|

تحلیلی از حسين علايي، کارشناس مسائل استراتژيک

ترامپ از ايران چه مي‌خواهد؟

مواضع ترامپ درباره ايران از ابتداي مبارزات انتخاباتي رياست‌جمهوري آمريکا تاکنون خصمانه، کينه‌توزانه و بسيار سخت‌گیرانه بوده است. او و همکارانش از جمله پمپئو و بولتون نشان داده‌اند مخالفت و تضاد آشتي‌ناپذيري با جمهوري اسلامي دارند. از ديد ترامپ تشديد تنش و درافتادن با جمهوري اسلامي مفيد است، زيرا در پرتو اين درگيري، هم مسائل داخلي ايالات متحده و جمهوري‌‌خواهان و هم نيات منطقه‌اي آمريکا، قابل مديريت و بهره‌برداري است. مناقشه فعلي ترامپ با ايران صرفا بر سر مسئله هسته‌اي و توافق‌نامه برجام نيست، بلکه موضوعاتي مانند «امنيت اسرائيل»، «منافع آمريکا» در منطقه، «نفوذ ايران در خاورميانه» و همچنين «سياست خارجي ايران»، از مهم‌ترين مسائل اختلافي بين دو کشور به شمار مي‌رود. در واقع آمريکا تصور مي‌کند از 40 سال قبل و با سقوط نظام شاهنشاهي در ايران، اين کشور مهم‌ترين امکان و ابزار خود را براي ايجاد نظم دلخواه در منطقه خليج فارس و خاورميانه از دست داده است و تکيه بر عربستان تاکنون نتوانسته جاي خالي ايران را براي اهداف و برنامه‌هاي آمريکا پر کند. بنابراين ايالات متحده براي بازگرداندن ايران به هم‌سويي با سياست‌هاي خود، همواره تلاش و تقلا مي‌کند و در اين راستا فشارهاي جديدي را بر ايران وارد مي‌کند. در واقع هدف اصلي ايالات متحده آن است که ايران به‌طور پيوسته تضعيف شود و از پيشرفت و توسعه اقتصادي باز بماند و قدرت تاکتيکي آن در محيط منطقه‌اي و بين‌المللي کاهش يابد تا مردم ايران به‌تدريج به ستوه آيند و ناراضي شوند؛ بنابراين گرچه تاکنون آژانس بين‌المللي انرژي اتمي در 12 گزارش نوبه‌اي خود، پايبندي ايران به توافقات برجام را تأييد کرده است، اما دولت فعلي آمريکا با خروج از برجام به‌دنبال خواسته‌هايي فراتر از توافق‌نامه برجام و مسئله هسته‌اي به شرح زير است:
کنارگذاشتن هرگونه فعاليت هسته‌اي چه صلح‌آميز و چه غيرصلح‌آميز براي هميشه: آمريکا تلاش مي‌کند ايران را وادار به انعقاد قرارداد جديدي به‌جاي توافق‌نامه برجام کند که از نوع «معاهدات محدودکننده» باشد. با اين اقدام خيال اسرائيل براي هميشه از موضوع هسته‌اي ايران راحت مي‌شود. ترامپ برجام را «بدترين توافق تاريخ» خوانده و آن را هولناک و مايه شرمساري آمريکا ناميده است، درحالي‌که از ديد صاحب‌نظران، برجام برجسته‌ترين توافق تاريخ عدم اشاعه سلاح‌هاي هسته‌اي بعد از دوران جنگ سرد است که آمريکا به آن پشت پا زده است. هم‌اکنون دولت ترامپ تمامي کشورهايي را که با ايران بر مبناي توافق برجام همکاري اقتصادي مي‌کنند، هدف فشارهاي شديد خود قرار داده است. ترامپ بنا دارد فشار همه‌جانبه و بسيار فزاينده‌اي را که از 13 آبان 1397 تشديد شده است، به ايران وارد کند و صادرات نفت ايران را تدريجا به صفر برساند و نفت عربستان و روسيه و آمريکا را جايگزين کاهش عرضه نفت ايران کند و اجازه افزايش قيمت نفت را هم ندهد. آمريکا مي‌خواهد با فشارهاي مداوم و پيوسته، اکثر شرکت‌هاي مهم اروپايي و آسيايي را از حضور در اقتصاد ايران، خارج کند و با کاهش قيمت نفت و افول درآمدهاي ارزي، اوضاع اقتصادي ايران را به هم بريزد.
کنارگذاشتن برنامه توسعه موشکي و قرارگرفتن در کانال خلع سلاح متعارف: اگرچه آمريکا مي‌داند توسعه توان صنايع نظامي و موشکي ايران نتيجه و حاصل تحريم تسليحاتي ايران از سوي آمريکاست...
این تحریم‌ها از روز فرار شاه در 26 دي 1357 بر جمهوري اسلامي اعمال شده است. همچنين راه‌افتادن صنايع موشکي ايران نتيجه حملات موشکي صدام به شهرهاي ايران در جريان جنگ تحميلي است که ايران را مجبور به چاره‌انديشي در برابر آن کرد.
از طرفي وجود زرادخانه‌هاي هسته‌اي اسرائيل خطر عظيمي براي مردم خاورميانه است که تمامي کشورهاي منطقه از آن بيمناک هستند و به‌دنبال راهکارهاي بازدارندگي مي‌گردند، ولي اصولا ترامپ به‌جاي تلاش براي کاهش رقابت هسته‌اي در منطقه، به آن دامن زده و علاوه بر اسرائيل به‌دنبال تجهيز عربستان است، ولي با گسترش دانش و توسعه تجهيزات هر نوع جنگ‌افزار موشکي بومي در ايران مخالف است. آمريکا پيوسته نگران افزايش مهارت ايرانيان در به‌کارگيري انواع موشک‌هاي بالستيک است و به‌دنبال کاهش بُرد موشک‌هاي ايراني است به‌گونه‌اي که حداقل به اسرائيل نرسد.
ترک مواضع و نفوذ امنيتي در منطقه: استراتژي ترامپ عليه ايران با تکيه بر ديدگاه‌ها و استفاده از توانمندي‌هاي مالي و جاسوسي و نيز ظرفيت‌هاي مختلف اسرائيل و عربستان براي محدودکردن نفوذ ايران در خاورميانه تنظيم شده است. اگرچه آمريکا خود در اکثر کشورهاي خاورميانه از جمله عراق، افغانستان، عربستان، کويت، بحرين، قطر، يمن، سوريه، ترکيه و امارات پايگاه و نيروي نظامي و در خليج فارس نيز کشتي‌هاي جنگي از جمله ناو هواپيمابر دارد ولي به‌دنبال قطع نفوذ ايران از منطقه با به‌کارگيري سياست «چماق بدون هويج» است و خواهان «تغيير رفتار» جمهوري اسلامي است. طبيعي است که ايران خود را در محاصره نيروهاي نظامي آمريکا مي‌بيند و در تلاش است تا سايه تهديد را از خود دور کند ولي ترامپ تلاش مي‌کند تا از طريق جلوگيري از تعامل سازنده ايران با کشورهاي مختلف جهان و نيز ممانعت از دستيابي ايران به فناوري‌هاي روز و با تحريم به اهداف خود برسد. همچنين اين کشور به‌دنبال ازبين‌بردن منابع مالي ايران از طريق به‌صفررساندن صادرات نفت ايران و نيز جلوگيري از مبادلات بانکي و تجاري و ضبط سپرده‌هاي ايران به‌عنوان پشتوانه اين قدرت نفوذ است. علاوه بر آن آمريکا به‌دنبال اخذ تضمين به عدم بازگشت ايران به مواضع فرامرزي در منطقه و‌ عدم ايجاد مزاحمت براي برنامه‌هاي جهاني آمريکا به‌ويژه در خاورميانه است.
واگذاري مواضع قدرت به رژيم صهيونيستي: از‌آنجاکه اساس سياست خاورميانه‌اي آمريکا براساس «منافع و حفظ امنيت اسرائيل» تعريف شده است، بنابراين تمامي اقدامات ايالات متحده براي حفظ «امنيت» و «بقا»ی اسرائيل اجرا مي‌شود. آمريکا حمايت ايران از گروه‌هاي ضداسرائيلي مثل حزب‌الله و حماس را مخل حفظ امنيت و بقای اسرائيل مي‌داند. از طرفي اسرائيل و آمريکا درباره اينکه توافق هسته‌اي برجام، مانع ازدست‌يافتن ايران به ظرفيت‌هاي لازم براي توانمندي‌هاي اتمي نمي‌شود، اتفاق نظر دارند. از سوي ديگر هميشه اسرائيل از هم‌پيمانان آمريکا در برابر جمهوري اسلامي ايران بوده است و آمريکا نمي‌خواهد که هيچ کشوري در خاورميانه برتري نظامي و استراتژيک نسبت به اسرائيل پيدا کند. در‌حال‌حاضر نتانياهو، نخست‌وزير اسرائيل و محمد بن سلمان، وليعهد عربستان که سرسخت‌ترين دشمنان ايران هستند، نزديک‌ترين روابط را با ترامپ و داماد او دارند. سياست اسرائيل و عربستان، همواره دامن‌زدن به «ايران‌هراسي» بوده است و آنها نقش اول تخريبي را در دور نگاه‌داشتن آمريکا از ايران بازي مي‌کنند و در راه برقراري هرگونه مصالحه و رابطه بين اين دو کشور سنگ‌اندازي مي‌کنند.
به‌هرحال آمريکا براي نيل به اهداف فوق از برقراري نظام تحريم‌هاي گسترده، هوشمند، هدفمند، همه‌جانبه و چندمنظوره عليه ايران استفاده مي‌کند. از ديد آمريکا اجراي خواسته‌هاي فوق موجب «تضعيف» همه‌جانبه و بي‌ثباتي ايران خواهد شد و بنابراين مي‌توان طرح براندازي جمهوري اسلامي را بدون بهره‌گيري از جنگ و با تکيه بر فشارهاي اقتصادي، رواني و اجتماعي و نيز بهره‌گيري از ظرفيت نارضايتي‌هاي مردم و برپايي اعتراضات خياباني به شيوه 28 مردادي دنبال کرد. اين همه در حالي است که تجربه تاريخي نشان داده مردم و دولت ايران، ظرفيت برهم‌زدن برنامه‌هاي آمريکا عليه خود را دارند و مي‌توانند با هوشياري و همدلي ملي و نيفتادن در دام غره‌شدن به توانمندي‌هاي خود، از اين وضعيت عبور کنند. اين مسئله به راه‌حل‌هايي نياز دارد که بحث جداگانه‌اي مي‌طلبد.
مواضع ترامپ درباره ايران از ابتداي مبارزات انتخاباتي رياست‌جمهوري آمريکا تاکنون خصمانه، کينه‌توزانه و بسيار سخت‌گیرانه بوده است. او و همکارانش از جمله پمپئو و بولتون نشان داده‌اند مخالفت و تضاد آشتي‌ناپذيري با جمهوري اسلامي دارند. از ديد ترامپ تشديد تنش و درافتادن با جمهوري اسلامي مفيد است، زيرا در پرتو اين درگيري، هم مسائل داخلي ايالات متحده و جمهوري‌‌خواهان و هم نيات منطقه‌اي آمريکا، قابل مديريت و بهره‌برداري است. مناقشه فعلي ترامپ با ايران صرفا بر سر مسئله هسته‌اي و توافق‌نامه برجام نيست، بلکه موضوعاتي مانند «امنيت اسرائيل»، «منافع آمريکا» در منطقه، «نفوذ ايران در خاورميانه» و همچنين «سياست خارجي ايران»، از مهم‌ترين مسائل اختلافي بين دو کشور به شمار مي‌رود. در واقع آمريکا تصور مي‌کند از 40 سال قبل و با سقوط نظام شاهنشاهي در ايران، اين کشور مهم‌ترين امکان و ابزار خود را براي ايجاد نظم دلخواه در منطقه خليج فارس و خاورميانه از دست داده است و تکيه بر عربستان تاکنون نتوانسته جاي خالي ايران را براي اهداف و برنامه‌هاي آمريکا پر کند. بنابراين ايالات متحده براي بازگرداندن ايران به هم‌سويي با سياست‌هاي خود، همواره تلاش و تقلا مي‌کند و در اين راستا فشارهاي جديدي را بر ايران وارد مي‌کند. در واقع هدف اصلي ايالات متحده آن است که ايران به‌طور پيوسته تضعيف شود و از پيشرفت و توسعه اقتصادي باز بماند و قدرت تاکتيکي آن در محيط منطقه‌اي و بين‌المللي کاهش يابد تا مردم ايران به‌تدريج به ستوه آيند و ناراضي شوند؛ بنابراين گرچه تاکنون آژانس بين‌المللي انرژي اتمي در 12 گزارش نوبه‌اي خود، پايبندي ايران به توافقات برجام را تأييد کرده است، اما دولت فعلي آمريکا با خروج از برجام به‌دنبال خواسته‌هايي فراتر از توافق‌نامه برجام و مسئله هسته‌اي به شرح زير است:
کنارگذاشتن هرگونه فعاليت هسته‌اي چه صلح‌آميز و چه غيرصلح‌آميز براي هميشه: آمريکا تلاش مي‌کند ايران را وادار به انعقاد قرارداد جديدي به‌جاي توافق‌نامه برجام کند که از نوع «معاهدات محدودکننده» باشد. با اين اقدام خيال اسرائيل براي هميشه از موضوع هسته‌اي ايران راحت مي‌شود. ترامپ برجام را «بدترين توافق تاريخ» خوانده و آن را هولناک و مايه شرمساري آمريکا ناميده است، درحالي‌که از ديد صاحب‌نظران، برجام برجسته‌ترين توافق تاريخ عدم اشاعه سلاح‌هاي هسته‌اي بعد از دوران جنگ سرد است که آمريکا به آن پشت پا زده است. هم‌اکنون دولت ترامپ تمامي کشورهايي را که با ايران بر مبناي توافق برجام همکاري اقتصادي مي‌کنند، هدف فشارهاي شديد خود قرار داده است. ترامپ بنا دارد فشار همه‌جانبه و بسيار فزاينده‌اي را که از 13 آبان 1397 تشديد شده است، به ايران وارد کند و صادرات نفت ايران را تدريجا به صفر برساند و نفت عربستان و روسيه و آمريکا را جايگزين کاهش عرضه نفت ايران کند و اجازه افزايش قيمت نفت را هم ندهد. آمريکا مي‌خواهد با فشارهاي مداوم و پيوسته، اکثر شرکت‌هاي مهم اروپايي و آسيايي را از حضور در اقتصاد ايران، خارج کند و با کاهش قيمت نفت و افول درآمدهاي ارزي، اوضاع اقتصادي ايران را به هم بريزد.
کنارگذاشتن برنامه توسعه موشکي و قرارگرفتن در کانال خلع سلاح متعارف: اگرچه آمريکا مي‌داند توسعه توان صنايع نظامي و موشکي ايران نتيجه و حاصل تحريم تسليحاتي ايران از سوي آمريکاست...
این تحریم‌ها از روز فرار شاه در 26 دي 1357 بر جمهوري اسلامي اعمال شده است. همچنين راه‌افتادن صنايع موشکي ايران نتيجه حملات موشکي صدام به شهرهاي ايران در جريان جنگ تحميلي است که ايران را مجبور به چاره‌انديشي در برابر آن کرد.
از طرفي وجود زرادخانه‌هاي هسته‌اي اسرائيل خطر عظيمي براي مردم خاورميانه است که تمامي کشورهاي منطقه از آن بيمناک هستند و به‌دنبال راهکارهاي بازدارندگي مي‌گردند، ولي اصولا ترامپ به‌جاي تلاش براي کاهش رقابت هسته‌اي در منطقه، به آن دامن زده و علاوه بر اسرائيل به‌دنبال تجهيز عربستان است، ولي با گسترش دانش و توسعه تجهيزات هر نوع جنگ‌افزار موشکي بومي در ايران مخالف است. آمريکا پيوسته نگران افزايش مهارت ايرانيان در به‌کارگيري انواع موشک‌هاي بالستيک است و به‌دنبال کاهش بُرد موشک‌هاي ايراني است به‌گونه‌اي که حداقل به اسرائيل نرسد.
ترک مواضع و نفوذ امنيتي در منطقه: استراتژي ترامپ عليه ايران با تکيه بر ديدگاه‌ها و استفاده از توانمندي‌هاي مالي و جاسوسي و نيز ظرفيت‌هاي مختلف اسرائيل و عربستان براي محدودکردن نفوذ ايران در خاورميانه تنظيم شده است. اگرچه آمريکا خود در اکثر کشورهاي خاورميانه از جمله عراق، افغانستان، عربستان، کويت، بحرين، قطر، يمن، سوريه، ترکيه و امارات پايگاه و نيروي نظامي و در خليج فارس نيز کشتي‌هاي جنگي از جمله ناو هواپيمابر دارد ولي به‌دنبال قطع نفوذ ايران از منطقه با به‌کارگيري سياست «چماق بدون هويج» است و خواهان «تغيير رفتار» جمهوري اسلامي است. طبيعي است که ايران خود را در محاصره نيروهاي نظامي آمريکا مي‌بيند و در تلاش است تا سايه تهديد را از خود دور کند ولي ترامپ تلاش مي‌کند تا از طريق جلوگيري از تعامل سازنده ايران با کشورهاي مختلف جهان و نيز ممانعت از دستيابي ايران به فناوري‌هاي روز و با تحريم به اهداف خود برسد. همچنين اين کشور به‌دنبال ازبين‌بردن منابع مالي ايران از طريق به‌صفررساندن صادرات نفت ايران و نيز جلوگيري از مبادلات بانکي و تجاري و ضبط سپرده‌هاي ايران به‌عنوان پشتوانه اين قدرت نفوذ است. علاوه بر آن آمريکا به‌دنبال اخذ تضمين به عدم بازگشت ايران به مواضع فرامرزي در منطقه و‌ عدم ايجاد مزاحمت براي برنامه‌هاي جهاني آمريکا به‌ويژه در خاورميانه است.
واگذاري مواضع قدرت به رژيم صهيونيستي: از‌آنجاکه اساس سياست خاورميانه‌اي آمريکا براساس «منافع و حفظ امنيت اسرائيل» تعريف شده است، بنابراين تمامي اقدامات ايالات متحده براي حفظ «امنيت» و «بقا»ی اسرائيل اجرا مي‌شود. آمريکا حمايت ايران از گروه‌هاي ضداسرائيلي مثل حزب‌الله و حماس را مخل حفظ امنيت و بقای اسرائيل مي‌داند. از طرفي اسرائيل و آمريکا درباره اينکه توافق هسته‌اي برجام، مانع ازدست‌يافتن ايران به ظرفيت‌هاي لازم براي توانمندي‌هاي اتمي نمي‌شود، اتفاق نظر دارند. از سوي ديگر هميشه اسرائيل از هم‌پيمانان آمريکا در برابر جمهوري اسلامي ايران بوده است و آمريکا نمي‌خواهد که هيچ کشوري در خاورميانه برتري نظامي و استراتژيک نسبت به اسرائيل پيدا کند. در‌حال‌حاضر نتانياهو، نخست‌وزير اسرائيل و محمد بن سلمان، وليعهد عربستان که سرسخت‌ترين دشمنان ايران هستند، نزديک‌ترين روابط را با ترامپ و داماد او دارند. سياست اسرائيل و عربستان، همواره دامن‌زدن به «ايران‌هراسي» بوده است و آنها نقش اول تخريبي را در دور نگاه‌داشتن آمريکا از ايران بازي مي‌کنند و در راه برقراري هرگونه مصالحه و رابطه بين اين دو کشور سنگ‌اندازي مي‌کنند.
به‌هرحال آمريکا براي نيل به اهداف فوق از برقراري نظام تحريم‌هاي گسترده، هوشمند، هدفمند، همه‌جانبه و چندمنظوره عليه ايران استفاده مي‌کند. از ديد آمريکا اجراي خواسته‌هاي فوق موجب «تضعيف» همه‌جانبه و بي‌ثباتي ايران خواهد شد و بنابراين مي‌توان طرح براندازي جمهوري اسلامي را بدون بهره‌گيري از جنگ و با تکيه بر فشارهاي اقتصادي، رواني و اجتماعي و نيز بهره‌گيري از ظرفيت نارضايتي‌هاي مردم و برپايي اعتراضات خياباني به شيوه 28 مردادي دنبال کرد. اين همه در حالي است که تجربه تاريخي نشان داده مردم و دولت ايران، ظرفيت برهم‌زدن برنامه‌هاي آمريکا عليه خود را دارند و مي‌توانند با هوشياري و همدلي ملي و نيفتادن در دام غره‌شدن به توانمندي‌هاي خود، از اين وضعيت عبور کنند. اين مسئله به راه‌حل‌هايي نياز دارد که بحث جداگانه‌اي مي‌طلبد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.