|

ژنه و کراسناگوروف

شرق: از ژان ژنه، نمایشنامه‌نویس، شاعر و رمان‌نویس فرانسوی، پنج نمایشنامه با عنوان‌های «مراقبت ویژه»، «کلفت‌ها»، «بالکن»، «سیاهان» و «پاراوان‌ها» به‌جا مانده است. تئاتر و ادبیات برای ژان ژنه نه فقط یک مهارت هنری و ادبی که امکانی برای اندیشیدن و شکلی از زیستن بود. ژنه با تجربه‌ زیسته‌ای غریب وارد گود ادبیات و تئاتر شد و نوشتن را در زندان آغاز کرد. نمایشنامه‌های او اما نه فقط بازنمایی این تجربه غریب که بدل‌کردن آن به فرم‌ها و سبک‌های بیانی و اجرایی نامتعارف بود. برای درک بهتر آثار او چه بسا خواندن مقالات، گفت‌وگوها و نامه‌های او نیز ضروری بنماید. کتاب «زیبایی‌شناسیِ نمایشیِ ژان ژنه» گزیده‌ای است از این مقاله‌ها، گفت‌وگوها و نامه‌ها که به انتخاب و ترجمه مهتاب بلوکی در نشر بیدگل منتشر شده است. چه بسا در برخورد اول این تصور برای خواننده به‌وجود بیاید که این مجموعه، یکسره شامل متونی نظری درباره تئاتر است. اما در مقدمه ترجمه فارسی کتاب تأکید شده که چنین نیست و به جز متن «واژه غریب...» دیگر مطالب فراهم‌آمده در این کتاب برگزیده‌ای از یادداشت‌ها و توصیه‌های اجرایی ژنه به کارگردانان و بازیگران آثارش، نامه‌های ژنه به ناشرانش و نیز چند متن در مورد ژنه است.
در آغاز کتاب مقدمه‌ای درباره ژنه و ویژگی‌های آثارش و پس از آن خلاصه‌ای از نمایشنامه‌های او آمده است. در بخشی از مقدمه، درباره ادبیات و لحن آثار ژنه آمده است: «ژنه متناقض می‌نویسد و تناقض محور اصلی اندیشه اوست، و برای همین ممکن است فهم آن در ابتدا دشوار باشد. پس یکی از محورهای اصلی آثار ژنه که کشف تمامیت معنایی آن را به تعویق می‌اندازد، تناقض است؛ بدین معنا که پیچیدگی آثار او نوعی سادگی را پنهان می‌کند اما همین سادگی دوباره دری به سوی پیچیدگی باز می‌کند.» واژه غریب...، چگونه کلفت‌ها را اجرا کنیم، چگونه بالکن را اجرا کنیم، پیشگفتار چاپ‌نشده سیاهان، نامه‌هایی به رژه بلن، نامه‌هایی به ژان‌ژاک پُوِر، نامه‌هایی به برنارد فرچمن، نامه‌هایی به پاتریس شِرو، مورد ژان ژنه (نوشته فرانسوا موریاک)، گفت‌وگو با آندره آکار و گفت‌وگو با ماریا کاسارس مطالبی است که از ژان ژنه و درباره او در این کتاب می‌خوانیم. آن‌چه در ادامه می‌خوانید سطرهایی است از مقاله «واژه غریب...» از ژان ژنه که اولین متن کتاب است: «نمایش: یعنی فعل نمایشی به هنگام اجرای آن. این فعل نمایشی نمی‌تواند هرچیزی باشد، اما موضوع خود را در هر چیزی می‌تواند بیابد. درواقع به نظرم می‌رسد هر واقعه مرئی یا غیر آن، اگر به صورت فرادا یعنی منقطع در پیوستگی خویش در نظر گرفته شود و اگر درست هدایت شود، می‌تواند موضوع یا حتی نقطه شروع و پایان فعل نمایشی باشد. این هر واقعه‌ای زیسته به هر شیوه‌ای می‌تواند باشد، اما واقعه‌ای که جراحت آن تنها زمانی حس نخواهد شد که آن آتش سوزان با افروختن خاموش شود. سیاست، سرگرمی‌ها، اخلاق و غیره جایی در دغدغه‌های ما ندارند. اگر، علی‌رغم ما، زیرکانه وارد فعل نمایشی شوند، باید آن‌ها را بیرون راند تا جایی که تمامی ردهایشان پاک شود. این‌ها ابتذالاتی هستند که می‌توان از آن‌ها فیلم، سریال تلویزیونی، داستان‌های مصورِ رُمان‌های تصویری ساخت - آه، قبرستانی از این مَرکب‌های کهنه پوسیده وجود دارد.» بیشتر نمایشنامه‌های ژنه به فارسی ترجمه شده‌اند و از بعضی از آن‌ها بیش از یک ترجمه وجود دارد.
دو نمایشنامه «اتاق عروس» و «سهم زن» از والنتین کراسناگوروف که در یک کتاب و با ترجمه ماندانا مجیدی منتشر شده‌اند از دیگر آثار تازه نشر بیدگل در زمینه ادبیات نمایشی هستند. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این دو نمایشنامه درباره نمایشنامه «اتاق عروس» آمده است: «اتاق عروس کمدی با شانزده شخصیت زن است، شامل عروس و تمام اطرافیانش. نادیا ناگهان تصمیم گرفته ازدواج کند، گرچه این ازدواج مخالفان زیادی دارد. داماد در ساعت مقرر در تالار حاضر نمی‌شود، صمیمی‌ترین دوستِ عروس رازی را برایش فاش می‌کند و با تمام این اتفاقات نمی‌دانیم این عروسی سر می‌گیرد یا نه؟ نمایشنامه از دید زنانی در سنین مختلف و با موقعیت‌های اجتماعی کاملا متفاوت به موضوع ازدواج می‌نگرد.» در این توضیح همچنین درباره نمایشنامه «سهم زن» می‌خوانیم: «در سهم زن دو زن، خارج از روز ملاقات، پنهانی و در لباس مبدل به بیمارستان می‌آیند تا شوهرانشان را ملاقات کنند. از نشانه‌هایی که می‌دهند به نظر می‌رسد هر دو از یک شخص صحبت می‌کنند... کراسناگوروف با وجود اینکه مرد است، کاملا به دنیای زنان اشراف دارد. در این نمایشنامه ما ترس‌ها، تردیدها و دغدغه‌های هر دو زن را می‌شنویم و با آن‌ها همراه می‌شویم.» دو نمایشنامه «اتاق عروس» و «سهم زن» همراه با یادداشتی از کراسناگوروف بر ترجمه فارسی این نمایشنامه‌ها منتشر شده‌اند.

شرق: از ژان ژنه، نمایشنامه‌نویس، شاعر و رمان‌نویس فرانسوی، پنج نمایشنامه با عنوان‌های «مراقبت ویژه»، «کلفت‌ها»، «بالکن»، «سیاهان» و «پاراوان‌ها» به‌جا مانده است. تئاتر و ادبیات برای ژان ژنه نه فقط یک مهارت هنری و ادبی که امکانی برای اندیشیدن و شکلی از زیستن بود. ژنه با تجربه‌ زیسته‌ای غریب وارد گود ادبیات و تئاتر شد و نوشتن را در زندان آغاز کرد. نمایشنامه‌های او اما نه فقط بازنمایی این تجربه غریب که بدل‌کردن آن به فرم‌ها و سبک‌های بیانی و اجرایی نامتعارف بود. برای درک بهتر آثار او چه بسا خواندن مقالات، گفت‌وگوها و نامه‌های او نیز ضروری بنماید. کتاب «زیبایی‌شناسیِ نمایشیِ ژان ژنه» گزیده‌ای است از این مقاله‌ها، گفت‌وگوها و نامه‌ها که به انتخاب و ترجمه مهتاب بلوکی در نشر بیدگل منتشر شده است. چه بسا در برخورد اول این تصور برای خواننده به‌وجود بیاید که این مجموعه، یکسره شامل متونی نظری درباره تئاتر است. اما در مقدمه ترجمه فارسی کتاب تأکید شده که چنین نیست و به جز متن «واژه غریب...» دیگر مطالب فراهم‌آمده در این کتاب برگزیده‌ای از یادداشت‌ها و توصیه‌های اجرایی ژنه به کارگردانان و بازیگران آثارش، نامه‌های ژنه به ناشرانش و نیز چند متن در مورد ژنه است.
در آغاز کتاب مقدمه‌ای درباره ژنه و ویژگی‌های آثارش و پس از آن خلاصه‌ای از نمایشنامه‌های او آمده است. در بخشی از مقدمه، درباره ادبیات و لحن آثار ژنه آمده است: «ژنه متناقض می‌نویسد و تناقض محور اصلی اندیشه اوست، و برای همین ممکن است فهم آن در ابتدا دشوار باشد. پس یکی از محورهای اصلی آثار ژنه که کشف تمامیت معنایی آن را به تعویق می‌اندازد، تناقض است؛ بدین معنا که پیچیدگی آثار او نوعی سادگی را پنهان می‌کند اما همین سادگی دوباره دری به سوی پیچیدگی باز می‌کند.» واژه غریب...، چگونه کلفت‌ها را اجرا کنیم، چگونه بالکن را اجرا کنیم، پیشگفتار چاپ‌نشده سیاهان، نامه‌هایی به رژه بلن، نامه‌هایی به ژان‌ژاک پُوِر، نامه‌هایی به برنارد فرچمن، نامه‌هایی به پاتریس شِرو، مورد ژان ژنه (نوشته فرانسوا موریاک)، گفت‌وگو با آندره آکار و گفت‌وگو با ماریا کاسارس مطالبی است که از ژان ژنه و درباره او در این کتاب می‌خوانیم. آن‌چه در ادامه می‌خوانید سطرهایی است از مقاله «واژه غریب...» از ژان ژنه که اولین متن کتاب است: «نمایش: یعنی فعل نمایشی به هنگام اجرای آن. این فعل نمایشی نمی‌تواند هرچیزی باشد، اما موضوع خود را در هر چیزی می‌تواند بیابد. درواقع به نظرم می‌رسد هر واقعه مرئی یا غیر آن، اگر به صورت فرادا یعنی منقطع در پیوستگی خویش در نظر گرفته شود و اگر درست هدایت شود، می‌تواند موضوع یا حتی نقطه شروع و پایان فعل نمایشی باشد. این هر واقعه‌ای زیسته به هر شیوه‌ای می‌تواند باشد، اما واقعه‌ای که جراحت آن تنها زمانی حس نخواهد شد که آن آتش سوزان با افروختن خاموش شود. سیاست، سرگرمی‌ها، اخلاق و غیره جایی در دغدغه‌های ما ندارند. اگر، علی‌رغم ما، زیرکانه وارد فعل نمایشی شوند، باید آن‌ها را بیرون راند تا جایی که تمامی ردهایشان پاک شود. این‌ها ابتذالاتی هستند که می‌توان از آن‌ها فیلم، سریال تلویزیونی، داستان‌های مصورِ رُمان‌های تصویری ساخت - آه، قبرستانی از این مَرکب‌های کهنه پوسیده وجود دارد.» بیشتر نمایشنامه‌های ژنه به فارسی ترجمه شده‌اند و از بعضی از آن‌ها بیش از یک ترجمه وجود دارد.
دو نمایشنامه «اتاق عروس» و «سهم زن» از والنتین کراسناگوروف که در یک کتاب و با ترجمه ماندانا مجیدی منتشر شده‌اند از دیگر آثار تازه نشر بیدگل در زمینه ادبیات نمایشی هستند. در توضیح پشت جلد ترجمه فارسی این دو نمایشنامه درباره نمایشنامه «اتاق عروس» آمده است: «اتاق عروس کمدی با شانزده شخصیت زن است، شامل عروس و تمام اطرافیانش. نادیا ناگهان تصمیم گرفته ازدواج کند، گرچه این ازدواج مخالفان زیادی دارد. داماد در ساعت مقرر در تالار حاضر نمی‌شود، صمیمی‌ترین دوستِ عروس رازی را برایش فاش می‌کند و با تمام این اتفاقات نمی‌دانیم این عروسی سر می‌گیرد یا نه؟ نمایشنامه از دید زنانی در سنین مختلف و با موقعیت‌های اجتماعی کاملا متفاوت به موضوع ازدواج می‌نگرد.» در این توضیح همچنین درباره نمایشنامه «سهم زن» می‌خوانیم: «در سهم زن دو زن، خارج از روز ملاقات، پنهانی و در لباس مبدل به بیمارستان می‌آیند تا شوهرانشان را ملاقات کنند. از نشانه‌هایی که می‌دهند به نظر می‌رسد هر دو از یک شخص صحبت می‌کنند... کراسناگوروف با وجود اینکه مرد است، کاملا به دنیای زنان اشراف دارد. در این نمایشنامه ما ترس‌ها، تردیدها و دغدغه‌های هر دو زن را می‌شنویم و با آن‌ها همراه می‌شویم.» دو نمایشنامه «اتاق عروس» و «سهم زن» همراه با یادداشتی از کراسناگوروف بر ترجمه فارسی این نمایشنامه‌ها منتشر شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.