|

چیرگی بر وضعیت تراژیک

آیا باید تراژدی و وضعیت تراژیک را به عنوان یک امر محتوم پذیرفت و بر اساس آن عمل کرد یا باید برای غلبه بر آن و برگذشتن از آن کوشید؟ ظاهرا کارل یاسپرس به گزینه دوم نظر داشته و در کتاب «تراژدی کافی نیست» با ارجاع به اسطوره و نمایش و ادبیات و ... کوشیده است دیدگاه انتقادی خود به آگاهی تراژیک را تبیین کند. «تراژدی کافی نیست» کارل یاسپرس با ترجمه البرز حیدرپور در نشر مرکز منتشر شده است. ایده‌های این کتاب چنان‌که در مقدمه مترجمان انگلیسی کتاب آمده «میان ویرانه‌های آلمان در جریان جنگ جهانی دوم و پس از آن شکل گرفتند.» این کتاب درواقع به نوعی ماحصل وضعیت آلمان هیتلری است. وضعیتی که یاسپرس در سال‌های حکومت نازی‌ها بر آلمان، آن را می‌دید و در آن و در چگونگی برآمدن هیتلر تأمل می‌کرد و همچنین در این‌که نازیسم طی چه سازوکاری توانست افراد زیادی را جذب ایده‌های هراسناک و ویرانگر خود کند. ترجمه فارسی این کتاب با مقدمه‌ای مفصل از مترجم فارسی و همچنین مقدمه مترجمان انگلیسی آن همراه است. در بخشی از مقدمه مترجم فارسی درباره آن‌چه یاسپرس در این کتاب مطرح کرده آمده است: «ما در زندگی روزمره به‌طور مستمر با پدیده‌هایی چون بیماری، رنج، جنگ، بیداد، چپاول و مرگ روبه‌رو هستیم که بدیهی است در جهانی که مورد انتظار ماست، در جهانی که ارزش‌ها و آرزوهای ما درصدد تحقق آن است، چنین پدیده‌هایی نباید رخ دهند. اما به باور یاسپرس، صرف وجود چنین پدیده‌های ناگوار، و این ازهم‌گسیختگی میان هست‌ها و بایدها، تراژیک به شمار نمی‌آید، بلکه شیوه‌ی تعبیر و تفسیر آدمی و واکنشی که در برابر این نابسامانی‌ها نشان می‌دهد، آن‌ها را واجد این وصف می‌کند. به عبارت دیگر، اگرچه تراژدی دربرگیرنده‌ی رخدادهایی واقعی است که در صحنه‌ی هستی یا عرصه‌ی روابط اجتماعی رخ می‌دهند، اما این نوعِ نگاه ما به رخدادهاست که می‌تواند تراژیک یا غیرتراژیک باشد. بنابراین اگر انسان بتواند به تبیینی سازگار و موزون از جهان دست یابد و خود را با آن هماهنگ سازد بینش تراژیک بر او چیره نمی‌شود.»
یاسپرس در متن کتاب برای تبیین ایده‌ خود در باب تراژدی و آگاهی تراژیک و همچنین غلبه بر تراژدی به نمایش‌نامه‌هایی همچون ادیپ، آگاممنون، آنتیگونه، هملت و ناتان خردمند ارجاع می‌دهد. همچنین به نمایش‌نامه‌های هندی و نقاشی‌های بوش و بروگل. او همچنین جایی از کتاب به امر تراژیک در شعر اشاره می‌کند و می‌نویسد: «در شعر، آگاهی تراژیک به اندیشه‌ی خود تجسم می‌بخشد: تنها در حال‌وهوای تراژیک است که ما می‌توانیم تنش و فاجعه را در رویدادهایی که مستقیما بر ما اثر می‌گذارند یا در جهان به‌طور کلی حس کنیم.» او همچنین در بخشی از کتاب درباره هملت می‌نویسد: «دانایی هملت و خواست او برای دانستن او را از جهان جدا می‌سازد. در جهان است، اما نمی‌تواند پاره‌ای از آن باشد. او نقش یک دیوانه را بازی می‌کند. در این جهان ساختگی، دیوانگی نقابی است که به او اجازه می‌دهد درباره‌ی احساسات واقعی‌اش دروغ نگوید، و وانمود به احترام گذاشتن و بزرگ داشتن نکند جایی که چنین احساسی ندارد. او می‌تواند حقیقت را از راه طنز بگوید. هرآنچه می‌گوید، راست یا ناراست، یا گنگ و دوپهلو، می‌تواند آن را با نقاب دیوانگی بپوشاند. او دیوانگی را چون نقشِ در خور خویش برمی‌گزیند زیرا حقیقت را از هیچ راه دیگری نمی‌توان بیان کرد.» اما چنان‌که در مقدمه مترجم نیز آمده است یاسپرس معتقد است که «چیرگی بر وضعیت تراژیک، به بهترین و والاترین شیوه، در نمایش‌نامه‌ی ناتان خردمند اثر لسینگ نمود یافته است.» در بخشی از متن کتاب درباره این نمایش‌نامه و شخصیت اصلی آن، ناتان، آمده است: «روح ناتان هم حساس است و هم معقول و قابل درک. او خود را یافته و، در میان وحشت‌آورترین دردها و رنج‌ها، به بلوغ و کمال رسیده است. روحی این‌چنین کمال‌یافته، به‌نظر می‌رسد که نوع بشر را دوباره چون یک خانواده‌ی بزرگ با هم یگانه سازد، خانواده‌ای که مدت درازی پراکنده و ناآگاه از وابستگی‌های خونی خود بوده، ولی اکنون با شناخت متقابل از نو برپا شده است. (در نمایش‌نامه این به شیوه‌ای نمادین در سیمای یک خانواده‌ی واقعی صورت گرفته است.) در این راه هیچ نقشه‌ی جامعی که مبتنی بر دانشی فراگیر باشد ناتان را راهنمایی نمی‌کند. او گام‌به‌گام عمل می‌کند، به یاری آن دانش و نشانه‌های ضمنی که از هر موقعیتی به‌دست می‌آورد، و با راهنمایی عشق به بشریت که همیشه و همه‌جا حاضر است. چون هدفمندی راه‌های بشر بر پایه‌ی خردورزی نیست؛ تنها نیروی دل آن‌ها را امکان‌پذیر ساخته است؛ و خرد انسان در این راه دست‌به‌عصاترین است.»

آیا باید تراژدی و وضعیت تراژیک را به عنوان یک امر محتوم پذیرفت و بر اساس آن عمل کرد یا باید برای غلبه بر آن و برگذشتن از آن کوشید؟ ظاهرا کارل یاسپرس به گزینه دوم نظر داشته و در کتاب «تراژدی کافی نیست» با ارجاع به اسطوره و نمایش و ادبیات و ... کوشیده است دیدگاه انتقادی خود به آگاهی تراژیک را تبیین کند. «تراژدی کافی نیست» کارل یاسپرس با ترجمه البرز حیدرپور در نشر مرکز منتشر شده است. ایده‌های این کتاب چنان‌که در مقدمه مترجمان انگلیسی کتاب آمده «میان ویرانه‌های آلمان در جریان جنگ جهانی دوم و پس از آن شکل گرفتند.» این کتاب درواقع به نوعی ماحصل وضعیت آلمان هیتلری است. وضعیتی که یاسپرس در سال‌های حکومت نازی‌ها بر آلمان، آن را می‌دید و در آن و در چگونگی برآمدن هیتلر تأمل می‌کرد و همچنین در این‌که نازیسم طی چه سازوکاری توانست افراد زیادی را جذب ایده‌های هراسناک و ویرانگر خود کند. ترجمه فارسی این کتاب با مقدمه‌ای مفصل از مترجم فارسی و همچنین مقدمه مترجمان انگلیسی آن همراه است. در بخشی از مقدمه مترجم فارسی درباره آن‌چه یاسپرس در این کتاب مطرح کرده آمده است: «ما در زندگی روزمره به‌طور مستمر با پدیده‌هایی چون بیماری، رنج، جنگ، بیداد، چپاول و مرگ روبه‌رو هستیم که بدیهی است در جهانی که مورد انتظار ماست، در جهانی که ارزش‌ها و آرزوهای ما درصدد تحقق آن است، چنین پدیده‌هایی نباید رخ دهند. اما به باور یاسپرس، صرف وجود چنین پدیده‌های ناگوار، و این ازهم‌گسیختگی میان هست‌ها و بایدها، تراژیک به شمار نمی‌آید، بلکه شیوه‌ی تعبیر و تفسیر آدمی و واکنشی که در برابر این نابسامانی‌ها نشان می‌دهد، آن‌ها را واجد این وصف می‌کند. به عبارت دیگر، اگرچه تراژدی دربرگیرنده‌ی رخدادهایی واقعی است که در صحنه‌ی هستی یا عرصه‌ی روابط اجتماعی رخ می‌دهند، اما این نوعِ نگاه ما به رخدادهاست که می‌تواند تراژیک یا غیرتراژیک باشد. بنابراین اگر انسان بتواند به تبیینی سازگار و موزون از جهان دست یابد و خود را با آن هماهنگ سازد بینش تراژیک بر او چیره نمی‌شود.»
یاسپرس در متن کتاب برای تبیین ایده‌ خود در باب تراژدی و آگاهی تراژیک و همچنین غلبه بر تراژدی به نمایش‌نامه‌هایی همچون ادیپ، آگاممنون، آنتیگونه، هملت و ناتان خردمند ارجاع می‌دهد. همچنین به نمایش‌نامه‌های هندی و نقاشی‌های بوش و بروگل. او همچنین جایی از کتاب به امر تراژیک در شعر اشاره می‌کند و می‌نویسد: «در شعر، آگاهی تراژیک به اندیشه‌ی خود تجسم می‌بخشد: تنها در حال‌وهوای تراژیک است که ما می‌توانیم تنش و فاجعه را در رویدادهایی که مستقیما بر ما اثر می‌گذارند یا در جهان به‌طور کلی حس کنیم.» او همچنین در بخشی از کتاب درباره هملت می‌نویسد: «دانایی هملت و خواست او برای دانستن او را از جهان جدا می‌سازد. در جهان است، اما نمی‌تواند پاره‌ای از آن باشد. او نقش یک دیوانه را بازی می‌کند. در این جهان ساختگی، دیوانگی نقابی است که به او اجازه می‌دهد درباره‌ی احساسات واقعی‌اش دروغ نگوید، و وانمود به احترام گذاشتن و بزرگ داشتن نکند جایی که چنین احساسی ندارد. او می‌تواند حقیقت را از راه طنز بگوید. هرآنچه می‌گوید، راست یا ناراست، یا گنگ و دوپهلو، می‌تواند آن را با نقاب دیوانگی بپوشاند. او دیوانگی را چون نقشِ در خور خویش برمی‌گزیند زیرا حقیقت را از هیچ راه دیگری نمی‌توان بیان کرد.» اما چنان‌که در مقدمه مترجم نیز آمده است یاسپرس معتقد است که «چیرگی بر وضعیت تراژیک، به بهترین و والاترین شیوه، در نمایش‌نامه‌ی ناتان خردمند اثر لسینگ نمود یافته است.» در بخشی از متن کتاب درباره این نمایش‌نامه و شخصیت اصلی آن، ناتان، آمده است: «روح ناتان هم حساس است و هم معقول و قابل درک. او خود را یافته و، در میان وحشت‌آورترین دردها و رنج‌ها، به بلوغ و کمال رسیده است. روحی این‌چنین کمال‌یافته، به‌نظر می‌رسد که نوع بشر را دوباره چون یک خانواده‌ی بزرگ با هم یگانه سازد، خانواده‌ای که مدت درازی پراکنده و ناآگاه از وابستگی‌های خونی خود بوده، ولی اکنون با شناخت متقابل از نو برپا شده است. (در نمایش‌نامه این به شیوه‌ای نمادین در سیمای یک خانواده‌ی واقعی صورت گرفته است.) در این راه هیچ نقشه‌ی جامعی که مبتنی بر دانشی فراگیر باشد ناتان را راهنمایی نمی‌کند. او گام‌به‌گام عمل می‌کند، به یاری آن دانش و نشانه‌های ضمنی که از هر موقعیتی به‌دست می‌آورد، و با راهنمایی عشق به بشریت که همیشه و همه‌جا حاضر است. چون هدفمندی راه‌های بشر بر پایه‌ی خردورزی نیست؛ تنها نیروی دل آن‌ها را امکان‌پذیر ساخته است؛ و خرد انسان در این راه دست‌به‌عصاترین است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.