نگاهی به نمایش «سیزده»، بهکارگردانی مهدی کوشکی
همه ما در بیانتها میمیریم!
طلایه رویائی. عضو هیئتعلمی پژوهشگاه میراث فرهنگی
مهدی کوشکی عزیزم، دانشجوی آرامِ فروتن و بیادعایم در رشته ادبیات نمایشی که دیگر مرشدی در تئاتر شدهای و متنهایی بینظیر مینویسی و اجراهای قدرتمندی بر صحنه میبری! این چهارمین تئاتری بود که از تو دیدم؛ بعد از «دِکُلره»، «شیطونی» و «تئاترِ بَد» و حالا «سیزده»!
اجرائی که اینبار با بازیگران همیشگیات، ازجمله شهروز دلافکار نازنین (دانشجوی دیگرم و بازیگر درخشان کارهای تو) و دیگر بازیگران حرفهای، اجرا نکردی؛ بلکه با هنرجویانی اجرا کردی که تحت تعلیم تو بودند، مرشد تئاتر؛ و چقدر عالی و قدرتمند و هماهنگ در اولین حضورشان بر صحنه شگفتی آفریدند و از پسِ نقشهای سنگینشان برآمدند.
اما آنچه من معجزه حقیقی تو میدانم، متنهای عجیبی است که مینویسی و اجرا میکنی.
در تمام تئاترهایی که از تو دیدم که «سیزده» به گمانم سرآمدشان بود، توانایی تو در پرداخت متن اجراهایت، در وهله نخست حیرتزدهام کرد. متنهایی که نهتنها از آن روی که پیچیده و استادانهاند و از شناخت و درک عمیق تو از جهان امروزت حکایت میکنند، بلکه در کنار اجراهای متناسب با جهان متنیات که خودت بهتر از همه بر آن تسلط داری، با ضربآهنگی که مخاطبت را دوساعتونیم برای دیدن نمایشت میخکوب صحنهات میکند، برای بیشترماندن و دیدن (برخلاف خیلی از تئاترهایی که میرویم و منتظریم چون فنری فشرده، زودتر رها شویم) ترغیب میکنند.
با وجود آنکه نه از دکورهای عظیم و پرطمطراق خبری است و نه از گروههای موسیقی زنده و بازیگران مشهور و...، برعکس، تئاتر تو ما را پرتاب میکند به آن بخشی از جامعه و آن تکههایی از زندگی که با بیزاری از آنها رو برمیگردانیم.
به حاشیهها که در حقیقت، متنهای پنهان زندگی تلخ ما هستند و تو با تمام جوانیات، چقدر خوب میشناسی این حاشیهها را... .
معجزه حقیقی تو در «سیزده»، دستکم برای من، در مکاشفهای جادویی رخ داد که در مواجهه با کمتر اثری اتفاق میافتد: «تجربه مواجهه با ناخودآگاه».
این مواجهه از طریق خشونتی است که بر صحنه، بهعنوان فصل مشترک توجه تو در آثارت، اجرا میشود و این شکل و شیوه از نمایش خشونت را میتوان امضا و ویژگی آثارت برشمرد؛ خشونتی بر علیه خشونت که مرتب سوزنهایی را به جان و روحمان میزند که چطور قربانیان خاموش و غافل خشونتهای ریز و درشت اطرافمان هستیم که جانمان را میفرسایند، تا مرگ که بالاترین خشونت هستی است.
نمایش خشونتی که با ترفندی خلاقانه و پرهیز از نمایش متعارف و معمول آن، به شکلی تجربی در هر اجرا دنبال کردهای و حالا این شکل و شیوه از نمایش خشونت را میتوان امضا و ویژگی آثارت برشمرد.
در «سیزده» هم، شخصیتها انگار برای انتقام از هستی خشونتبار باید به دست قربانیان حتی ظریفترین و ناملموسترین خشونتها، با بیرحمانهترین شکل کشته میشدند تا انتقام هر خشونتی با خشونتی عظیمتر گرفته شود، تا گناهان کوچک را جنایات بیرحمانه بشورد و ببرد و آنچه برجا میماند، مرگ است که همه ما در بیانتها میمیریم، چه زود و چه دیر، چه آرام و چه زجرآور!
همه این مرگها در «سیزده» زیر نگاه و تأثیر «کرایست»، شخصیت اصلی نمایش و نماد مسیح، بزرگترین تجسم بیگناهی و رنج اتفاق میافتد و همه با خون و زخم؛ خون و زخمی که کرایست در پیشدرآمد نمایش با کاسهای خون در دست و زخمهایی دلخراش بر بدن، به نمایش میگذارد.
مرشدی تو کوشکی عزیز، در عریانکردن خشونتی است که به بیرحمانهترین شکل در هستی، بر ما اعمال میشود؛ اما در «سیزده»، مواجهه با ناخودآگاه گویا بیپردهتر است.
«سیزده» مخاطب را از لایه اولیه داستان دور میکند و به لایههای دستنیافتنیتر روح میبرد؛ جایی که بیعدالتی، حتی در ظاهر منطقیترین و آرامترین الگوهای پذیرفتهشده اخلاق، قانون و ... احساس میشود و خشونت بیرحمی که زندگی در سطوح مختلف و پیچیدهای، چون مقبول همگان است، روا میدارد
بر همان همگان... .
«سیزده» به شکل بسیار عریانی، از طریقِ نمایشِ شقاوت آرتویی، ما را به کاتارسیس (تزکیه) میرساند، کاتارسیسی که نه رهایی و پالایش از طریقِ احساسِ توأمانِ ترس و ترحم ارسطویی، بلکه بالاآمدن درد و رنجِ شدیدی است که انسان سالها در لایههای بسیار عمیقتر وجود، در آن کوه یخی که نیمه بزرگترش را نمیبینی و به زیر آبها پنهان است؛ یعنی «ناخودآگاه» مدفون کرده است... .
و این حداقل برای من، درد دوباره زخمهایم و خونریزیاش بود، با اشکهایی که میریخت، بیآنکه بخواهم و یادمان میآورد که ما همه زخمهای صلیب خود را داریم که فراموششان میکنیم.
از کوچکترین خشونتها یا حتی بهتر بگویم از کوچکترین بیرحمیهایی که در زندگی بر ما روا داشته شده است و ما خود، پذیراترین بودیم برایشان و با واژههای فریبندهای مانند گذشت، عقل و حتی انتقام (هزاران دامی که ما را بیشتر و بیشتر در باتلاقهای رنجهای فراموششدهمان غرق میکند؛ اما هرکدام خطی و زخمی بر روح است)، از آنها میگذریم؛ اما زخم و جایش باقی است، زخمی که کمکم، بیگناهی را میگیرد، بیگناهی که حتی با شاهد خاموش خشونتبودن هم از دست میرود.
«سیزده»، عددی که مسیح و 12 حواریاش را میشمارد، از یهودا که با خیانتش، خشونت کرد، تا پطرس که با انکارش و بقیه که با سکوتشان.
به قول آرتوی عزیز، در وضعیت کنونیِ منحط ما، از طریقِ جسمِ ماست که متافیزیک باید ساخته شده و دوباره وارد ذهنِ ما شود.
آرتوی با تئاترِ شقاوت، به سادیسم یا ایجاد درد در دیگری اشاره نمیکند؛ بلکه به عزمی سخت، خشونتبار و فیزیکی که به ازبینبردن واقعیت نادرستی که به گفته او «مانند کفنی روی آگاهی و ادراک ما را پوشانده است»، میانجامد، اشاره میکند، همان آگاهی و ادراکی که از شناعت خشونت میکاهد و آن را در قالب قوانین نظامیافته جامعه، برای ما پذیرفتنی میکند.
«سیزده» از طریق اعمال خشونت شدیدی که در چارچوبِ هیچ منطق و عقلانیتی نمیگنجد، ناگهان به خاطرمان میآورد که ما همیشه مورد خشونت واقع شدهایم، در نسبتهای مختلف، از نزدیکترینها تا دورترینها.
کاتارسیس (تزکیه) اما در همین شقاوت آرتویی است که اتفاق میافتد.
ناگهان پس از قتلهای بیرحمانه و شقاوتآمیزِ پیدرپی، در آن تاریکی که تنها نورهای کمسوی موبایل میتابد، به جایِ حسِ ترس و ترحمی که مخاطبِ تراژدی بر سرنوشت شخصیتهای تراژدی دارد (که دور از خودش در جایی دوروبر صحنه است)، مکاشفهای عجیب رخ میدهد، حداقل برای من، اینگونه بود: ترس و ترحم نسبت به خود، نسبت به ناشناختههای وجود و روحمان که گاه خشونتبارترین رفتار را با خودمان دارد و باز ترحمِ نسبت به خود، از اینهمه بیرحمی که خودمان، اطرافمان و زندگی، با ما داشته و دارد و این به جای کاتارسیس، یا تزکیه، طعم ِ تلخ و پوچی برجا میگذارد و به جای پالایش،
آلوده میکند.
کشف و شهود خشونتی که حتی در عادیترین قوانین و مناسبات معمول زندگی بر ما اعمال شده، با بهخاطرآوردن کابوسی که در آن زیستیم، کابوسی به نام زندگی... .
همه ما در بیانتها میمیریم! و این هم بیرحمانهترین خشونت زندگی با ماست... .
مهدی کوشکی عزیز، همیشه با نهایت لطف در پایان تئاترت در رورانس از من تشکر میکنی که به تماشای کارت آمدهام؛ ولی بگذار این بار من از تو تشکر کنم که من را به دیدن کارهای عجیب و خارقالعادهات دعوت میکنی، طوری که در دلم به بودن تو مفتخر باشم. مهدی کوشکی عزیز، دانشجوی آرامِ فروتن و بیادعایم که الان خودت مرشدی هستی
در تئاتر... .
مهدی کوشکی عزیزم، دانشجوی آرامِ فروتن و بیادعایم در رشته ادبیات نمایشی که دیگر مرشدی در تئاتر شدهای و متنهایی بینظیر مینویسی و اجراهای قدرتمندی بر صحنه میبری! این چهارمین تئاتری بود که از تو دیدم؛ بعد از «دِکُلره»، «شیطونی» و «تئاترِ بَد» و حالا «سیزده»!
اجرائی که اینبار با بازیگران همیشگیات، ازجمله شهروز دلافکار نازنین (دانشجوی دیگرم و بازیگر درخشان کارهای تو) و دیگر بازیگران حرفهای، اجرا نکردی؛ بلکه با هنرجویانی اجرا کردی که تحت تعلیم تو بودند، مرشد تئاتر؛ و چقدر عالی و قدرتمند و هماهنگ در اولین حضورشان بر صحنه شگفتی آفریدند و از پسِ نقشهای سنگینشان برآمدند.
اما آنچه من معجزه حقیقی تو میدانم، متنهای عجیبی است که مینویسی و اجرا میکنی.
در تمام تئاترهایی که از تو دیدم که «سیزده» به گمانم سرآمدشان بود، توانایی تو در پرداخت متن اجراهایت، در وهله نخست حیرتزدهام کرد. متنهایی که نهتنها از آن روی که پیچیده و استادانهاند و از شناخت و درک عمیق تو از جهان امروزت حکایت میکنند، بلکه در کنار اجراهای متناسب با جهان متنیات که خودت بهتر از همه بر آن تسلط داری، با ضربآهنگی که مخاطبت را دوساعتونیم برای دیدن نمایشت میخکوب صحنهات میکند، برای بیشترماندن و دیدن (برخلاف خیلی از تئاترهایی که میرویم و منتظریم چون فنری فشرده، زودتر رها شویم) ترغیب میکنند.
با وجود آنکه نه از دکورهای عظیم و پرطمطراق خبری است و نه از گروههای موسیقی زنده و بازیگران مشهور و...، برعکس، تئاتر تو ما را پرتاب میکند به آن بخشی از جامعه و آن تکههایی از زندگی که با بیزاری از آنها رو برمیگردانیم.
به حاشیهها که در حقیقت، متنهای پنهان زندگی تلخ ما هستند و تو با تمام جوانیات، چقدر خوب میشناسی این حاشیهها را... .
معجزه حقیقی تو در «سیزده»، دستکم برای من، در مکاشفهای جادویی رخ داد که در مواجهه با کمتر اثری اتفاق میافتد: «تجربه مواجهه با ناخودآگاه».
این مواجهه از طریق خشونتی است که بر صحنه، بهعنوان فصل مشترک توجه تو در آثارت، اجرا میشود و این شکل و شیوه از نمایش خشونت را میتوان امضا و ویژگی آثارت برشمرد؛ خشونتی بر علیه خشونت که مرتب سوزنهایی را به جان و روحمان میزند که چطور قربانیان خاموش و غافل خشونتهای ریز و درشت اطرافمان هستیم که جانمان را میفرسایند، تا مرگ که بالاترین خشونت هستی است.
نمایش خشونتی که با ترفندی خلاقانه و پرهیز از نمایش متعارف و معمول آن، به شکلی تجربی در هر اجرا دنبال کردهای و حالا این شکل و شیوه از نمایش خشونت را میتوان امضا و ویژگی آثارت برشمرد.
در «سیزده» هم، شخصیتها انگار برای انتقام از هستی خشونتبار باید به دست قربانیان حتی ظریفترین و ناملموسترین خشونتها، با بیرحمانهترین شکل کشته میشدند تا انتقام هر خشونتی با خشونتی عظیمتر گرفته شود، تا گناهان کوچک را جنایات بیرحمانه بشورد و ببرد و آنچه برجا میماند، مرگ است که همه ما در بیانتها میمیریم، چه زود و چه دیر، چه آرام و چه زجرآور!
همه این مرگها در «سیزده» زیر نگاه و تأثیر «کرایست»، شخصیت اصلی نمایش و نماد مسیح، بزرگترین تجسم بیگناهی و رنج اتفاق میافتد و همه با خون و زخم؛ خون و زخمی که کرایست در پیشدرآمد نمایش با کاسهای خون در دست و زخمهایی دلخراش بر بدن، به نمایش میگذارد.
مرشدی تو کوشکی عزیز، در عریانکردن خشونتی است که به بیرحمانهترین شکل در هستی، بر ما اعمال میشود؛ اما در «سیزده»، مواجهه با ناخودآگاه گویا بیپردهتر است.
«سیزده» مخاطب را از لایه اولیه داستان دور میکند و به لایههای دستنیافتنیتر روح میبرد؛ جایی که بیعدالتی، حتی در ظاهر منطقیترین و آرامترین الگوهای پذیرفتهشده اخلاق، قانون و ... احساس میشود و خشونت بیرحمی که زندگی در سطوح مختلف و پیچیدهای، چون مقبول همگان است، روا میدارد
بر همان همگان... .
«سیزده» به شکل بسیار عریانی، از طریقِ نمایشِ شقاوت آرتویی، ما را به کاتارسیس (تزکیه) میرساند، کاتارسیسی که نه رهایی و پالایش از طریقِ احساسِ توأمانِ ترس و ترحم ارسطویی، بلکه بالاآمدن درد و رنجِ شدیدی است که انسان سالها در لایههای بسیار عمیقتر وجود، در آن کوه یخی که نیمه بزرگترش را نمیبینی و به زیر آبها پنهان است؛ یعنی «ناخودآگاه» مدفون کرده است... .
و این حداقل برای من، درد دوباره زخمهایم و خونریزیاش بود، با اشکهایی که میریخت، بیآنکه بخواهم و یادمان میآورد که ما همه زخمهای صلیب خود را داریم که فراموششان میکنیم.
از کوچکترین خشونتها یا حتی بهتر بگویم از کوچکترین بیرحمیهایی که در زندگی بر ما روا داشته شده است و ما خود، پذیراترین بودیم برایشان و با واژههای فریبندهای مانند گذشت، عقل و حتی انتقام (هزاران دامی که ما را بیشتر و بیشتر در باتلاقهای رنجهای فراموششدهمان غرق میکند؛ اما هرکدام خطی و زخمی بر روح است)، از آنها میگذریم؛ اما زخم و جایش باقی است، زخمی که کمکم، بیگناهی را میگیرد، بیگناهی که حتی با شاهد خاموش خشونتبودن هم از دست میرود.
«سیزده»، عددی که مسیح و 12 حواریاش را میشمارد، از یهودا که با خیانتش، خشونت کرد، تا پطرس که با انکارش و بقیه که با سکوتشان.
به قول آرتوی عزیز، در وضعیت کنونیِ منحط ما، از طریقِ جسمِ ماست که متافیزیک باید ساخته شده و دوباره وارد ذهنِ ما شود.
آرتوی با تئاترِ شقاوت، به سادیسم یا ایجاد درد در دیگری اشاره نمیکند؛ بلکه به عزمی سخت، خشونتبار و فیزیکی که به ازبینبردن واقعیت نادرستی که به گفته او «مانند کفنی روی آگاهی و ادراک ما را پوشانده است»، میانجامد، اشاره میکند، همان آگاهی و ادراکی که از شناعت خشونت میکاهد و آن را در قالب قوانین نظامیافته جامعه، برای ما پذیرفتنی میکند.
«سیزده» از طریق اعمال خشونت شدیدی که در چارچوبِ هیچ منطق و عقلانیتی نمیگنجد، ناگهان به خاطرمان میآورد که ما همیشه مورد خشونت واقع شدهایم، در نسبتهای مختلف، از نزدیکترینها تا دورترینها.
کاتارسیس (تزکیه) اما در همین شقاوت آرتویی است که اتفاق میافتد.
ناگهان پس از قتلهای بیرحمانه و شقاوتآمیزِ پیدرپی، در آن تاریکی که تنها نورهای کمسوی موبایل میتابد، به جایِ حسِ ترس و ترحمی که مخاطبِ تراژدی بر سرنوشت شخصیتهای تراژدی دارد (که دور از خودش در جایی دوروبر صحنه است)، مکاشفهای عجیب رخ میدهد، حداقل برای من، اینگونه بود: ترس و ترحم نسبت به خود، نسبت به ناشناختههای وجود و روحمان که گاه خشونتبارترین رفتار را با خودمان دارد و باز ترحمِ نسبت به خود، از اینهمه بیرحمی که خودمان، اطرافمان و زندگی، با ما داشته و دارد و این به جای کاتارسیس، یا تزکیه، طعم ِ تلخ و پوچی برجا میگذارد و به جای پالایش،
آلوده میکند.
کشف و شهود خشونتی که حتی در عادیترین قوانین و مناسبات معمول زندگی بر ما اعمال شده، با بهخاطرآوردن کابوسی که در آن زیستیم، کابوسی به نام زندگی... .
همه ما در بیانتها میمیریم! و این هم بیرحمانهترین خشونت زندگی با ماست... .
مهدی کوشکی عزیز، همیشه با نهایت لطف در پایان تئاترت در رورانس از من تشکر میکنی که به تماشای کارت آمدهام؛ ولی بگذار این بار من از تو تشکر کنم که من را به دیدن کارهای عجیب و خارقالعادهات دعوت میکنی، طوری که در دلم به بودن تو مفتخر باشم. مهدی کوشکی عزیز، دانشجوی آرامِ فروتن و بیادعایم که الان خودت مرشدی هستی
در تئاتر... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.