|

نگاهی به مجموعه‌شعر «هیاکلِ» محمد آزرم

«هیاکل»؛ خاطره معنا

سجاد ممبینی

«هیاکل» شعرهایی‌‌ست برای نخواندن؛ شعرهایی که با صدای بلند به خوانش نمی‌آید. ساکت است، هیاکل مسکوت شده است و علت این موضوع تعطیل‌شدن معناست، تعطیل‌شدن زبان (محوِ زبان از طریق زبان). هیاکل لال شده است. کمتر چیزِ بین‌الاذهانی در هیاکل وجود دارد. خواندن-‌شنیدن متن محتاج یک پروسه مشترک بین‌الذهنی‌ست؛ تبادل یک معنای قراردادی. حتی نه الزاما سرراست. اما در هیاکل که تقریبا تمام قراردادهای زبانی فسخ شده است، شارِ معنایی به حداقل رسیده و هیچ توانی برای نشت به‌سمت شنونده ندارد (حتي موقعی که خواننده و شنونده یکی‌ست: در خلوت!). پس هیاکل حتي اگر بلند خوانده شود، به یک پانتومیم می‌ماند که آنچه نشان می‌دهد هیچ مصداق خارجی ندارد؛ پانتومیمِ یک دیوانه!
«دانه بلوط نوعی تکنیک/ برای ساده‌سازی انواع‌واقسام قرائت‌ها/ که بخوانند از حا به صدا بالاتر/ که بخوانی وقت به بلوط/ درخت به جوهری برای دیگری/ بایدی برای همی بدون مستثنی...» سطر اول که حاوی وجهی سورئال نیز هست، تن به شنیدن می‌دهد؛ چراکه ارکانِ نحو زبان در یک ساخت قراردادی آمیزش کردند. پس یک معنای کلی هرچند نه سرراست زاده می‌شود. اما در دو سطر بعدی مجاورت عناصر زبان، غیرطبیعی‌ست (چینش غیر قراردادی-غیرکارکردی و تصادفی کلمات). در این دو سطر هر کدام از کلمات (دال‌ها) مدلول و معنا دارند، اما کل سطر یا گزاره (اجتماع دال‌ها) بدون معنا می‌شود؛ به‌عبارتی از ترکیب کلمات معنادار گزاره بی‌معنایی تولید شده است و این فرق دارد با تولید گزاره بی‌معنا از طریق کلمات یا اصوات بی‌معنا (مانند شعرهایی از هوشنگ ایرانی). پس این نحوه برخورد با زبان در کلِ هیاکل این مسئله شهود است. در شعرها، بارقه‌های معنایی یافت می‌شود اما کل شعر بدل به یک دال تهی (یا مانترا: در اوراد ودایی هندی) می‌شود که صوت یا صورتی (هیکلی) خالی‌ست و هیچ‌گونه تداعیِ معنایی ندارد: مثلِ اوراد جادوگران. «هیاکل» از شعر آشنایی‌زدایی کرده ا‌ست.
هرچقدر وجه بین‌الاذهانیِ زبان تعمدا تضعیف شده، برعکس شاعر وجه بینامتنی شعرها را توسعه داده است. این ارجاع، هم شامل احضار متن غایب (متن‌های پرشمار بیرونی: کتب مقدس، فلسفه، اسطوره‌ها و ...) بوده و هم رجعت به متن حاضر (شعرهای خود کتاب). هر شعر کتاب، متن پیشینِ شعرهای پس و پیش از خود است؛ به‌طوری‌که بدون خوانش شعرهای پیرامونی، خوانش هر شعرِ مجزا، خوانشی ناموفق و عقیم خواهد بود؛ چراکه شعرها تکه‌های زیادی به‌ هم قرض داده‌اند. علت این انباشتگیِ بینامتنی، استفاده شاعر از تکنیک کولاژ است. کولاژ (تکه‌چسبانی)، به‌کارگیری عناصری با زمینه‌های گوناگون، دور و بعضا متفاوت در کنار همدیگرست. مانند چسباندن تکه‌های مختلف روزنامه روی یک مقوا. از آنجایی که هرکدام از این تکه‌ها (فکرها) از خاستگاهی متفاوت و مبهم می‌آید، لذا فکرِ منشأ (مرکز) برای متن-پازل به کلی زایل می‌شود. متنِ کولاژیک بیش از هر متن دیگری قائمیت خود را به ذات از دست می‌دهد و می‌رسد به تهِ حرف دریدا: منشأ آلوده است. متنِ کولاژیک بیش از هر متن دیگری آلوده به تاریخ است: به گذشته متن و متن‌های گذشته. این متن، به‌دلیل کنتراست مواد سازنده و نامتجانس‌بودن آنها، متنی ساخت‌گریز (نه بی‌‌ساخت) خواهد بود. درواقع آزرم از این تکنیک تعمدا برای ساخت‌زدایی از متن استفاده کرده است. اما نکته‌ای که برای معنا مهم است، تولید کولاژیک سطر است. درواقع شاعر علاوه‌بر اینکه ایده‌ها و متن‌های پیشین گوناگونی را در هر شعر کنار هم چسبانده (کولاژ کرده)، در ساخت سطر نیز از همین تکنیک استفاده کرده است. کلماتی که یک گزاره را ساخته‌اند، هر کدام از جایی از زبان آمده و تصادفی (collage هم‌ریشه collide) و بدون مناسبت دستوری در کنار هم قرار می‌گیرند: «بی‌معنا را دومش می‌کند زبان‌پریشی/ بر سطح خوشم می‌آید از بی‌قواره از لابه/ تا دست دائم از دست برود روز را معطل کند لا/ مردم را طبیعت بدهد در منفی...» (توارد‌الایام، ص 46) علت این اصم‌بودن و بی‌معنایی همین هم‌نشینیِ تصادفی و کولاژیک کلمات است. علاوه‌بر گریز از ساخت معنایی در شعرها، هم‌نشینی کلمات به‌سختی تصویر سرراستی در ذهن متبادر می‌کند. در این فقدان تصویریّت نمی‌توان هیچ‌گونه تشکل تصویری (طرحِ برخورد و آمیزش تصاویر) برای شعر قائل شد، بنابراین شعر از ساخت فرمال نیز تقریبا تهی شده است. در هیاکل تنها ردپایی از معنا مانده و معنا کوچ کرده است؛ هیاکل خاطره معناست. در جاهایی اما شاعر با تیزهوشی خاصی، با عصایِ معنا شکافی در این دریای بی‌معنایی تولید می‌کند که این حرکت در لبه و مرزِ حضور و غیاب معنا، برای خواننده نجات‌‌دهنده و لذت‌بخش می‌شود؛ چراکه شکاف همیشه لذت می‌دهد. مانند سطرهای میانیِ پاره زیر: «سرمنشأ به بازی گرفته می‌شود با لحنی/ که هیچ کاغذی پیدا نمی‌کند این‌ها را/ بگیر خون من است/ ذائقه چیزها را می‌تواند/ صائقه چیزهای دیگری را اما/ سابقه یا به جاهای باریک می‌کشد/ با صیغه سوم شخص جمع شود/ یا قاصد به قبرستان می‌روان پریشاید از طرفی...» (هیکل، ص 25)
یا مثلا قطعه سر‌الاسرار (صفحه 26)، با سطرهایی مانند زیر چنین شکافی را در کلِ بسته کتاب تولید می‌کند: یک قطعه به‌مثابه شکافی معنایی در کُلی بی‌معنا.
«هیاکل» کتابی تکنیکی‌ست، اما درنهایت اگر تکنیک نتواند موجودیت کارکردی خود را برای حسیت شعر اثبات کند، در حکم زایده‌ای برای شعر عمل خواهد کرد؛ چراکه حسیت عام‌ترین پاسخ شعر به مخاطب است (حتی حرفه‌ای‌ترین مخاطب). حسیت به شکل‌های مختلفی می‌تواند تولید شود که حسیت معنایی، ریتمیک و تلفیقی (معنایِ ریتمیک) شیوه‌های رایج آنند. در کار آزرم تعمدا این شیوه‌ها به غیبت می‌رود؛ چراکه شاعر احتمالا حسیت را به‌مثابه یک پیش‌فرض شاعرانه کنار می‌خواهد. از طرفی کشتن زبان و به‌تبع آن معنا (برخورد با زبان به‌مثابه یک جسد) چه دستاورد ویژه‌ای برای شعر خواهد داشت؟ این سوالی‌ست که نه شعرهای این کتاب و نه قطعا هیچ متن دیگری پاسخ قانع‌کننده‌ای برای آن نخواهند داشت.

«هیاکل» شعرهایی‌‌ست برای نخواندن؛ شعرهایی که با صدای بلند به خوانش نمی‌آید. ساکت است، هیاکل مسکوت شده است و علت این موضوع تعطیل‌شدن معناست، تعطیل‌شدن زبان (محوِ زبان از طریق زبان). هیاکل لال شده است. کمتر چیزِ بین‌الاذهانی در هیاکل وجود دارد. خواندن-‌شنیدن متن محتاج یک پروسه مشترک بین‌الذهنی‌ست؛ تبادل یک معنای قراردادی. حتی نه الزاما سرراست. اما در هیاکل که تقریبا تمام قراردادهای زبانی فسخ شده است، شارِ معنایی به حداقل رسیده و هیچ توانی برای نشت به‌سمت شنونده ندارد (حتي موقعی که خواننده و شنونده یکی‌ست: در خلوت!). پس هیاکل حتي اگر بلند خوانده شود، به یک پانتومیم می‌ماند که آنچه نشان می‌دهد هیچ مصداق خارجی ندارد؛ پانتومیمِ یک دیوانه!
«دانه بلوط نوعی تکنیک/ برای ساده‌سازی انواع‌واقسام قرائت‌ها/ که بخوانند از حا به صدا بالاتر/ که بخوانی وقت به بلوط/ درخت به جوهری برای دیگری/ بایدی برای همی بدون مستثنی...» سطر اول که حاوی وجهی سورئال نیز هست، تن به شنیدن می‌دهد؛ چراکه ارکانِ نحو زبان در یک ساخت قراردادی آمیزش کردند. پس یک معنای کلی هرچند نه سرراست زاده می‌شود. اما در دو سطر بعدی مجاورت عناصر زبان، غیرطبیعی‌ست (چینش غیر قراردادی-غیرکارکردی و تصادفی کلمات). در این دو سطر هر کدام از کلمات (دال‌ها) مدلول و معنا دارند، اما کل سطر یا گزاره (اجتماع دال‌ها) بدون معنا می‌شود؛ به‌عبارتی از ترکیب کلمات معنادار گزاره بی‌معنایی تولید شده است و این فرق دارد با تولید گزاره بی‌معنا از طریق کلمات یا اصوات بی‌معنا (مانند شعرهایی از هوشنگ ایرانی). پس این نحوه برخورد با زبان در کلِ هیاکل این مسئله شهود است. در شعرها، بارقه‌های معنایی یافت می‌شود اما کل شعر بدل به یک دال تهی (یا مانترا: در اوراد ودایی هندی) می‌شود که صوت یا صورتی (هیکلی) خالی‌ست و هیچ‌گونه تداعیِ معنایی ندارد: مثلِ اوراد جادوگران. «هیاکل» از شعر آشنایی‌زدایی کرده ا‌ست.
هرچقدر وجه بین‌الاذهانیِ زبان تعمدا تضعیف شده، برعکس شاعر وجه بینامتنی شعرها را توسعه داده است. این ارجاع، هم شامل احضار متن غایب (متن‌های پرشمار بیرونی: کتب مقدس، فلسفه، اسطوره‌ها و ...) بوده و هم رجعت به متن حاضر (شعرهای خود کتاب). هر شعر کتاب، متن پیشینِ شعرهای پس و پیش از خود است؛ به‌طوری‌که بدون خوانش شعرهای پیرامونی، خوانش هر شعرِ مجزا، خوانشی ناموفق و عقیم خواهد بود؛ چراکه شعرها تکه‌های زیادی به‌ هم قرض داده‌اند. علت این انباشتگیِ بینامتنی، استفاده شاعر از تکنیک کولاژ است. کولاژ (تکه‌چسبانی)، به‌کارگیری عناصری با زمینه‌های گوناگون، دور و بعضا متفاوت در کنار همدیگرست. مانند چسباندن تکه‌های مختلف روزنامه روی یک مقوا. از آنجایی که هرکدام از این تکه‌ها (فکرها) از خاستگاهی متفاوت و مبهم می‌آید، لذا فکرِ منشأ (مرکز) برای متن-پازل به کلی زایل می‌شود. متنِ کولاژیک بیش از هر متن دیگری قائمیت خود را به ذات از دست می‌دهد و می‌رسد به تهِ حرف دریدا: منشأ آلوده است. متنِ کولاژیک بیش از هر متن دیگری آلوده به تاریخ است: به گذشته متن و متن‌های گذشته. این متن، به‌دلیل کنتراست مواد سازنده و نامتجانس‌بودن آنها، متنی ساخت‌گریز (نه بی‌‌ساخت) خواهد بود. درواقع آزرم از این تکنیک تعمدا برای ساخت‌زدایی از متن استفاده کرده است. اما نکته‌ای که برای معنا مهم است، تولید کولاژیک سطر است. درواقع شاعر علاوه‌بر اینکه ایده‌ها و متن‌های پیشین گوناگونی را در هر شعر کنار هم چسبانده (کولاژ کرده)، در ساخت سطر نیز از همین تکنیک استفاده کرده است. کلماتی که یک گزاره را ساخته‌اند، هر کدام از جایی از زبان آمده و تصادفی (collage هم‌ریشه collide) و بدون مناسبت دستوری در کنار هم قرار می‌گیرند: «بی‌معنا را دومش می‌کند زبان‌پریشی/ بر سطح خوشم می‌آید از بی‌قواره از لابه/ تا دست دائم از دست برود روز را معطل کند لا/ مردم را طبیعت بدهد در منفی...» (توارد‌الایام، ص 46) علت این اصم‌بودن و بی‌معنایی همین هم‌نشینیِ تصادفی و کولاژیک کلمات است. علاوه‌بر گریز از ساخت معنایی در شعرها، هم‌نشینی کلمات به‌سختی تصویر سرراستی در ذهن متبادر می‌کند. در این فقدان تصویریّت نمی‌توان هیچ‌گونه تشکل تصویری (طرحِ برخورد و آمیزش تصاویر) برای شعر قائل شد، بنابراین شعر از ساخت فرمال نیز تقریبا تهی شده است. در هیاکل تنها ردپایی از معنا مانده و معنا کوچ کرده است؛ هیاکل خاطره معناست. در جاهایی اما شاعر با تیزهوشی خاصی، با عصایِ معنا شکافی در این دریای بی‌معنایی تولید می‌کند که این حرکت در لبه و مرزِ حضور و غیاب معنا، برای خواننده نجات‌‌دهنده و لذت‌بخش می‌شود؛ چراکه شکاف همیشه لذت می‌دهد. مانند سطرهای میانیِ پاره زیر: «سرمنشأ به بازی گرفته می‌شود با لحنی/ که هیچ کاغذی پیدا نمی‌کند این‌ها را/ بگیر خون من است/ ذائقه چیزها را می‌تواند/ صائقه چیزهای دیگری را اما/ سابقه یا به جاهای باریک می‌کشد/ با صیغه سوم شخص جمع شود/ یا قاصد به قبرستان می‌روان پریشاید از طرفی...» (هیکل، ص 25)
یا مثلا قطعه سر‌الاسرار (صفحه 26)، با سطرهایی مانند زیر چنین شکافی را در کلِ بسته کتاب تولید می‌کند: یک قطعه به‌مثابه شکافی معنایی در کُلی بی‌معنا.
«هیاکل» کتابی تکنیکی‌ست، اما درنهایت اگر تکنیک نتواند موجودیت کارکردی خود را برای حسیت شعر اثبات کند، در حکم زایده‌ای برای شعر عمل خواهد کرد؛ چراکه حسیت عام‌ترین پاسخ شعر به مخاطب است (حتی حرفه‌ای‌ترین مخاطب). حسیت به شکل‌های مختلفی می‌تواند تولید شود که حسیت معنایی، ریتمیک و تلفیقی (معنایِ ریتمیک) شیوه‌های رایج آنند. در کار آزرم تعمدا این شیوه‌ها به غیبت می‌رود؛ چراکه شاعر احتمالا حسیت را به‌مثابه یک پیش‌فرض شاعرانه کنار می‌خواهد. از طرفی کشتن زبان و به‌تبع آن معنا (برخورد با زبان به‌مثابه یک جسد) چه دستاورد ویژه‌ای برای شعر خواهد داشت؟ این سوالی‌ست که نه شعرهای این کتاب و نه قطعا هیچ متن دیگری پاسخ قانع‌کننده‌ای برای آن نخواهند داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.