|

شکل‌های زندگی: به‌ بهانه انتشار «طوطی فلوبر» اثر جولین بارنز

و اما طوطی فلوبر

نادر شهریوری (صدقی)

آدمی تنها می‌تواند یک کار را به‌خوبی انجام دهد، فلوبر این را می‌دانست. اولین حمله صرع به فلوبر بهانه‌ای می‌شود که او به تحصیل حقوق در پاریس پایان دهد و به کرواسه بازگردد و به همان یک کارش بپردازد. از آن پس خود را منحصرا وقف نوشتن می‌کند. خانه کرواسه از قضا محل مناسبی برای این کار بود. «خانه آن‌‌قدر جا داشت که فلوبر بتواند اتاق مطالعه بزرگ با پنج پنجره داشته باشد و درعین‌حال آن‌قدر کوچک باشد که بی‌هیچ بی‌ادبی آشکاری میهمانش را دلسرد می‌کرد.»1 «توصیف و نه تملک زندگی» ایده فلوبر برای نوشتن بود، از نظرش تملک زندگی گنده‌‌گویی خیال‌پردازانه بود که از آن متنفر بود اما توصیف زندگی چیز دیگری بود. کلمات خود به خود به ذهنش می‌آمدند ولی اشکال نارسايي کلمات بود که فلوبر آن را درمی‌یافت اما برای آن چاره‌ای پیدا نمی‌کرد. نارسايی کلمات و تلاش طاقت‌فرسا برای پیداکردن کلمه‌ها آن‌گاه «مسئله» می‌شدند که ایده فلوبری را برنمی‌تابیدند؛ زیرا فلوبر خود را مقید می‌دانست که بی‌موضع باشد و نظر خود را درباره حوادث و شخصیت‌های داستانی بیان نکند.* این موضوع دنیای واژگان او را محدودتر می‌کرد و کار او را دشوارتر، طرفه آنکه فلوبر بیش از آنکه به برابری اجتماعی علاقه‌مند باشد، به سبک و سیاق متن و به یک تعبیر به برابری مولکولی میان کلمات و جملات باور داشت، به اینکه «هر جمله با جمله دیگر برابر باشد - آن‌هم نه درازا بلکه در شدت- و هر جمله در پایان با کل کتاب برابر باشد».2 فلوبر این برابری فرمالیستی را در تقابل با دیگر انواع برابری قرار می‌دهد. «برابری در سبک فلوبری، به‌ معنای اجرائي از دموکراسی نوشتار و هم‌زمان نفی آن است... این برابری در سبک معطوف به آشکارکردن یک برابري درون‌ماندگار، یک برابری منفعل و کنش‌پذیر موجود در همه‌ چیزها است که در تقابل آشکار با سوژه‌شدن سیاسی برابری در تمام اشکالش است».3 به‌همین‌دلیل فلوبر ناگزیر به استفاده از کلماتی متناسب و فرمی مناسب برای انواع چیزها؛ انسان، حیوان و شیء بود تا ایده برابری درون‌ماندگار خود را به‌مثابه اجرائی از دموکراسی نوشتار در همه سطوح بسط دهد. داستان کوتاه ساده‌دل توصیف فلوبری** از زندگی زنی ساده به‌ نام فلیسیته است که زندگی‌اش از هر حیث معمولی است، زندگی دختری فقیر که زودهنگام پدر و مادرش را از دست می‌دهد و به کار در مزرعه می‌پردازد و بعد از ناکامی در عشقی که می‌توانست به ازدواج منتهی شود، به خدمت زنی ثروتمند و بیوه درمی‌آید و از آن پس به مدت پنجاه سال خدمتکار خانه خانم اوبن می‌شود. زندگی فلیسیته در کنج خانه و به‌دور از هیاهو سپری می‌شود، او همچون مادری دلسوز، بچه‌های خانمش (پل و ویرژینی) را پرستاری می‌کند، به آنها علاقه‌مند می‌شود و در همه حال مانند یک زن شفقت می‌‌ورزد تا آنکه عاشق لولو می‌شود - لولو اسم طوطی‌ای است که هدیه به خانم خانه است و او آن را به فلیسیته بخشیده است- از آن پس فلیسیته لحظه‌ای از طوطی رو نمی‌گرداند، تنها لحظه‌ای که «لولو» را به خودش وامي‌گذارد طوطی گم می‌شود و در پی آن فلیسيته سخت بیمار. اگرچه لولو پس از مدتی نزد فلیسيته بازمی‌گردد اما زندگی‌اش دوامي پیدا نمی‌کند و در زمستانی سخت و سرد می‌میرد و فلیسيته را در ماتمی جانکاه قرار می‌دهد. ماتم و شوربختی فلیسیته چنان حاد می‌شود که بانوی خانه را که زنی خونسرد است، پریشان می‌کند و وادار به چاره‌اندیشی می‌شود. در پی چاره‌اندیشی جسد طوطی با کاه پر می‌شود تا جسم بی‌جان طوطی، «لولو» را برای فلیسیته تداعی كند تا شايد زن عاشق تسلي يابد. جسد از كاه پر مي‌شود و براي فليسيته چنان تداعي مي‌شود كه لولو نمرده است. از آن پس جسم بی‌جان طوطی، همدم و مونس دائمی فلیسیته می‌شود تا به آن حد که او در تنهایی‌اش به راز و نیاز با کالبد بی‌جان طوطی می‌پردازد. فلیسیته البته تسلی می‌یابد و تسلايش تا دم مرگ و تا آن هنگام که آخرین نفس‌هایش را می‌کشد، ادامه می‌یابد. فلیسیته در لحظات پایانی و در خیال خود می‌پندارد که در آسمان‌های ازهم‌گشاده طوطی غول‌پیکری را می‌نگرد که بالای سرش پرواز می‌کند و او برای همیشه به سویش می‌شتابد. در این لحظات فلیسیته طوطی را با روح‌القدس اشتباه می‌گیرد. «طوطی فلوبر» عنوان کتابی از جولین بارنز است، علاقه بارنز به فلوبر و احساس نزدیکی که با او دارد باعث می‌شود بارنز به روآن، شهر محل تولد و زندگی فلوبر برود. در آن شهر بارنز به hotel-dieu (هتل يا اقامتگاه خداوند) مي‌‌رود كه فلوبر كودكي و نوجواني‌اش را در آنجا با خانواده‌اش سپري كرده و اكنون به موزه فلوبر بدل شده است. «نگهبان اتاقي را كه گوستاو در آن به دنيا آمده بود نشانم داد، شيشه‌ عطرش را، قوطي تنباكويش را و اولين مقاله چاپ‌شده‌اش در مجله را، ‌تصاوير متعدد نويسنده گواهي بود بر تغيير زودرس او از جواني خوش‌قيافه به مردي طاس و شكم‌گنده».4 بعد از آن طوطي فلوبر به چشم بارنز مي‌آيد. «توي يك فرورفتگي كوچك نشسته بود به رنگ سبز روشن و با چشماني گستاخ سرش را طوري گرفته بود كه انگار داشت آدم را استنطاق مي‌كرد. روي ميله‌اي نشسته بود كه توضيحات زير بر آن ديده مي‌شد: كاسكو، پرنده‌اي كه گ.فلوبر از موزه‌ي روآن امانت گرفته بود و زمان نوشتن ساده‌دل روي ميز كارش گذاشته بود. در اين رمان نامش لولو است، طوطي شخصيت اصلي قصه.»5 وضع لولو در موزه فلوبر روبه‌راه است، پرهايش فِر خورده است، گويي در اين صد سال هيچ تغييري نكرده است. طوطي، بارنز را به فكر فرو مي‌برد، در اين پرنده جانوري سخنگو مي‌بيند كه مي‌تواند صداي آدمي را تقليد كند بي‌آنكه چيزي اضافه و يا كم كند. بارنز ميان فلوبر و طوطي مقايسه‌اي ضمني انجام مي‌دهد، او در اين مقايسه از «استعاره» استفاده مي‌كند، استعاره به‌مثابه شباهت‌هاي ضمني، مقايسه چيزهايي است كه مرتبط‌اند اما به‌راستي مرتبط نيستند. در اينجا اگرچه به‌لحاظ سخن ميان فلوبر و طوطي- تنها ناطق ميان حيوانات- تشابهي وجود دارد اما اين دو به‌راستي مرتبط نيستند زيرا طوطي حساسيت فلوبر را ندارد. بارنز در آخرين روز اقامتش در روآن به كرواسه مي‌رود تا محل سكونت تابستاني فلوبر را مشاهده كند كه هرگاه به انزوايي بيش از حد نياز داشت به‌آنجا مي‌رفت. در كرواسه آنچه نظر بارنز را جلب مي‌كند شباهت ميان فليسيته و فلوبر است. «فليسيته با گردآوري اشياي درهم و برهمي كه تنها حلقه‌ ارتباطشان علاقه‌ي صاحب‌شان به آنها بود تسلي مي‌يافت، فلوبر هم همين كار را مي‌كرد.»6 چينش نامرتب اشيا بر روي ميز اگرچه مي‌توانست نشان از آن داشته باشد كه چيزها نزد فلوبر هيچ‌يك از اهميت بيشتري نسبت به چيز ديگري برخوردار نيستند، بلكه نوعي برابري مولكولي است از آن نوع برابري كه فلوبر به آن باور داشت. اما گذشته از اين، آنچه توجه بارنز را به خود جلب كرد شباهت ضمني ميان فليسيته با فلوبر است. فليسيته شباهتي به فلوبر دارد، اين دو نيز مي‌توانند به هم مرتبط باشند اما مرتبط نيستند زيرا «فليسيته از بيان درونياتش عاجز است.»7 در اينجا استعاره دوم رخ مي‌دهد. بارنز ايده اصلي خود درباره فلوبر را بر اين دو استعاره قرار مي‌دهد و سپس اين دو استعاره را با هم تركيب مي‌كند: فليسيته شخصيت نويسنده را در بر مي‌گيرد و لولو صدايش را، هرچند طوطي دچار ادراك پريشي گفتاري است اما پريشاني به ميزاني در فلوبر نيز وجود دارد، بارنز از تركيب اين استعاره فرمول «فليسيته+ لولو= فلوبر8؟»را ارائه مي‌دهد. در اينجا استعاره سوم رخ مي‌دهد، فلوبر اگرچه مرتبط به تركيبي از فليسيته و طوطي است*** اما در عين شباهت به هيچ‌يك از آن دو ارتباطي ندارد. علامت سؤال (؟) در جلوي نام فلوبر مي‌تواند دال بر فلوبري باشد كه از تركيب اين دو به چيزي سواي اين دو بدل مي‌شود.
پي‌نوشت‌ها:
* فلوبر مي‌نويسد تنها زماني مي‌توانيد عشق، زن و جنگ را توصيف كنيد كه نه عاشق، نه شوهر و نه سرباز باشيد. او همه چيز را به ادبيات فرو مي‌كاهد تا «تنها راه تحمل هستي همچون عيشي مدام در آن غرق شود.» (از نامه‌هاي فلوبر)
** توصيف فلوبري ارائه سبكي خاص از نوشتن است كه فلوبر استاد آن است. در داستان‌هاي فلوبر چيز خاصي رخ نمي‌دهد قبل از آن‌ هم چيز خاصي رخ نداده است. در «ساده‌دل» تنها اتفاقي كه از آن همچون واقعه بزرگ نام مي‌برند «ازدواج پل» است. با‌اين‌حال همواره «هيچ چيز» فلوبر به «چيزي سنگين» بدل مي‌شود: همچون خود زندگي روزمره.
*** فلوبر در نامه به لوئيز كوله دقيقا به اين مسئله اشاره مي‌كند: «تا جايي كه به ادبيات مربوط مي‌شود دو شخصيت بارز در وجود من خانه دارند: يكي سخنوري است، شيفته تغزل، پرواز عقاب‌گونه، آهنگ جملات و قلل انديشه. ديگري، شخصيتي كه دوست دارد بر حقايق ريز و درشت به‌يكسان تأكيد و تكيه كند.» (گوستاو فلوبر، لنارد جي ديويس، مينو مشيري، نسل قلم)
1، 4، 5، 6، 7، 8. «طوطي فلوبر»، جولين بارنز
2. «سياست‌ورزي زيبايي‌شناسي»، ژاك رانسير، ترجمه فتاح محمدي
3. «سياست زيباشناسي»، ژاك رانسير، ترجمه اميرهوشنگ افتخاري‌راد و بابك داورپناه

آدمی تنها می‌تواند یک کار را به‌خوبی انجام دهد، فلوبر این را می‌دانست. اولین حمله صرع به فلوبر بهانه‌ای می‌شود که او به تحصیل حقوق در پاریس پایان دهد و به کرواسه بازگردد و به همان یک کارش بپردازد. از آن پس خود را منحصرا وقف نوشتن می‌کند. خانه کرواسه از قضا محل مناسبی برای این کار بود. «خانه آن‌‌قدر جا داشت که فلوبر بتواند اتاق مطالعه بزرگ با پنج پنجره داشته باشد و درعین‌حال آن‌قدر کوچک باشد که بی‌هیچ بی‌ادبی آشکاری میهمانش را دلسرد می‌کرد.»1 «توصیف و نه تملک زندگی» ایده فلوبر برای نوشتن بود، از نظرش تملک زندگی گنده‌‌گویی خیال‌پردازانه بود که از آن متنفر بود اما توصیف زندگی چیز دیگری بود. کلمات خود به خود به ذهنش می‌آمدند ولی اشکال نارسايي کلمات بود که فلوبر آن را درمی‌یافت اما برای آن چاره‌ای پیدا نمی‌کرد. نارسايی کلمات و تلاش طاقت‌فرسا برای پیداکردن کلمه‌ها آن‌گاه «مسئله» می‌شدند که ایده فلوبری را برنمی‌تابیدند؛ زیرا فلوبر خود را مقید می‌دانست که بی‌موضع باشد و نظر خود را درباره حوادث و شخصیت‌های داستانی بیان نکند.* این موضوع دنیای واژگان او را محدودتر می‌کرد و کار او را دشوارتر، طرفه آنکه فلوبر بیش از آنکه به برابری اجتماعی علاقه‌مند باشد، به سبک و سیاق متن و به یک تعبیر به برابری مولکولی میان کلمات و جملات باور داشت، به اینکه «هر جمله با جمله دیگر برابر باشد - آن‌هم نه درازا بلکه در شدت- و هر جمله در پایان با کل کتاب برابر باشد».2 فلوبر این برابری فرمالیستی را در تقابل با دیگر انواع برابری قرار می‌دهد. «برابری در سبک فلوبری، به‌ معنای اجرائي از دموکراسی نوشتار و هم‌زمان نفی آن است... این برابری در سبک معطوف به آشکارکردن یک برابري درون‌ماندگار، یک برابری منفعل و کنش‌پذیر موجود در همه‌ چیزها است که در تقابل آشکار با سوژه‌شدن سیاسی برابری در تمام اشکالش است».3 به‌همین‌دلیل فلوبر ناگزیر به استفاده از کلماتی متناسب و فرمی مناسب برای انواع چیزها؛ انسان، حیوان و شیء بود تا ایده برابری درون‌ماندگار خود را به‌مثابه اجرائی از دموکراسی نوشتار در همه سطوح بسط دهد. داستان کوتاه ساده‌دل توصیف فلوبری** از زندگی زنی ساده به‌ نام فلیسیته است که زندگی‌اش از هر حیث معمولی است، زندگی دختری فقیر که زودهنگام پدر و مادرش را از دست می‌دهد و به کار در مزرعه می‌پردازد و بعد از ناکامی در عشقی که می‌توانست به ازدواج منتهی شود، به خدمت زنی ثروتمند و بیوه درمی‌آید و از آن پس به مدت پنجاه سال خدمتکار خانه خانم اوبن می‌شود. زندگی فلیسیته در کنج خانه و به‌دور از هیاهو سپری می‌شود، او همچون مادری دلسوز، بچه‌های خانمش (پل و ویرژینی) را پرستاری می‌کند، به آنها علاقه‌مند می‌شود و در همه حال مانند یک زن شفقت می‌‌ورزد تا آنکه عاشق لولو می‌شود - لولو اسم طوطی‌ای است که هدیه به خانم خانه است و او آن را به فلیسیته بخشیده است- از آن پس فلیسیته لحظه‌ای از طوطی رو نمی‌گرداند، تنها لحظه‌ای که «لولو» را به خودش وامي‌گذارد طوطی گم می‌شود و در پی آن فلیسيته سخت بیمار. اگرچه لولو پس از مدتی نزد فلیسيته بازمی‌گردد اما زندگی‌اش دوامي پیدا نمی‌کند و در زمستانی سخت و سرد می‌میرد و فلیسيته را در ماتمی جانکاه قرار می‌دهد. ماتم و شوربختی فلیسیته چنان حاد می‌شود که بانوی خانه را که زنی خونسرد است، پریشان می‌کند و وادار به چاره‌اندیشی می‌شود. در پی چاره‌اندیشی جسد طوطی با کاه پر می‌شود تا جسم بی‌جان طوطی، «لولو» را برای فلیسیته تداعی كند تا شايد زن عاشق تسلي يابد. جسد از كاه پر مي‌شود و براي فليسيته چنان تداعي مي‌شود كه لولو نمرده است. از آن پس جسم بی‌جان طوطی، همدم و مونس دائمی فلیسیته می‌شود تا به آن حد که او در تنهایی‌اش به راز و نیاز با کالبد بی‌جان طوطی می‌پردازد. فلیسیته البته تسلی می‌یابد و تسلايش تا دم مرگ و تا آن هنگام که آخرین نفس‌هایش را می‌کشد، ادامه می‌یابد. فلیسیته در لحظات پایانی و در خیال خود می‌پندارد که در آسمان‌های ازهم‌گشاده طوطی غول‌پیکری را می‌نگرد که بالای سرش پرواز می‌کند و او برای همیشه به سویش می‌شتابد. در این لحظات فلیسیته طوطی را با روح‌القدس اشتباه می‌گیرد. «طوطی فلوبر» عنوان کتابی از جولین بارنز است، علاقه بارنز به فلوبر و احساس نزدیکی که با او دارد باعث می‌شود بارنز به روآن، شهر محل تولد و زندگی فلوبر برود. در آن شهر بارنز به hotel-dieu (هتل يا اقامتگاه خداوند) مي‌‌رود كه فلوبر كودكي و نوجواني‌اش را در آنجا با خانواده‌اش سپري كرده و اكنون به موزه فلوبر بدل شده است. «نگهبان اتاقي را كه گوستاو در آن به دنيا آمده بود نشانم داد، شيشه‌ عطرش را، قوطي تنباكويش را و اولين مقاله چاپ‌شده‌اش در مجله را، ‌تصاوير متعدد نويسنده گواهي بود بر تغيير زودرس او از جواني خوش‌قيافه به مردي طاس و شكم‌گنده».4 بعد از آن طوطي فلوبر به چشم بارنز مي‌آيد. «توي يك فرورفتگي كوچك نشسته بود به رنگ سبز روشن و با چشماني گستاخ سرش را طوري گرفته بود كه انگار داشت آدم را استنطاق مي‌كرد. روي ميله‌اي نشسته بود كه توضيحات زير بر آن ديده مي‌شد: كاسكو، پرنده‌اي كه گ.فلوبر از موزه‌ي روآن امانت گرفته بود و زمان نوشتن ساده‌دل روي ميز كارش گذاشته بود. در اين رمان نامش لولو است، طوطي شخصيت اصلي قصه.»5 وضع لولو در موزه فلوبر روبه‌راه است، پرهايش فِر خورده است، گويي در اين صد سال هيچ تغييري نكرده است. طوطي، بارنز را به فكر فرو مي‌برد، در اين پرنده جانوري سخنگو مي‌بيند كه مي‌تواند صداي آدمي را تقليد كند بي‌آنكه چيزي اضافه و يا كم كند. بارنز ميان فلوبر و طوطي مقايسه‌اي ضمني انجام مي‌دهد، او در اين مقايسه از «استعاره» استفاده مي‌كند، استعاره به‌مثابه شباهت‌هاي ضمني، مقايسه چيزهايي است كه مرتبط‌اند اما به‌راستي مرتبط نيستند. در اينجا اگرچه به‌لحاظ سخن ميان فلوبر و طوطي- تنها ناطق ميان حيوانات- تشابهي وجود دارد اما اين دو به‌راستي مرتبط نيستند زيرا طوطي حساسيت فلوبر را ندارد. بارنز در آخرين روز اقامتش در روآن به كرواسه مي‌رود تا محل سكونت تابستاني فلوبر را مشاهده كند كه هرگاه به انزوايي بيش از حد نياز داشت به‌آنجا مي‌رفت. در كرواسه آنچه نظر بارنز را جلب مي‌كند شباهت ميان فليسيته و فلوبر است. «فليسيته با گردآوري اشياي درهم و برهمي كه تنها حلقه‌ ارتباطشان علاقه‌ي صاحب‌شان به آنها بود تسلي مي‌يافت، فلوبر هم همين كار را مي‌كرد.»6 چينش نامرتب اشيا بر روي ميز اگرچه مي‌توانست نشان از آن داشته باشد كه چيزها نزد فلوبر هيچ‌يك از اهميت بيشتري نسبت به چيز ديگري برخوردار نيستند، بلكه نوعي برابري مولكولي است از آن نوع برابري كه فلوبر به آن باور داشت. اما گذشته از اين، آنچه توجه بارنز را به خود جلب كرد شباهت ضمني ميان فليسيته با فلوبر است. فليسيته شباهتي به فلوبر دارد، اين دو نيز مي‌توانند به هم مرتبط باشند اما مرتبط نيستند زيرا «فليسيته از بيان درونياتش عاجز است.»7 در اينجا استعاره دوم رخ مي‌دهد. بارنز ايده اصلي خود درباره فلوبر را بر اين دو استعاره قرار مي‌دهد و سپس اين دو استعاره را با هم تركيب مي‌كند: فليسيته شخصيت نويسنده را در بر مي‌گيرد و لولو صدايش را، هرچند طوطي دچار ادراك پريشي گفتاري است اما پريشاني به ميزاني در فلوبر نيز وجود دارد، بارنز از تركيب اين استعاره فرمول «فليسيته+ لولو= فلوبر8؟»را ارائه مي‌دهد. در اينجا استعاره سوم رخ مي‌دهد، فلوبر اگرچه مرتبط به تركيبي از فليسيته و طوطي است*** اما در عين شباهت به هيچ‌يك از آن دو ارتباطي ندارد. علامت سؤال (؟) در جلوي نام فلوبر مي‌تواند دال بر فلوبري باشد كه از تركيب اين دو به چيزي سواي اين دو بدل مي‌شود.
پي‌نوشت‌ها:
* فلوبر مي‌نويسد تنها زماني مي‌توانيد عشق، زن و جنگ را توصيف كنيد كه نه عاشق، نه شوهر و نه سرباز باشيد. او همه چيز را به ادبيات فرو مي‌كاهد تا «تنها راه تحمل هستي همچون عيشي مدام در آن غرق شود.» (از نامه‌هاي فلوبر)
** توصيف فلوبري ارائه سبكي خاص از نوشتن است كه فلوبر استاد آن است. در داستان‌هاي فلوبر چيز خاصي رخ نمي‌دهد قبل از آن‌ هم چيز خاصي رخ نداده است. در «ساده‌دل» تنها اتفاقي كه از آن همچون واقعه بزرگ نام مي‌برند «ازدواج پل» است. با‌اين‌حال همواره «هيچ چيز» فلوبر به «چيزي سنگين» بدل مي‌شود: همچون خود زندگي روزمره.
*** فلوبر در نامه به لوئيز كوله دقيقا به اين مسئله اشاره مي‌كند: «تا جايي كه به ادبيات مربوط مي‌شود دو شخصيت بارز در وجود من خانه دارند: يكي سخنوري است، شيفته تغزل، پرواز عقاب‌گونه، آهنگ جملات و قلل انديشه. ديگري، شخصيتي كه دوست دارد بر حقايق ريز و درشت به‌يكسان تأكيد و تكيه كند.» (گوستاو فلوبر، لنارد جي ديويس، مينو مشيري، نسل قلم)
1، 4، 5، 6، 7، 8. «طوطي فلوبر»، جولين بارنز
2. «سياست‌ورزي زيبايي‌شناسي»، ژاك رانسير، ترجمه فتاح محمدي
3. «سياست زيباشناسي»، ژاك رانسير، ترجمه اميرهوشنگ افتخاري‌راد و بابك داورپناه

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.