بلوکبندي جديدي در بازار انرژي شکل ميگيرد؟
فريبرز مسعودي . روزنامهنگار
اهميت نفت و تأثير آن بر اقتصاد جهان هنوز يکي از پارامترهاي مهمي است که جاي شبهه ندارد و از مدتها پيش انتظار ميرفت دگرگونيهاي عظيمي که در مبارزه بر سر کنترل جريان انرژي در جهان و البته در خاورميانه در راه است، تلاطمهاي شديدي بهويژه در خليجفارس ايجاد کند. حضور روزافزون آمريکا در منطقه خاورميانه پس از دو لشکرکشي بزرگ آمريکا به خليجفارس و لشکرکشي اين کشور به افغانستان و اشغال اين دو کشور، برافروختن آتش جنگ سوريه و ليبي، همگي در راستاي کنترل جريان انرژي نفت تعريف ميشود. در اين ميان، اشغال افغانستان بهوسیله آمريکا و تلاشهاي روسيه براي برقراري صلح در اين کشور را نيز بايد در اين جايگاه بررسي کرد و آن هم اهميت جريان گاز از کشورهاي آسياي ميانه با عبور از خاک افغانستان براي تأمين نياز بازار هند و پاکستان است. تأمين گاز براي هند وقتي بيشتر معني مييابد که رقابت اقتصادي اين کشور با چين را در نظر آوريم. از سوي ديگر، در صورت اجراي پروژه خط لوله گاز از ترکمنستان به هند ايران به کلي از معادلات گازي منطقه و بلکه جهاني برکنار خواهد شد. اگرچه ايران، روسيه و قطر سه کشوري هستند که ردههاي نخست تا سوم جهان را در مجموع با دارابودن بيش از 70 درصد از ذخيرههاي گاز دنيا در اختيار دارند اما بايد به اين موضوع بسيار مهم توجه داشت که انتقال گاز به سادگي نفت نيست و ايران به دليل دسترسينداشتن به فناوري جابهجايي گاز هنوز به عنوان يک صادرکننده گاز عمل نميکند و عمده گاز توليدي اين کشور در داخل مصرف ميشود. اگر بخواهيم از يکي از مهمترين تأثيرهاي کشف و استخراج نفت و جايگزيني سريع آن به جاي ساير انرژيهاي فسيلي از جمله زغالسنگ که ميزانی بسيار غني از ذخيرههاي آن در اروپا وجود دارد نام ببريم، بايد از تأثير حمل و جابهجايي آسان نفت از راه نفتکشها، لولههاي نفتي و ذخيرهسازي آسان آن در درياچههاي مصنوعي و روي دريا ياد کنيم. اما گاز هيچ يک از اين ويژگيها را ندارد. انتقال و صدور گاز با لوله مستلزم هزينههاي هنگفتي است و براي انتقال با کشتي بايد به صورت فشردهشده دربيايد که اين فناوري در انحصار چند شرکت انگشتشمار ژاپني، آمريکايي و فرانسوي است. قطر به عنوان سومين دارنده گاز جهان از سالها پيش توانسته است با سرمايهگذاري گسترده در اين صنعت نهتنها سالها از ايران همسايه بزرگ شمالي و شريک ذخيرههاي گازي اين کشور در بهرهبرداري از گاز جلوتر برود، بلکه با سرمايهگذاري 14 ميليارددلاري در احداث پالايشگاه گاز مايعشده (الانجي) به فناوري مهم تبديل گاز به مايع براي حمل با کشتي دست يابد و به اين شکل به بزرگترين صادرکننده گاز جهان پس از روسيه تبديل شود. روند روزافزون صادرات گاز مايعشده از قطر در دو سال گذشته که از 80 ميليون تن در سال 2016 به بيش از 106 ميلون تن در سال 2017 رسيده، در حال تبديل اين کشور کوچک به يک قدرت بينظير در تجارت جهاني گاز و يک بازيکن مهم و اثرگذار در نقل و انتقال انرژي پاک است. زمزمه ورود قطر به اوپک گازي و همکاري آن با روسيه به عنوان اولين قدرت گازي جهان و حضور ايران در اين مجمع برنامههاي آتي آمريکا را براي کنترل جريان گاز بهشدت زير سؤال برد از سوي ديگر اختلاف ايدئولوژيک حاکمان اين کشور با وهابيها بر سر حمايت از اخوانالمسلمين در محاصره قطر از سوی حاکمان عربستان بيتأثير نبود. با طرح جدي موضوع اوپک گازي به نظر ميرسيد کشور قطر که در اپک همواره تحت سلطه عربستان نتوانسته بود نقشي ايفا کند، با حضور خود در اوپک گازي و قرارگرفتن در کنار کشورهايي همچون ايران و روسيه بتواند موقعيتي را که عربستان به ناحق در همه اين سالها در اوپک به دست آورده است، به چالش بکشد. تغيير فاز قطر به عنوان تأمينکننده مالي داعش در جنگ نفت در سوريه و چرخش به سمت روسيه و احتمال نزديکي آن به ايران و روسيه براي تأسيس هاب گازي جهان در ترکيه بازي جديدي بود که زنگهاي خطر را براي آمريکا و عربستان به صدا درآورد؛ آژيري که در ايران آنگونه که بايد شنيده نشد، اما آمريکا با زدن به زير ميز بازي برجام با حرکتي پيشدستانه براي جلوگيري از بهچالشکشيدن هژموني تکقطبي اين کشور بر جريان نفت يک بازيگر مهم را از بازي خارج کرد.به نظر ميرسد با به راهافتادن قطار تحريمهاي آمريکا عليه ايران و احتمال تضعيف موقعيت اين کشور در اوپک و اوضاع نامطلوب ونزولا و ادامه دشمني اتحاديه عرب با قطر شرايط مساعدي براي ادامه سلطه عربستان بر اوپک فراهم کرده ولي از سوي ديگر، اوضاع بحراني وليعهد عربستان و بهاوجرسيدن رويارويي حاکمان اين کشور با ترکيه، گذراندن موج تحريمهاي اتحاديه عرب عليه قطر، اين کشور موقعيت را براي ايفاي نقش يک بازيگر قدرتمند در منطقه مناسب ديده و با اعلام خروج از اوپک بازي جديدي را احتمالا با همکاري روسيه و ترکيه آغاز کرده است.
اهميت نفت و تأثير آن بر اقتصاد جهان هنوز يکي از پارامترهاي مهمي است که جاي شبهه ندارد و از مدتها پيش انتظار ميرفت دگرگونيهاي عظيمي که در مبارزه بر سر کنترل جريان انرژي در جهان و البته در خاورميانه در راه است، تلاطمهاي شديدي بهويژه در خليجفارس ايجاد کند. حضور روزافزون آمريکا در منطقه خاورميانه پس از دو لشکرکشي بزرگ آمريکا به خليجفارس و لشکرکشي اين کشور به افغانستان و اشغال اين دو کشور، برافروختن آتش جنگ سوريه و ليبي، همگي در راستاي کنترل جريان انرژي نفت تعريف ميشود. در اين ميان، اشغال افغانستان بهوسیله آمريکا و تلاشهاي روسيه براي برقراري صلح در اين کشور را نيز بايد در اين جايگاه بررسي کرد و آن هم اهميت جريان گاز از کشورهاي آسياي ميانه با عبور از خاک افغانستان براي تأمين نياز بازار هند و پاکستان است. تأمين گاز براي هند وقتي بيشتر معني مييابد که رقابت اقتصادي اين کشور با چين را در نظر آوريم. از سوي ديگر، در صورت اجراي پروژه خط لوله گاز از ترکمنستان به هند ايران به کلي از معادلات گازي منطقه و بلکه جهاني برکنار خواهد شد. اگرچه ايران، روسيه و قطر سه کشوري هستند که ردههاي نخست تا سوم جهان را در مجموع با دارابودن بيش از 70 درصد از ذخيرههاي گاز دنيا در اختيار دارند اما بايد به اين موضوع بسيار مهم توجه داشت که انتقال گاز به سادگي نفت نيست و ايران به دليل دسترسينداشتن به فناوري جابهجايي گاز هنوز به عنوان يک صادرکننده گاز عمل نميکند و عمده گاز توليدي اين کشور در داخل مصرف ميشود. اگر بخواهيم از يکي از مهمترين تأثيرهاي کشف و استخراج نفت و جايگزيني سريع آن به جاي ساير انرژيهاي فسيلي از جمله زغالسنگ که ميزانی بسيار غني از ذخيرههاي آن در اروپا وجود دارد نام ببريم، بايد از تأثير حمل و جابهجايي آسان نفت از راه نفتکشها، لولههاي نفتي و ذخيرهسازي آسان آن در درياچههاي مصنوعي و روي دريا ياد کنيم. اما گاز هيچ يک از اين ويژگيها را ندارد. انتقال و صدور گاز با لوله مستلزم هزينههاي هنگفتي است و براي انتقال با کشتي بايد به صورت فشردهشده دربيايد که اين فناوري در انحصار چند شرکت انگشتشمار ژاپني، آمريکايي و فرانسوي است. قطر به عنوان سومين دارنده گاز جهان از سالها پيش توانسته است با سرمايهگذاري گسترده در اين صنعت نهتنها سالها از ايران همسايه بزرگ شمالي و شريک ذخيرههاي گازي اين کشور در بهرهبرداري از گاز جلوتر برود، بلکه با سرمايهگذاري 14 ميليارددلاري در احداث پالايشگاه گاز مايعشده (الانجي) به فناوري مهم تبديل گاز به مايع براي حمل با کشتي دست يابد و به اين شکل به بزرگترين صادرکننده گاز جهان پس از روسيه تبديل شود. روند روزافزون صادرات گاز مايعشده از قطر در دو سال گذشته که از 80 ميليون تن در سال 2016 به بيش از 106 ميلون تن در سال 2017 رسيده، در حال تبديل اين کشور کوچک به يک قدرت بينظير در تجارت جهاني گاز و يک بازيکن مهم و اثرگذار در نقل و انتقال انرژي پاک است. زمزمه ورود قطر به اوپک گازي و همکاري آن با روسيه به عنوان اولين قدرت گازي جهان و حضور ايران در اين مجمع برنامههاي آتي آمريکا را براي کنترل جريان گاز بهشدت زير سؤال برد از سوي ديگر اختلاف ايدئولوژيک حاکمان اين کشور با وهابيها بر سر حمايت از اخوانالمسلمين در محاصره قطر از سوی حاکمان عربستان بيتأثير نبود. با طرح جدي موضوع اوپک گازي به نظر ميرسيد کشور قطر که در اپک همواره تحت سلطه عربستان نتوانسته بود نقشي ايفا کند، با حضور خود در اوپک گازي و قرارگرفتن در کنار کشورهايي همچون ايران و روسيه بتواند موقعيتي را که عربستان به ناحق در همه اين سالها در اوپک به دست آورده است، به چالش بکشد. تغيير فاز قطر به عنوان تأمينکننده مالي داعش در جنگ نفت در سوريه و چرخش به سمت روسيه و احتمال نزديکي آن به ايران و روسيه براي تأسيس هاب گازي جهان در ترکيه بازي جديدي بود که زنگهاي خطر را براي آمريکا و عربستان به صدا درآورد؛ آژيري که در ايران آنگونه که بايد شنيده نشد، اما آمريکا با زدن به زير ميز بازي برجام با حرکتي پيشدستانه براي جلوگيري از بهچالشکشيدن هژموني تکقطبي اين کشور بر جريان نفت يک بازيگر مهم را از بازي خارج کرد.به نظر ميرسد با به راهافتادن قطار تحريمهاي آمريکا عليه ايران و احتمال تضعيف موقعيت اين کشور در اوپک و اوضاع نامطلوب ونزولا و ادامه دشمني اتحاديه عرب با قطر شرايط مساعدي براي ادامه سلطه عربستان بر اوپک فراهم کرده ولي از سوي ديگر، اوضاع بحراني وليعهد عربستان و بهاوجرسيدن رويارويي حاکمان اين کشور با ترکيه، گذراندن موج تحريمهاي اتحاديه عرب عليه قطر، اين کشور موقعيت را براي ايفاي نقش يک بازيگر قدرتمند در منطقه مناسب ديده و با اعلام خروج از اوپک بازي جديدي را احتمالا با همکاري روسيه و ترکيه آغاز کرده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.