از فيلمنامه به کارگرداني؛ خلاف جهت آب
شاهرخ دولکو
1- اين، نقد فيلم نيست؛ يادداشتي است بعد از تنها يکبار ديدن فيلم؛ موقعيتي که براي نقد فيلمي از فرهادي مانند سم ميماند. پس کاملا آگاهانه واردش نميشوم. ميماند حرفهايي براي گفتن و نکاتي براي گوشزدکردن. براي بهتر فهميدن فيلم و نوعي اعلام موضع تا ديدارهاي بعدي و درک و دريافتي بيشتر.
2- فيلم انتظار مرا برآورده کرد و نکرد. توضيح اين جمله، موضوع اين يادداشت است.
3- فيلم بهعنوان محصولي از سينماي روز اروپا و جهان، چيزي کم ندارد. به گمان من، کارگرداني، فيلمنامه، بازيگري، تدوين، طراحي صحنه و لباس، گريم و ساير اجزاي فيلم در سطحي کاملا استاندارد حرکت ميکنند. بله، ممکن است به عقيده کساني سطح بازيگري در فيلم قانعکننده نباشد، ممکن است کساني فکر کنند فيلمبرداري ميتوانست بهتر از اين باشد يا مثلا کارگرداني يا هر جزء ديگري از فيلم. من قصد قانعکردن آنها را ندارم. نظرم را ميگويم و بر نظرم اصرار ميکنم و لازم نميبينم دراينباره (که در حيطه نقد در سينماي ايران بحثي کاملا سليقهاي محسوب ميشود) وارد بحث شوم. از نظر من، فيلم در سطح اوليه، آن چيزي که مربوط به فن فيلمسازي ميشود، از کل سينماي ايران در همه ادوار آن چندين پله بالاتر است و در سطح سينماي اروپا (آمريکا را بهعمد جدا ميکنم) جزء بهترينهاي سال قرار ميگيرد. اين از اين.
4- به گمانم مشکل از جايي آغاز ميشود که «همه ميدانند» را، نه بهعنوان محصولي از سينماي اروپا، که بهعنوان فيلمي از اصغر فرهادي ارزيابي ميکنيم. فرهادي با فيلمهايي مانند «جدايي...» و «درباره الي» مخاطبان را با سطحي از فيلمسازي در سينماي ايران- و جهان- آشنا کرد که تا به حال نمونه آن را نديده بودند. اين، انتظاري را در نزد مخاطبان ايجاد کرد که پايينآمدن (يا حتي در همان سطح ماندن) از آن تقريبا امکانناپذير است. مخاطب از فرهادي ميخواهد که مدام سطح خود و فيلمهايش را ارتقا دهد. اينکه اين خواسته چقدر معقول يا چقدر امکانپذير است و اينکه آيا همه کارگردانان سينماي جهان در همه آثارشان توانستهاند سطح کيفي خود را فيلمبهفيلم بهبود ببخشند و هربار شاهکاري ارائه کنند، مسئله بعدي است. فعلا درخواست مخاطب از فرهادي اين است.
5- اما به گمان من، اين توقع را فرهادي فيلمنامهنويس بيش از فرهادي کارگردان در مخاطبان ايجاد کرد. آن چيزي که فرهادي را فرهادي کرد، بيش از کارگرداني (که قطعا در بهترين سطح حرکت ميکند) فيلمنامهنويسي او بود. اين نگرش نهتنها در ايران که در جهان هم وجود داشت: واقعيت اين است که در فيلمهايي مانند «درباره الي» و «جدايي...»، چيزي که توجه جهانيان (اعم از جشنوارهها يا منتقدان يا تماشاگران عادي) را به سوي فرهادي کشاند، بيش از کارگرداني او (که مشابهش را داشتند) در فيلمنامهها، کانسپتها، جهانبيني و نوع رويکردش تجلي پيدا ميکرد. مخاطبان، نوعي از شخصيتپردازي، گرهافکني، رويکرد و از همه مهمتر، چالش اخلاقياي را در فيلمهاي او ميديدند که در کار ساير فيلمسازان ديده نميشد. آنها در پايان هر فيلم با چالشهاي بزرگي درباره اخلاق و رويکرد شخصيتها نسبت به مسائل مختلف و ظاهرا ساده زندگيشان مواجه ميشدند که تاکنون آن را تجربه نکرده بودند. پس برايشان، هم تازگي داشت و هم جذبشان ميکرد، اما حالا از نظر آنها فرهادي پس از «گذشته» (و به گمان خيليها حتي قبل از «گذشته») ديگر آن کارايي را ندارد، چون يا آن چالشها و
ريزبينيهاي شخصيتي را در فيلمها نميبينند يا به نظرشان اينها ديگر تکراري شده و ميتوان از قبل دست فيلمساز را خواند و ديگر از نوع نگاه او شگفتزده نشد. از نظر من اما، مسئله تغييري است که در کار فرهادي به وجود آمده: فرهادي از يک فيلمنامهنويس/ کارگردان بدل به
کارگردان/ فيلمنامهنويس شده است. هرچه او در کارگرداني پيشرفت بيشتري داشته و کارش قواميافتهتر و قانعکنندهتر شده، در زمينه فيلمنامه، ديگر آن قوام و قانعکنندگي را ندارد. اگر شما در پايان «درباره الي» يا «جدايي...»، فيلم را تمامشده نميديديد و بعد از تمامشدن فيلم بر پرده، آن را با خود به خارج از سالن ميبرديد و در ذهن خود ادامه ميداديد يا با آن درگير بوديد، در «همه ميدانند» اين اتفاق رخ نميدهد. داستان فيلم، با پايانيافتنش بر پرده، در ذهن شما هم پايان مييابد و چيزي براي دنبالکردن؛ چيزي که براي شما چالشي بزرگ و اخلاقي و تحملناپذير ايجاد کند که تمامي سلولهاي بدنتان را با خود درگير کند نداريد. اين، شايد بزرگترين دلخوري مخاطبان از فيلمهاي جديد فرهادي باشد.
6- دو جور ميشود به اين مسئله نگاه کرد: الف) شما آدم واقعگرايي هستيد. مناسبات توليد فيلم در خارج از کشور، کار با ستارهها، تهيهکننده حرفهاي که نظر به تماشاگر عام دارد و حذف تجربه زيستي در کشور مبدأ را درک ميکنيد و ميپذيريد که در اين محدوده و در گامهاي اول نميتوان به تمام ايدهآلها دست يافت و منتظر ميمانيد تا فرهادي از چالش بزرگي که با آن دستبهگريبان است با کمک زمان و تجربه و هوش و استعداد، خلاصي يابد و دوباره برگردد به وضعيت فيلمنامهنويس/ کارگردان. يا ب) آدم ايدهآليستي هستيد و فکر ميکنيد مسائلي که گفته شد ربطي به خلاقيت و استعداد ندارد و فيلمساز خوب در هر صورت و در هر وضعيتي بايد خودش را ارتقا دهد و هربار شاهکاري بيافريند که خارج از اين مناسبات، کارکرد هنري و يکه و اقناعکنندگي خودش را داشته باشد.
7- در ارتباط با فرهادي، من آدم نوع الف هستم. من به فرهادي اميدوارم. به هوش و استعداد و توانايي او ايمان دارم و گمان ميکنم او با بهرهگيري از اين ويژگيها خواهد توانست اين چالش جديد را پشتسر بگذارد و بدل به فيلمسازي شود که فيلمهاي بعدياش دوباره چالشهايي جديد و ژرف و يکه به مخاطبان خود ارائه دهد. تا آن زمان فقط ميتوان اميدوار بود و بهجاي نقزدن و انکارکردن، منتظر ماند و نتيجه گذر زمان و تجربه و پيروزي اراده را ديد و بس.
1- اين، نقد فيلم نيست؛ يادداشتي است بعد از تنها يکبار ديدن فيلم؛ موقعيتي که براي نقد فيلمي از فرهادي مانند سم ميماند. پس کاملا آگاهانه واردش نميشوم. ميماند حرفهايي براي گفتن و نکاتي براي گوشزدکردن. براي بهتر فهميدن فيلم و نوعي اعلام موضع تا ديدارهاي بعدي و درک و دريافتي بيشتر.
2- فيلم انتظار مرا برآورده کرد و نکرد. توضيح اين جمله، موضوع اين يادداشت است.
3- فيلم بهعنوان محصولي از سينماي روز اروپا و جهان، چيزي کم ندارد. به گمان من، کارگرداني، فيلمنامه، بازيگري، تدوين، طراحي صحنه و لباس، گريم و ساير اجزاي فيلم در سطحي کاملا استاندارد حرکت ميکنند. بله، ممکن است به عقيده کساني سطح بازيگري در فيلم قانعکننده نباشد، ممکن است کساني فکر کنند فيلمبرداري ميتوانست بهتر از اين باشد يا مثلا کارگرداني يا هر جزء ديگري از فيلم. من قصد قانعکردن آنها را ندارم. نظرم را ميگويم و بر نظرم اصرار ميکنم و لازم نميبينم دراينباره (که در حيطه نقد در سينماي ايران بحثي کاملا سليقهاي محسوب ميشود) وارد بحث شوم. از نظر من، فيلم در سطح اوليه، آن چيزي که مربوط به فن فيلمسازي ميشود، از کل سينماي ايران در همه ادوار آن چندين پله بالاتر است و در سطح سينماي اروپا (آمريکا را بهعمد جدا ميکنم) جزء بهترينهاي سال قرار ميگيرد. اين از اين.
4- به گمانم مشکل از جايي آغاز ميشود که «همه ميدانند» را، نه بهعنوان محصولي از سينماي اروپا، که بهعنوان فيلمي از اصغر فرهادي ارزيابي ميکنيم. فرهادي با فيلمهايي مانند «جدايي...» و «درباره الي» مخاطبان را با سطحي از فيلمسازي در سينماي ايران- و جهان- آشنا کرد که تا به حال نمونه آن را نديده بودند. اين، انتظاري را در نزد مخاطبان ايجاد کرد که پايينآمدن (يا حتي در همان سطح ماندن) از آن تقريبا امکانناپذير است. مخاطب از فرهادي ميخواهد که مدام سطح خود و فيلمهايش را ارتقا دهد. اينکه اين خواسته چقدر معقول يا چقدر امکانپذير است و اينکه آيا همه کارگردانان سينماي جهان در همه آثارشان توانستهاند سطح کيفي خود را فيلمبهفيلم بهبود ببخشند و هربار شاهکاري ارائه کنند، مسئله بعدي است. فعلا درخواست مخاطب از فرهادي اين است.
5- اما به گمان من، اين توقع را فرهادي فيلمنامهنويس بيش از فرهادي کارگردان در مخاطبان ايجاد کرد. آن چيزي که فرهادي را فرهادي کرد، بيش از کارگرداني (که قطعا در بهترين سطح حرکت ميکند) فيلمنامهنويسي او بود. اين نگرش نهتنها در ايران که در جهان هم وجود داشت: واقعيت اين است که در فيلمهايي مانند «درباره الي» و «جدايي...»، چيزي که توجه جهانيان (اعم از جشنوارهها يا منتقدان يا تماشاگران عادي) را به سوي فرهادي کشاند، بيش از کارگرداني او (که مشابهش را داشتند) در فيلمنامهها، کانسپتها، جهانبيني و نوع رويکردش تجلي پيدا ميکرد. مخاطبان، نوعي از شخصيتپردازي، گرهافکني، رويکرد و از همه مهمتر، چالش اخلاقياي را در فيلمهاي او ميديدند که در کار ساير فيلمسازان ديده نميشد. آنها در پايان هر فيلم با چالشهاي بزرگي درباره اخلاق و رويکرد شخصيتها نسبت به مسائل مختلف و ظاهرا ساده زندگيشان مواجه ميشدند که تاکنون آن را تجربه نکرده بودند. پس برايشان، هم تازگي داشت و هم جذبشان ميکرد، اما حالا از نظر آنها فرهادي پس از «گذشته» (و به گمان خيليها حتي قبل از «گذشته») ديگر آن کارايي را ندارد، چون يا آن چالشها و
ريزبينيهاي شخصيتي را در فيلمها نميبينند يا به نظرشان اينها ديگر تکراري شده و ميتوان از قبل دست فيلمساز را خواند و ديگر از نوع نگاه او شگفتزده نشد. از نظر من اما، مسئله تغييري است که در کار فرهادي به وجود آمده: فرهادي از يک فيلمنامهنويس/ کارگردان بدل به
کارگردان/ فيلمنامهنويس شده است. هرچه او در کارگرداني پيشرفت بيشتري داشته و کارش قواميافتهتر و قانعکنندهتر شده، در زمينه فيلمنامه، ديگر آن قوام و قانعکنندگي را ندارد. اگر شما در پايان «درباره الي» يا «جدايي...»، فيلم را تمامشده نميديديد و بعد از تمامشدن فيلم بر پرده، آن را با خود به خارج از سالن ميبرديد و در ذهن خود ادامه ميداديد يا با آن درگير بوديد، در «همه ميدانند» اين اتفاق رخ نميدهد. داستان فيلم، با پايانيافتنش بر پرده، در ذهن شما هم پايان مييابد و چيزي براي دنبالکردن؛ چيزي که براي شما چالشي بزرگ و اخلاقي و تحملناپذير ايجاد کند که تمامي سلولهاي بدنتان را با خود درگير کند نداريد. اين، شايد بزرگترين دلخوري مخاطبان از فيلمهاي جديد فرهادي باشد.
6- دو جور ميشود به اين مسئله نگاه کرد: الف) شما آدم واقعگرايي هستيد. مناسبات توليد فيلم در خارج از کشور، کار با ستارهها، تهيهکننده حرفهاي که نظر به تماشاگر عام دارد و حذف تجربه زيستي در کشور مبدأ را درک ميکنيد و ميپذيريد که در اين محدوده و در گامهاي اول نميتوان به تمام ايدهآلها دست يافت و منتظر ميمانيد تا فرهادي از چالش بزرگي که با آن دستبهگريبان است با کمک زمان و تجربه و هوش و استعداد، خلاصي يابد و دوباره برگردد به وضعيت فيلمنامهنويس/ کارگردان. يا ب) آدم ايدهآليستي هستيد و فکر ميکنيد مسائلي که گفته شد ربطي به خلاقيت و استعداد ندارد و فيلمساز خوب در هر صورت و در هر وضعيتي بايد خودش را ارتقا دهد و هربار شاهکاري بيافريند که خارج از اين مناسبات، کارکرد هنري و يکه و اقناعکنندگي خودش را داشته باشد.
7- در ارتباط با فرهادي، من آدم نوع الف هستم. من به فرهادي اميدوارم. به هوش و استعداد و توانايي او ايمان دارم و گمان ميکنم او با بهرهگيري از اين ويژگيها خواهد توانست اين چالش جديد را پشتسر بگذارد و بدل به فيلمسازي شود که فيلمهاي بعدياش دوباره چالشهايي جديد و ژرف و يکه به مخاطبان خود ارائه دهد. تا آن زمان فقط ميتوان اميدوار بود و بهجاي نقزدن و انکارکردن، منتظر ماند و نتيجه گذر زمان و تجربه و پيروزي اراده را ديد و بس.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.