فاصله کوتاه ترس و دموکراسی
احمد غلامی . سردبیر
سنگر یعنی آرمان و دموکراسی، یعنی جنگیدن برای آرمان خود و دیگران. بیدلیل نیست که این دو واژه با زندگی دانشجویان گره خورده است. سنگر یعنی دانشگاه و دموکراسی یعنی پایداری برای آرمان خود و دیگران. همین مفاهیم است که زندگی دانشجویی را که عمر بس کوتاهي دارد، چنین متراکم از تجربه کرده است.دوتایی گوشه سنگر نشسته بودیم. شب بیپایان خمپارهها بود انگار. سربازانِ مستأصل از دستور فرماندهان خود یورش آورده و انتهای خاکریز را به تصرف درآورده بودند. اینک یک خاکریز بود و دو گردان که یقینا دو گردان در یک خاکریز نگنجد. آنهم دو گردانی که خصمِ یکدیگرند. شب خمپارهباران بود. خاکریز را میزدند و برایشان فرقی نمیکرد کجای خاکریز دشمن است و کجای آن خودیها. خمپارهها را ما نمیزدیم. آنها میزدند. آنهایی که دیگر خودیها هم برایشان خودی نبودند، چون آرمانی نداشتند و دستورات را ابلاغ و اجرا میکردند و همین ابلاغ دستورات بود که سربازان مستأصلِ دشمن را چون کَنه به خاکریز چسبانده بود که نه دل جداشدن از آن را داشتند و نه جرئت پیشروی و جنگیدن و فتح تمام خاکریز را. نَه به دموکراسی باور داشتند و نَه به آرمان وفادار بودند، ازاینرو بسیار میترسیدند. تمام قدرت آنان در اجرای فرمان بود. سربازی که فقط فرمان را اجرا میکند نَه دموکراسی را میشناسد و نَه آرمان را. این بود فرق آنان با ما. به ما نگفته بودند بجنگید، ما میجنگیدیم برای آرمان خود و دیگران.
فانوس را بالا کشید. رنگ سرخی توی سنگر دوید. سایه سبیل پهنش چانهاش را تیره کرده بود. گفت: «یك چیزي بگويم به کسی نمیگويی؟» گفتم: «حتما میگویم، چون خودم هم ترسیدم!»، خندید، گفت: «نه من نترسیدم». بعد گفت مارکسیست است و برای اینکه بیاید جبهه به هر دری زده بود. بند پوتینهایش را سفت کرد و گفت: «تا کی باید اینجا بتمرگيم. بلند شو باید کاری کرد!» و از سنگر رفت بيرون، من هم بهدنبالش. همه را از توی سنگرها بيرون کشید. همه ميدانستيم يا بايد بجنگيم و خاكريز را پس بگيريم يا اسير شويم. اين را او گفت. «هركس دوست دارد بيايد، بيايد هركس ميخواهد بماند!» يكي گفت كسي به ما فرمان نداده است. گفت: «ما اينجاييم چون براي دلمان اينجاييم». همه رفتيم بهجز عدهاي كه منتظر فرمان بودند. البته كه فرماني نميآمد. راه عقبنشيني بسته بود. كسي هم براي اسارت خودخواسته نه فرمان ميدهد و نه فرمان ميگيرد. تسليم از ترس فرمان ميگيرد و بطئي زير پوست آدم ميدود. فاصله اسارت خودخواسته، آرمان و دموكراسي بسيار كوتاه است در جبهههاي جنگ، به اندازه يك تكه ترس. ترسي كه گاه معناي عقل ميدهد و مصلحت، گاه معناي تاكتيك و استراتژي. سنگر يعني آرمان و دموكراسي، يعني جنگيدن براي آرمان خود و ديگران. توي خوابگاه دانشجويي نشسته بودیم در اتاقی كه كفپوش آن پتويي كهنه بود. صورتي لاغر و استخواني داشت و آثار گرسنگي از رنگ پوستش هويدا بود. ترسيده بودم. همان ترسي كه چهرههاي بسيار دارد. گفتم: «بيرون درگيري است...» خنديد: «بازار مكارهاي شده دموكراسي!». از پنجره بيرون را نگاه كردم. دانشجويان در حياط سياهي ميزدند. بعضي چوپبهدست بودند و بعضي با سنگ هجوم ميبردند. گفتم: «شايعه شده ميخواهند دانشگاهها را ببندند»، گفت: «بهتر!» گفتم: «چهكار ميكني؟»، گفت: «برميگردم جيرفت، كشاورزي ميكنم». سنگي شيشه را شكست و افتاد كف اتاق. از جايش تكان نخورد. قابلمهاي را كه دو تا سيبزميني توي آن آبپز ميشد برداشت، كنج ديوار گذاشت و گفت: «يكي را براي تو گذاشتهام»، گفتم: «واقعا ميخواهي برگردي؟»، گفت: «بايد رفت و دوباره از اول برگشت»، گفتم: «براي چه ميروي؟»، گفت: «آرمانم را آنجا جا گذاشتم». گفتم: «من ميروم بيرون!»، گفت: «مراقب باش اين دموكراسي نيمبند را هم زخمي نكني»، بايد ميرفتم و در دل دانشگاه از دموكراسي دفاع ميكردم. فاصله ما با هم فاصله يك تكه ترس بود، شايد. من از تنهایی میترسیدم. توي راهروي سرد و خالي ميدويدم كه از پشت صدايم زد. برگشتم. از همان فاصله سيبزميني را به طرفم پرت كرد، روي هوا آن را گرفتم. دست تكان داد و گفت: «اين سهمِ تو از سيبزميني، سهم ما از دموكراسي يادت نرود». ديگر هرگز صداي او را نشنيدم. او رفته بود با صدايش، تا آرمانش بازگردد و من ديگر او را نديدم تا سهمش را از دموكراسي باز پس دهم.
سنگر یعنی آرمان و دموکراسی، یعنی جنگیدن برای آرمان خود و دیگران. بیدلیل نیست که این دو واژه با زندگی دانشجویان گره خورده است. سنگر یعنی دانشگاه و دموکراسی یعنی پایداری برای آرمان خود و دیگران. همین مفاهیم است که زندگی دانشجویی را که عمر بس کوتاهي دارد، چنین متراکم از تجربه کرده است.دوتایی گوشه سنگر نشسته بودیم. شب بیپایان خمپارهها بود انگار. سربازانِ مستأصل از دستور فرماندهان خود یورش آورده و انتهای خاکریز را به تصرف درآورده بودند. اینک یک خاکریز بود و دو گردان که یقینا دو گردان در یک خاکریز نگنجد. آنهم دو گردانی که خصمِ یکدیگرند. شب خمپارهباران بود. خاکریز را میزدند و برایشان فرقی نمیکرد کجای خاکریز دشمن است و کجای آن خودیها. خمپارهها را ما نمیزدیم. آنها میزدند. آنهایی که دیگر خودیها هم برایشان خودی نبودند، چون آرمانی نداشتند و دستورات را ابلاغ و اجرا میکردند و همین ابلاغ دستورات بود که سربازان مستأصلِ دشمن را چون کَنه به خاکریز چسبانده بود که نه دل جداشدن از آن را داشتند و نه جرئت پیشروی و جنگیدن و فتح تمام خاکریز را. نَه به دموکراسی باور داشتند و نَه به آرمان وفادار بودند، ازاینرو بسیار میترسیدند. تمام قدرت آنان در اجرای فرمان بود. سربازی که فقط فرمان را اجرا میکند نَه دموکراسی را میشناسد و نَه آرمان را. این بود فرق آنان با ما. به ما نگفته بودند بجنگید، ما میجنگیدیم برای آرمان خود و دیگران.
فانوس را بالا کشید. رنگ سرخی توی سنگر دوید. سایه سبیل پهنش چانهاش را تیره کرده بود. گفت: «یك چیزي بگويم به کسی نمیگويی؟» گفتم: «حتما میگویم، چون خودم هم ترسیدم!»، خندید، گفت: «نه من نترسیدم». بعد گفت مارکسیست است و برای اینکه بیاید جبهه به هر دری زده بود. بند پوتینهایش را سفت کرد و گفت: «تا کی باید اینجا بتمرگيم. بلند شو باید کاری کرد!» و از سنگر رفت بيرون، من هم بهدنبالش. همه را از توی سنگرها بيرون کشید. همه ميدانستيم يا بايد بجنگيم و خاكريز را پس بگيريم يا اسير شويم. اين را او گفت. «هركس دوست دارد بيايد، بيايد هركس ميخواهد بماند!» يكي گفت كسي به ما فرمان نداده است. گفت: «ما اينجاييم چون براي دلمان اينجاييم». همه رفتيم بهجز عدهاي كه منتظر فرمان بودند. البته كه فرماني نميآمد. راه عقبنشيني بسته بود. كسي هم براي اسارت خودخواسته نه فرمان ميدهد و نه فرمان ميگيرد. تسليم از ترس فرمان ميگيرد و بطئي زير پوست آدم ميدود. فاصله اسارت خودخواسته، آرمان و دموكراسي بسيار كوتاه است در جبهههاي جنگ، به اندازه يك تكه ترس. ترسي كه گاه معناي عقل ميدهد و مصلحت، گاه معناي تاكتيك و استراتژي. سنگر يعني آرمان و دموكراسي، يعني جنگيدن براي آرمان خود و ديگران. توي خوابگاه دانشجويي نشسته بودیم در اتاقی كه كفپوش آن پتويي كهنه بود. صورتي لاغر و استخواني داشت و آثار گرسنگي از رنگ پوستش هويدا بود. ترسيده بودم. همان ترسي كه چهرههاي بسيار دارد. گفتم: «بيرون درگيري است...» خنديد: «بازار مكارهاي شده دموكراسي!». از پنجره بيرون را نگاه كردم. دانشجويان در حياط سياهي ميزدند. بعضي چوپبهدست بودند و بعضي با سنگ هجوم ميبردند. گفتم: «شايعه شده ميخواهند دانشگاهها را ببندند»، گفت: «بهتر!» گفتم: «چهكار ميكني؟»، گفت: «برميگردم جيرفت، كشاورزي ميكنم». سنگي شيشه را شكست و افتاد كف اتاق. از جايش تكان نخورد. قابلمهاي را كه دو تا سيبزميني توي آن آبپز ميشد برداشت، كنج ديوار گذاشت و گفت: «يكي را براي تو گذاشتهام»، گفتم: «واقعا ميخواهي برگردي؟»، گفت: «بايد رفت و دوباره از اول برگشت»، گفتم: «براي چه ميروي؟»، گفت: «آرمانم را آنجا جا گذاشتم». گفتم: «من ميروم بيرون!»، گفت: «مراقب باش اين دموكراسي نيمبند را هم زخمي نكني»، بايد ميرفتم و در دل دانشگاه از دموكراسي دفاع ميكردم. فاصله ما با هم فاصله يك تكه ترس بود، شايد. من از تنهایی میترسیدم. توي راهروي سرد و خالي ميدويدم كه از پشت صدايم زد. برگشتم. از همان فاصله سيبزميني را به طرفم پرت كرد، روي هوا آن را گرفتم. دست تكان داد و گفت: «اين سهمِ تو از سيبزميني، سهم ما از دموكراسي يادت نرود». ديگر هرگز صداي او را نشنيدم. او رفته بود با صدايش، تا آرمانش بازگردد و من ديگر او را نديدم تا سهمش را از دموكراسي باز پس دهم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.