بر رويکردهاي متفاوت رسانهها به اين موضوع و پرداختن به جوانب مختلف آن، کاربران فضاي مجازي واکنشهاي مختلفي به اين ديدارها و نظرات مطرحشده از سوي يکي از مراجع تقليد
داشتند.آيتالله جعفر سبحاني، از مراجع عظام تقليد، پس از ديدار با ناشران کنکور عنوان کردند: «اخيرا آموزشوپرورش تکليف شب بچهها را حذف کرده. سالها تجربه نشان داده بچهها بعد از برگشت از مدرسه بايد مشغول کار و مرور درس شوند. نبايد بچهها را ننر بار آورد. با اين شيوه بچهها به جايي نميرسند؛ بايد تکليف داشته باشند و مغزشان کار کند. اين شيوه و حذف تکليف خلاف قرآن، حديث و سيره بزرگان و علماست، اميدوارم وزير آموزشوپرورش از اين نظر برگردد و همان شيوه سابق خوب بود. اينکه امروز برخي مدرسهها و استادان از تکليفدادن به شاگرد خودداري ميکنند، بسيار کار غلطي است که بايد اصلاح شود».آيتالله سيدهاشم حسينيبوشهري، امام جمعه قم نيز در اين ديدارها گفت: «در جامعه آموزشي کشور افراط و تفريط گريبانگير شده، بهگونهاي که در برخي مدارس چوب و فلک در کار است و دانشآموز را از تحصيل و آموزش فراري ميدهد که اين اقدام آنان افراط محسوب ميشود و در برخي مدارس نيز از ارائه تکليف به دانشآموزان خودداري ميشود که نوعي تفريط است. آموزش صحيح در گرو تمرين است و اگر اين تمرين حذف شود نميتوانيم انتظار داشته باشيم که به هدف مطلوب
رسيدهايم».اين سخنان واکنشهاي بسياري در پي داشت. جديدترين واکنش مربوط به محمد بطحايي، وزير آموزشوپرورش است؛ بطحايي با بيان اينکه مشق شب حذف نشده، با اشاره به اينکه براي تکاليف مهارتمحور دستورالعملي تهيه شده است، گفت: چيزي به نام حذف تکاليف در منزل موضوعيت نداشته و بحث ما تغيير ماهيت تکاليف بوده است. درباره تکليف منزل و مشق شب، يک تغيير رويکرد مشخص داريم. البته هنوز اين رويکرد بهطورکامل اتفاق نيفتاده، زيرا مستلزم فراهمشدن شرايطي است. برنامه تکاليف مهارتمحور تأکيد میکند که آن بخش از تکاليف که در مدرسه امکان انجام دارد، تحت نظارت معلم انجام شود، به اين معنا که تکاليفي مانند رونويسي و ديکته و تمرين خوشنويسي در مدرسه انجام شود و تکاليف مهارتمحور در منزل دنبال شود. در واقع ماهيت تکاليف منزل با رونويسي و حفظکردن مطالب متفاوت است. در منازل تکاليف را به سمتي ميبريم که مهارتهاي فردي و اجتماعي را در دانشآموزان تقويت کند.صحبتهاي آيات عظام در ديدار با ناشران مؤسسات آموزشي و کمکآموزشي، جدا از دغدغه مهم مراجع تقليد درباره اظهار نگراني از تغيير رويکرد در آموزشوپرورش حکايت ديگري هم داشت؛ ناشران آموزشي
اينبار با حضور در دفاتر مراجع مردم، نگراني خود را از کاهش فروش کتب درسيشان در پوسته نگراني اجتماعي به دست کساني سپردهاند که دغدغهشان قطعا اجتماعي است و نگران تحصيل دانشآموزان هستند، اما شايد از نيات پشت پرده باخبر نيستند.از طرفي ابوالفضل جوکار (رئيس انتشارات گاج) در مصاحبهاي با روزنامه صبح نو ميگويد: «دهها موضوع ديگر در اين ديدارها مطرح شده، حالا اگر يک موضوع پررنگ شده، تقصير ما نيست. در ديدار با مراجع ۱۰ موضوع مطرح شد که يکي از آنها مشق شب بود. معتقدم دانشآموز بدون مشق شب دچار آسيب ميشود. هنوز کلام منعقد نشده، مراجع اين فرمايش را مطرح کردند. اصلا مسئله اقتصادي مطرح نيست».
داستان از چه قرار بود؟
ماجراي مشق شب براي بسياري از آنهايي که دوران مدرسه پرمشق را پشت سر گذاشتند، حکم کابوس دارد. وقتي که دستهايمان را نگاه ميکنيم، حتما زخم زيادنوشتن روي انگشت مياني بسياري از کساني که متولد دهههای 50 و 60 هستند، جا خوش کرده است. روزگاري که براي نوشتن مشق شب بايد ساعتها وقت ميگذاشتيم. آن زمان کسي بهدنبال اوقات فراغت نبود. هرکس بيشتر مشق ميداد تا هرچهزودتر دفترهاي 100 برگ تمام شوند، معلم بهتري بود. بچههاي ديروز هنوز دستدردهاي آن دوران را به يادگار دارند و هيچوقت هيچکس براي اين حجم از مشقت سخنراني نکرد، اما کمي که گذشت، حجم کتاب فارسي کم شد. حسنک کجايي و چوپان دروغگو از 10 صفحه به دو صفحه رسيدند و کارشناسان عنوان کردند که مشقنوشتن در آن حجمي که بسياري از ما تجربه کردهايم، نهتنها مفيد نيست، بلکه آسيبزاست.هرچه ميگذشت، ماجراي تغيير رويکرد در تکاليف مدرسه هم تغيير ميکرد. باوجوداين از نمد مشق شب کلاههاي زيادي براي ناشران کتابهاي کمکدرسي دوخته شد؛ کتابهاي يکسان و يکرنگ رياضي و زبان که معلمها شبيه سريدوزها در تمامي مناطق به بچهها از رويش تکليف ميگفتند و حتي ديگر زحمت طرح سؤال را به خودشان
نميدادند، هرچند تعطيلات دانشآموزان را زهر ميکرد، اما کاروبار ناشران را سکه کرده بود.حالا که بحث تغيير رويکرد پيش آمده و وزارت آموزشوپرورش مدتي است که شمشيرش را براي مؤسسات کنکور و ناشران کتب کمکدرسي از رو بسته، آنها احساس خطر ميکنند.
تابستان گذشته خبرگزاري کتاب ايران (ايبنا)، درباره حجم گردش مالي و تيراژ کتابها در کشور گزارشي منتشر کرد که در بخشي از آن آمده بود: «مجموع قيمت کتابهاي کمکدرسي چاپشده در سال ۹۵ رقم ۷۵۸ ميليارد و ۴۷۳ ميليون و ۶۸۸ هزار تومان بود که در سال ۹۶ به رقم ۸۰۹ ميليارد و ۴۶۱ ميليون و ۷۱۵ هزار تومان رسيد». ايبنا شمارگان کتابهاي کمکدرسي در سال ۹۵ را ۴۳ ميليون و ۲۹۷ هزار جلد و در سال ۹۶ با 10 درصد کاهش ۳۸ ميليون و ۹۱۷ هزار جلد اعلام کرد.
و حالا با تغيير رويکرد جدي در آموزشوپرورش در صورتي که زور آنها به مافيايي برسد که خودشان سنگبنايش را گذاشتهاند، احتمال دارد اين سير صعودي چاپ کتب کمکدرسي آرامآرام روند نزولي داشته باشد و چه کسي حاضر است پاسخ ضرر مالي آقايان مؤسسات کمکآموزشي را بدهد؟
حسين طالبزاده، مدرس دانشگاه فرهنگيان، در گفتوگو با «شرق» با اشاره به اينکه خبري از حذف مشق شب نيست، تأکيد کرد: «نکته مقدماتي و مهم اين است که به صورت سنتي داستان از اين قرار بود که در مدارس يکسري تکاليف به دانشآموزان گفته ميشد و حالا آموزشوپرورش اعلام کرده که در دوره اول ابتدايي؛ يعني کلاسهاي اول تا سوم، ميخواهد تکاليف را مهارتمحور کند؛ يعني قرار نيست تکليفي را حذف کنند، بلکه ميخواهند آن را مهارتمحور کنند، در اين صورت يک اتفاق بزرگ ميافتد و آن اين است که ناشران کتب کمکدرسي که ساليانسال است در حوزه مشق سرمايهگذاري کردند و سود کلانشان، هم در حوزه تکليف و هم در حوزه چاپ و توزيع وجود داشته و درواقع حاکميتي داشتند حالا احساس خطر ميکنند. در مدارس و روش کار معلمان همهوهمه از نحوه تدريس اين انتشارات پيروري ميشده، چراکه کار آنها مبتنيبر يکسانسازي بود و خلاقيت را هم از معلم و دانشآموز ميگرفت. وقتي تکاليف مهارتمحور شود، به طور طبيعي معنايش اين است که ضرر هنگفتي متوجه اين مؤسسات آموزشي ميشود. اختلاف بحث از نظر من در حوزه مالي اتفاق ميافتد و هيچ بحث فنيای صورت نگرفته و اصلا دغدغه دوستان هم
نبوده. اين در حالي است که شايد بحث فني مهمتر باشد، اما من فکر ميکنم هسته اصلي اختلاف، بحث ارزش مالي است».اين استاد دانشگاه فرهنگيان تأکيد کرد: اساسا آنچه ما به صورت سنتي از آن بهعنوان مشق شب ياد ميکنيم، مبناي علمي ندارد. اينکه ما دانشآموز را وادار به نوشتن در خانه کنيم و او فکر کند که صرفا مطالبي را بنويسد، پس ياد گرفته، مبناي علمي ندارد و ممکن است حتي تصوير نادرست و نامطلوبي را از مدرسه در ذهن دانشآموز ايجاد کند.
دانشآموزان وقتي به کلاس اول ميروند تصوير مطلوبي از مدرسه در ذهن دارند، ولي مدرسه ميتواند کاري کند که تأثيرش نامطلوب شود. ما در دوران ابتدايي بايد تلاش کنيم که تصوير مطلوبي از مدرسه در کودک شکل بگيرد. اگر از همان پايه اول و دوم فشاري به دانشآموز وارد کنيم که بچه فکر کند به جايي رفته که با آن تصوير مطلوبي که پدر و مادر از آن ساخته بودند متفاوت است و ارضا نشود، به طور طبيعي انگيزهاش کم ميشود. اين را فراموش نکنيم که يکسانسازي آموزشي تمام مهارت و خلاقيت را از دانشآموز و معلم ميگيرد و اين نگراني ماست، نهاينکه ناشران آموزشي خدايناکرده درآمدشان کاهش پيدا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.