تنوع صور دینی
کتاب «جامعه- انسانشناسی ادیان» حاصل سلسله درسها و کنفرانسهای کلود ریویر است که اخیرا با ترجمه علیرضا خدامی و به همت نشر نی منتشر شده است. کلود ریویر، استاد دانشگاه سوربن پاریس و پژوهشگر برجسته انسانشناسی و جامعهشناسی است و آثار انسانشناسان پرآوازهای مانند کارل پولانی و ادوارد ایونز-پریچارد را به جهان فرانسویزبان ترجمه و معرفی کرده است. پیشازاین دو کتاب از ریویر با ترجمه ناصر فکوهی به فارسی ترجمه شدهاند: «درآمدی بر انسانشناسی» و «انسانشناسی سیاسی». در کتاب اخیر، او تلاش میکند ضمن ارائه فشردهای از نظریهها، مفاهیم و روشهای انسانشناسی و جامعهشناسی ادیان و رویکردهای بنیادین این دو رشته، به بیان دستاوردهای پژوهشی جدید درباره امر دینی بپردازد که از بسترهای بسیار گوناگون اجتماعی و فرهنگی گزینش کرده است.
انسانشناسی دینی به توصیف و طبقهبندی پدیدههای دینی بسنده نمیکند بلکه دین را به منزله بخشی از فرهنگ در نظر میگیرد و میکوشد شباهتها و تفاوتهای پدیدههای دینی را در جوامع گوناگون توضیح دهد، بدون اینکه برای نهاد تکخداانگار که قالب وجودی اذهان غربی را شکل داده است، امتیازی قائل باشد. انسانشناسی خود را به عهد باستان یا جهان سوم محدود نمیکند بلکه به کنکاش در قبیلههای مختلف میپردازد. کانون توجه این علم تا مدتها جوامع کوچک، کمسواد و گاه باستانی بود که در آنها امر قبیلهای با امر دینی اغلب درهمتنیده است. انسانشناسی دینی آشکارا اطلاعات، دیدگاهها و روشهای خود را با رشتههای علمی مشابهی که همگی آغازگر فهم امر دینی بودهاند، مبادله میکند. انسانشناسان اولیه مانند تیلور و فریزر دغدغه کشف سرچشمهها را داشتند و در اندیشه ارائه فهرستی از صور ابتدایی زندگی مانند جانگرایی، توتمیسم، فتیشیسم و پرستش ارواح نیاکان بودند. جامعهشناسی دینی نیز، بدانگونه که ماکس وبر آغازگر آن بوده است، ادیان دارای کتاب را، بهویژه در تمدنهای بزرگ، بیشتر از منظری تاریخی بررسی میکند، که گاه با جستوجوی کمی باورها، اعمال و
اشکال سازمان دینی در جوامع پیچیده و شهریشده نیز همراه است. در دو دهه اخیر دو رشته انسانشناسی و جامعهشناسی از جهات مختلفی اعم از روششناسی و نوع رویکرد، همگراییهای بسیاری داشتهاند. موضوعاتی که در کتاب حاضر بررسی میشود، بسیار متنوع است از جمله گردآوری حجم گستردهای از دادههای میدانی قدیمی و جدید و بررسی آنها در پرتو نظریههای متنوع کلاسیک و مدرن انسانشناسی و جامعهشناسی، کاوش در موضوعات اصلی انسانشناسی و جامعهشناسی دین در زمینههای متفاوت تاریخی و فرهنگی و کوشش در جهت فهم تفاسیر متنوع و سیر تحولی آنها، دغدغه رودررو قراردادن رویکردها و نظریههای مربوط به امر دینی، شناخت دستاوردها و درعینحال نشاندادن کاستیهای هریک از این رویکردها و نظریهها، دقت در معرفتشناسی باورها و اعمال دینی، مدلسازی مناسک، واکاوی جادو و سحر و گشایش مسیرهای جدید پژوهشی به فراخور تحولات رخداده در میدان دینی. کتاب حاضر همچنین حاوی نکات ارزندهای فراسوی حوزه دین، برای پژوهشگران رشتههای جامعهشناسی و انسانشناسی است.
نویسنده، پس از معرفی آرا و نظریات اندیشمندان کلاسیک نظیر دورکیم، وبر، اُتو، فریزر، کایوا، موس، الیاده، لوی استروس، باستید و دومزیل، برای فهم بهتر گوناگونی و پیچیدگی روزافزون بروز و نمودهای دین در جهان امروز، چارچوبهای تحلیلی مناسب را پیش روی خواننده قرار میدهد. در بخش نخست، کوشش نویسنده تدقیق در معنای واژههای «دینی» و «امر قدسی» است. برای این کار با تأملات بسیار در تجربه زیسته امر دینی، تجلیات آن و نیز تزهای اولیه انسانشناسان درباره اصیلترین شکل این تجربه - که گمان میکردند سادهترین آن نیز هست - به تشریح آنچه امر دینی قلمداد میشده میپردازد. این بخش به میدان ویژه انسانشناسی دین اختصاص یافته که دلمشغولی نخستین آن شناخت «سرشت» دین در جوامع موسوم به جوامع ابتدایی بوده است. نویسنده در همین بخش به سراغ نظریههای انسانشناسی مدرن و مفهومسازیهای آن در زمینه امر قدسی، دین، جادو، اسطوره و مناسک میرود. همچنین بر نقش تعیینکننده آثار جامعهشناسان و در رأس آنها دورکیم و وبر در رهانیدن انسانشناسی از دریافتهای کموبیش انحصاری فلسفی و روانشناختی در زمینه امر دینی انگشت میگذارد. در بخش دوم، بعد قدسی
باورها مطرح میشود و محتواها و خوانشهای ممکن در این زمینه که در قالب گزارهها، عقاید، گرایشها و اسطورهها بروز مییابد، بررسی میشود. در این بخش جایگاه و کارکرد اسطوره در بسترهای اجتماعی و تاریخی بررسی میشود. همچنین خوانشهای روانکاوانه، ساختارگرا، کارکردی و مردمشناختی اسطوره یادآوری میشود. بخش سوم به کاوش در رفتارهای مناسکی آیینهای گوناگون اختصاص دارد. هدف از این کار تمهید نظریه و تمرکز بر چند نوع مهمتر از این رفتارهاست، مثلا دعا، قربانی، رازآموزی، غیبگویی و تسخیر. در این بخش نویسنده به کاوش در مناسکی میپردازد که کانون آن به زعم او مسئله شر و موضوع پاکی است. او دعا، گونههای مختلف قربانی (پاککننده، قداستبخش، کفارهای و...)، مناسک مربوط به مقاطع چندگانه زندگی و مرگ و نیز مناسک تسخیرشدگی و غیبگویی را با اتکا به نمونههایی فراوان از گسترههای گوناگون اجتماعی و تاریخی بررسی میکند. در بخش چهارم، کنکاش در پدیدههای جادو، سحر، شمنیسم و باطنیگری، که در دنیای مدرن جانی دوباره گرفته و انسانشناسی به بازتفسیر آنها پرداخته ما را به مطالعه آنچه حواشی دین نامیده میشود، ترغیب میکند و این در شرایطی است
که بیشتر این رفتارها به ریشه ادیان سنتی و حتا باورها و سلوک امروز ما رسوخ کرده است. در بخش پنجم که آخرین بخش است وضع و حال جهان امروز بررسی میشود. آیا لائیسیزاسیون جهان امری است گریزناپذیر؟ اگر بله، به چه شکل؟ آیا با ادیان نهان یا عقبنشینی برخی ادیان سنتی مواجه هستیم و یا با سیل بنیادگرایی، فرقهگرایی یا پیامآورگرایی و آیینهای نوپدید؟ چگونه بسترهای موعودگرایی فراهم شده و رشد پیدا کرده است؟ نویسنده در این بخش تأملات خود را بر باورها و رفتارهای نوپدید (عصر جدید، بریکولاژ روحی- روانی و دگردیسیهای دینی در کشورهای جهان سوم و...) متمرکز میکند. او این کار را با پرسش از نظریه «افسونزدایی جهان» در دوران مدرن و نمودهای امر دینی (آیینهای جدید، پیامآورگرایی، موعودگراییها) انجام میدهد و در پایان ضمن اشاره به تغییر و تحولات و نوسانهایی که در حوزه باورها و اعمال دینی در جوامع غربی در جریان است، دیدگاه خود را درباره نسبت میان دین و مدرنیته و نیز سرنوشت دین در دنیای پستمدرن بیان میکند.
کتاب «جامعه- انسانشناسی ادیان» حاصل سلسله درسها و کنفرانسهای کلود ریویر است که اخیرا با ترجمه علیرضا خدامی و به همت نشر نی منتشر شده است. کلود ریویر، استاد دانشگاه سوربن پاریس و پژوهشگر برجسته انسانشناسی و جامعهشناسی است و آثار انسانشناسان پرآوازهای مانند کارل پولانی و ادوارد ایونز-پریچارد را به جهان فرانسویزبان ترجمه و معرفی کرده است. پیشازاین دو کتاب از ریویر با ترجمه ناصر فکوهی به فارسی ترجمه شدهاند: «درآمدی بر انسانشناسی» و «انسانشناسی سیاسی». در کتاب اخیر، او تلاش میکند ضمن ارائه فشردهای از نظریهها، مفاهیم و روشهای انسانشناسی و جامعهشناسی ادیان و رویکردهای بنیادین این دو رشته، به بیان دستاوردهای پژوهشی جدید درباره امر دینی بپردازد که از بسترهای بسیار گوناگون اجتماعی و فرهنگی گزینش کرده است.
انسانشناسی دینی به توصیف و طبقهبندی پدیدههای دینی بسنده نمیکند بلکه دین را به منزله بخشی از فرهنگ در نظر میگیرد و میکوشد شباهتها و تفاوتهای پدیدههای دینی را در جوامع گوناگون توضیح دهد، بدون اینکه برای نهاد تکخداانگار که قالب وجودی اذهان غربی را شکل داده است، امتیازی قائل باشد. انسانشناسی خود را به عهد باستان یا جهان سوم محدود نمیکند بلکه به کنکاش در قبیلههای مختلف میپردازد. کانون توجه این علم تا مدتها جوامع کوچک، کمسواد و گاه باستانی بود که در آنها امر قبیلهای با امر دینی اغلب درهمتنیده است. انسانشناسی دینی آشکارا اطلاعات، دیدگاهها و روشهای خود را با رشتههای علمی مشابهی که همگی آغازگر فهم امر دینی بودهاند، مبادله میکند. انسانشناسان اولیه مانند تیلور و فریزر دغدغه کشف سرچشمهها را داشتند و در اندیشه ارائه فهرستی از صور ابتدایی زندگی مانند جانگرایی، توتمیسم، فتیشیسم و پرستش ارواح نیاکان بودند. جامعهشناسی دینی نیز، بدانگونه که ماکس وبر آغازگر آن بوده است، ادیان دارای کتاب را، بهویژه در تمدنهای بزرگ، بیشتر از منظری تاریخی بررسی میکند، که گاه با جستوجوی کمی باورها، اعمال و
اشکال سازمان دینی در جوامع پیچیده و شهریشده نیز همراه است. در دو دهه اخیر دو رشته انسانشناسی و جامعهشناسی از جهات مختلفی اعم از روششناسی و نوع رویکرد، همگراییهای بسیاری داشتهاند. موضوعاتی که در کتاب حاضر بررسی میشود، بسیار متنوع است از جمله گردآوری حجم گستردهای از دادههای میدانی قدیمی و جدید و بررسی آنها در پرتو نظریههای متنوع کلاسیک و مدرن انسانشناسی و جامعهشناسی، کاوش در موضوعات اصلی انسانشناسی و جامعهشناسی دین در زمینههای متفاوت تاریخی و فرهنگی و کوشش در جهت فهم تفاسیر متنوع و سیر تحولی آنها، دغدغه رودررو قراردادن رویکردها و نظریههای مربوط به امر دینی، شناخت دستاوردها و درعینحال نشاندادن کاستیهای هریک از این رویکردها و نظریهها، دقت در معرفتشناسی باورها و اعمال دینی، مدلسازی مناسک، واکاوی جادو و سحر و گشایش مسیرهای جدید پژوهشی به فراخور تحولات رخداده در میدان دینی. کتاب حاضر همچنین حاوی نکات ارزندهای فراسوی حوزه دین، برای پژوهشگران رشتههای جامعهشناسی و انسانشناسی است.
نویسنده، پس از معرفی آرا و نظریات اندیشمندان کلاسیک نظیر دورکیم، وبر، اُتو، فریزر، کایوا، موس، الیاده، لوی استروس، باستید و دومزیل، برای فهم بهتر گوناگونی و پیچیدگی روزافزون بروز و نمودهای دین در جهان امروز، چارچوبهای تحلیلی مناسب را پیش روی خواننده قرار میدهد. در بخش نخست، کوشش نویسنده تدقیق در معنای واژههای «دینی» و «امر قدسی» است. برای این کار با تأملات بسیار در تجربه زیسته امر دینی، تجلیات آن و نیز تزهای اولیه انسانشناسان درباره اصیلترین شکل این تجربه - که گمان میکردند سادهترین آن نیز هست - به تشریح آنچه امر دینی قلمداد میشده میپردازد. این بخش به میدان ویژه انسانشناسی دین اختصاص یافته که دلمشغولی نخستین آن شناخت «سرشت» دین در جوامع موسوم به جوامع ابتدایی بوده است. نویسنده در همین بخش به سراغ نظریههای انسانشناسی مدرن و مفهومسازیهای آن در زمینه امر قدسی، دین، جادو، اسطوره و مناسک میرود. همچنین بر نقش تعیینکننده آثار جامعهشناسان و در رأس آنها دورکیم و وبر در رهانیدن انسانشناسی از دریافتهای کموبیش انحصاری فلسفی و روانشناختی در زمینه امر دینی انگشت میگذارد. در بخش دوم، بعد قدسی
باورها مطرح میشود و محتواها و خوانشهای ممکن در این زمینه که در قالب گزارهها، عقاید، گرایشها و اسطورهها بروز مییابد، بررسی میشود. در این بخش جایگاه و کارکرد اسطوره در بسترهای اجتماعی و تاریخی بررسی میشود. همچنین خوانشهای روانکاوانه، ساختارگرا، کارکردی و مردمشناختی اسطوره یادآوری میشود. بخش سوم به کاوش در رفتارهای مناسکی آیینهای گوناگون اختصاص دارد. هدف از این کار تمهید نظریه و تمرکز بر چند نوع مهمتر از این رفتارهاست، مثلا دعا، قربانی، رازآموزی، غیبگویی و تسخیر. در این بخش نویسنده به کاوش در مناسکی میپردازد که کانون آن به زعم او مسئله شر و موضوع پاکی است. او دعا، گونههای مختلف قربانی (پاککننده، قداستبخش، کفارهای و...)، مناسک مربوط به مقاطع چندگانه زندگی و مرگ و نیز مناسک تسخیرشدگی و غیبگویی را با اتکا به نمونههایی فراوان از گسترههای گوناگون اجتماعی و تاریخی بررسی میکند. در بخش چهارم، کنکاش در پدیدههای جادو، سحر، شمنیسم و باطنیگری، که در دنیای مدرن جانی دوباره گرفته و انسانشناسی به بازتفسیر آنها پرداخته ما را به مطالعه آنچه حواشی دین نامیده میشود، ترغیب میکند و این در شرایطی است
که بیشتر این رفتارها به ریشه ادیان سنتی و حتا باورها و سلوک امروز ما رسوخ کرده است. در بخش پنجم که آخرین بخش است وضع و حال جهان امروز بررسی میشود. آیا لائیسیزاسیون جهان امری است گریزناپذیر؟ اگر بله، به چه شکل؟ آیا با ادیان نهان یا عقبنشینی برخی ادیان سنتی مواجه هستیم و یا با سیل بنیادگرایی، فرقهگرایی یا پیامآورگرایی و آیینهای نوپدید؟ چگونه بسترهای موعودگرایی فراهم شده و رشد پیدا کرده است؟ نویسنده در این بخش تأملات خود را بر باورها و رفتارهای نوپدید (عصر جدید، بریکولاژ روحی- روانی و دگردیسیهای دینی در کشورهای جهان سوم و...) متمرکز میکند. او این کار را با پرسش از نظریه «افسونزدایی جهان» در دوران مدرن و نمودهای امر دینی (آیینهای جدید، پیامآورگرایی، موعودگراییها) انجام میدهد و در پایان ضمن اشاره به تغییر و تحولات و نوسانهایی که در حوزه باورها و اعمال دینی در جوامع غربی در جریان است، دیدگاه خود را درباره نسبت میان دین و مدرنیته و نیز سرنوشت دین در دنیای پستمدرن بیان میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.