|

قبض و بسط زمان

عبدالرحمن نجل‌‌رحیم- مغزپژوه

به نظر می‌رسد گذر زمان برای انسان نیز چون چرخه‌ای تشکیل‌یافته از واحدهای کوچک و بزرگ، تابع گردش ایام در طبیعت و جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کند. شواهد دال بر وجود ساعات درونی بیولوژیک در درون تن ما است که به طور نسبی با ساعت بیرونی انطباق پیدا می‌کنند. دستگاهی تنظیم‌کننده در بخش زیرین مغز ما وجود دارد که ساعات درونی کارکردهای مختلف بدن را با گردش روزگار، شب و روز، تاریکی و روشنایی تنظیم می‌کند. پیمودن عرض جغرافیایی طولانی با سرعت در هواپیما می‌تواند به طور موقت در کار این ساعات درونی بیولوژیک اختلال ایجاد کند؛ اما علاوه بر این ساعات درونی اولیه، نوعی زمان در مغز ما تولید می‌شود که انتونیو داماسیو به آن «زمان ذهن» می‌گوید. دلایل محکم علمی نشان می‌دهد که این زمان ذهنی در مغز ما تولید می‌شود. در آسیب‌های مغزی ما شاهد هستیم که هرچه بیشتر بافت مغزی را در مدارهای تشکیل حافظه زمانی از دست بدهیم، فراموشی از اکنون به بعد و سپس فراموشی از قبل تاکنون پیش می‌آید و به عبارتی رد پای زمان از تاریخچه ذهن انسان اجتماعی پاک می‌شود و با گسترش آسیب به بخش‌های عمیق‌تر، توالی اتفاقات برای تعریف روایات از دست می‌رود و در انتها چنین شخصی که بخش عظیم قوای حافظه زمانی را به علت تخریب مغزی از دست می‌دهد، فقط از طریق نوری که از پنجره می‌تابد، می‌تواند گذر زمان را تشخیص بدهد. نکته جالب اینکه دستگاه هیجانی عاطفی مغز انسان‌ها قادر است بسته به اهمیت رخدادها در شرایط زمینه‌ای، درک زمان را کوتاه یا بلند کند. این توانایی در قبض و بسط زمان درجه تطبیق‌پذیری و خوگیری انسان و وابستگی آن به شرایط زمینه‌ای عاطفی-اجتماعی را نشان می‌دهد. سخت نیست که در تجربیات روزانه شاهد احساس کندی زمان در هنگام یورش هیجان‌های منفی و تندی آن در هنگام هیجان‌های مثبت باشیم. برای انسان‌های در فشار و تنش عاطفی، زمان کندتر پیش می‌رود و در هنگام آرامش زمان سریع‌تر حرکت می‌کند. مغز اجتماعی ما دائما این توانانی تغییر آهنگ در ادراک زمان را از طریق احساس همدلی تولیدشده در دستگاه هیجانی عاطفی خود با دیگری شریک می‌شود و آن را تعدیل یا تنظیم و هارمونیک می‌کند. به‌این‌ترتیب مغز ما برای قامت اجتماعی خود نظم زمانی مناسب را بسته به اهمیت رخدادها در طول تجربیات زندگی با کمک مغزهای دیگر در طول ارتباطات اجتماعی مهیا می‌کند. این مبادله و مشارکت در هماهنگی در قبض و بسط زمانی رخدادهای اجتماعی از طریق تن‌مند‌شدن نشانه‌های کنشی عاطفی دیگران در مغزمان به ‌دست می‌آید؛ همان‌گونه که رفتار عاطفی کنشی برخاسته از مغز خودمان نیز در مغز دیگران تن‌مند و دارای ریتم زمانی مناسب می‌شود. بروز هنر و دوام و گسترش آن در جوامع انسانی خود نشانه قبض و بسط‌پذیری احساس زمان، در ذهن تولیدشده مغز ماست که به نظر می‌رسد در پیوند اجتماعی و فهم مشترک احساسات انسانی ما نقش مهمی بازی کرده است. در طول زمان اجرای موسیقی، تئاتر، سینما یا بازدید از نمایشگاه هنرهای تجسمی است که به تأثیر قبض و بسط زمان و امکان اشتراک آن در ذهن تولیدشده در مغز اجتماعی خود بیشتر از هر زمان

دیگری آگاه می‌شویم.
اگر بخواهیم برای روشن‌شدن موضوع یک مثال از سینما بیاوریم، فیلم «طناب» هیچکاک نمونه خوبی است که در سال ۱۹۴۸ ساخته شد. کل این فیلم اتفاقی است که در یک آپارتمان مشرف به شهر نیویورک به مدت ۱۰۵ دقیقه از ساعت 7:30 تا 9:15 شب رخ می‌دهد. هیچکاک این فیلم را در شرایطی ساخت که بایست هر 10 دقیقه حلقه فیلم دوربین را عوض کند و طوری وانمود کند که مخاطب متوجه قطع و وصل فیلم نشود. برای این فیلم هیچکاک از هشت حلقه فیلم 10‌دقیقه‌ای استفاده می‌کند که مجموعا طول فیلم ۸۰ دقیقه می‌شود. جالب اینکه تماشاگر فیلم نه‌تنها احساس نمی‌کند که فیلم کوتاه‌تر از اتفاق واقعی (۱۰۵ دقیقه)، باشد، حتی فیلم از نظر زمان ذهنی طولانی‌تر هم به نظر می‌رسد. تماشاگر می‌تواند از خود بپرسد که این 25 دقیقه غیرمحسوس از زمان فیلم، کجا رفته است؟ چرا تماشاگر نمی‌تواند حذف آن را ادراک کند، چرا فیلم در بعضی از قسمت‌ها حتی طولانی‌تر از زمان واقع نیز احساس می‌شود؟ همه این سؤالات به محتوای هیجانی شناختی فیلم مربوط می‌شود. در 10 دقیقه ابتدای فیلم ما در این آپارتمان، با ماجرای خفه‌کردن مرد جوانی از سوی دو برادر رفیق هم‌دانشگاهی، با بستن طناب دور گردنش روبه‌رو هستیم. از ابتدا تا انتها، یکی از قاتلان مردد و مضطرب و دیگری مسلط و مطمئن در عمل وجدان‌پریشانه خود به نظر می‌رسند. این دو برادر، پس از ارتکاب جنایت، جنازه مقتول را در صندوقچه‌ای پنهان می‌کنند و به عمد از صندوقچه اتاق نشیمن به‌عنوان میز شام میهمانی‌ای برای همان شب استفاده می‌کنند که در آن قرار است اقوام نزدیک، رفقا و یک استاد مقتول نیز شرکت داشته باشند. علت اینکه ماجرای بعد از قتل به‌ویژه در بعضی از بخش‌ها طولانی‌تر به نظر می‌رسد، بستگی به موقعیت متفاوت ما به‌عنوان مخاطب دارد که شاهد عمل قتل بوده‌ایم؛ ولی میهمانان چیزی از آن نمی‌دانند. ما به‌عنوان مخاطب فیلم از ماجرای قتل خبر داریم؛ ولی میهمانان دیگر که روی صندوقچه حاوی جنازه مقتول شام می‌خورند، اطلاعی از آن ندارند؛ در‌عین‌حال که ماجرا هر لحظه می‌تواند با رفتار دستپاچه و مضطرب و مردد یکی از دو برادرهای قاتل، لو برود. این شرایط باعث حالات تعلیقی هیجانی‌ـ‌عاطفی در مغز مخاطب می‌شود که زمان فیلم و اتفاقات درون آن را طولانی‌تر از نظر زمانی نشان می‌دهد. در این لحظات مخاطب هر حرکت و هر اقدام که از هرکدام از بازیگران صحنه در دو جبهه آگاه و ناآگاه از ماجرای قتل را با‌اهمیت تلقی می‌کند و جلب توجه به جزئیات، طول زمان وقایع را در مغز ما کش می‌دهد. از طرف دیگر هیچکاک برای اینکه گذر زمان 80‌دقیقه‌ای خود را به ۱۰۵ دقیقه وقوع ماجرا نزدیک کند، از تغییر نور تدریجی صحنه از بعد‌از‌ظهر تا شب، با استفاده از نور مصنوعی چنان ماهرانه استفاده می‌کند که تماشاگر فیلم متوجه کوتاه‌تر‌شدن زمان ماجرای فیلم در مقایسه با طول واقعی زمان ماجرا نمی‌شود.
فیلم طناب هیچکاک فقط یک مثال است که به ما نشان می‌دهد چگونه در هنر سینما نیز مانند دیگر هنرها، مغز انسان می‌تواند توانایی خود را در قبض و بسط زمان به تجربه دربیاورد و آن را با دیگران شریک شود. به عبارتی از ابتدای تاریخ، قبل از مغزپژوهی امروز، این هنر اصیل است که ما انسان‌ها را درباره این توانایی آگاه و متعهد می‌کند. از طرف دیگر، هنر از طریق این آگاهی‌بخشی به درجه مقاومت و تسلیم‌ناپذیری ما در مقابل سوءاستفاده قدرت‌های تمامیت‌خواه اجتماعی از انعطاف‌پذیری زمانی مغز ما، می‌افزاید و از آسیب‌پذیری آن می‌کاهد.

به نظر می‌رسد گذر زمان برای انسان نیز چون چرخه‌ای تشکیل‌یافته از واحدهای کوچک و بزرگ، تابع گردش ایام در طبیعت و جامعه‌ای است که در آن زندگی می‌کند. شواهد دال بر وجود ساعات درونی بیولوژیک در درون تن ما است که به طور نسبی با ساعت بیرونی انطباق پیدا می‌کنند. دستگاهی تنظیم‌کننده در بخش زیرین مغز ما وجود دارد که ساعات درونی کارکردهای مختلف بدن را با گردش روزگار، شب و روز، تاریکی و روشنایی تنظیم می‌کند. پیمودن عرض جغرافیایی طولانی با سرعت در هواپیما می‌تواند به طور موقت در کار این ساعات درونی بیولوژیک اختلال ایجاد کند؛ اما علاوه بر این ساعات درونی اولیه، نوعی زمان در مغز ما تولید می‌شود که انتونیو داماسیو به آن «زمان ذهن» می‌گوید. دلایل محکم علمی نشان می‌دهد که این زمان ذهنی در مغز ما تولید می‌شود. در آسیب‌های مغزی ما شاهد هستیم که هرچه بیشتر بافت مغزی را در مدارهای تشکیل حافظه زمانی از دست بدهیم، فراموشی از اکنون به بعد و سپس فراموشی از قبل تاکنون پیش می‌آید و به عبارتی رد پای زمان از تاریخچه ذهن انسان اجتماعی پاک می‌شود و با گسترش آسیب به بخش‌های عمیق‌تر، توالی اتفاقات برای تعریف روایات از دست می‌رود و در انتها چنین شخصی که بخش عظیم قوای حافظه زمانی را به علت تخریب مغزی از دست می‌دهد، فقط از طریق نوری که از پنجره می‌تابد، می‌تواند گذر زمان را تشخیص بدهد. نکته جالب اینکه دستگاه هیجانی عاطفی مغز انسان‌ها قادر است بسته به اهمیت رخدادها در شرایط زمینه‌ای، درک زمان را کوتاه یا بلند کند. این توانایی در قبض و بسط زمان درجه تطبیق‌پذیری و خوگیری انسان و وابستگی آن به شرایط زمینه‌ای عاطفی-اجتماعی را نشان می‌دهد. سخت نیست که در تجربیات روزانه شاهد احساس کندی زمان در هنگام یورش هیجان‌های منفی و تندی آن در هنگام هیجان‌های مثبت باشیم. برای انسان‌های در فشار و تنش عاطفی، زمان کندتر پیش می‌رود و در هنگام آرامش زمان سریع‌تر حرکت می‌کند. مغز اجتماعی ما دائما این توانانی تغییر آهنگ در ادراک زمان را از طریق احساس همدلی تولیدشده در دستگاه هیجانی عاطفی خود با دیگری شریک می‌شود و آن را تعدیل یا تنظیم و هارمونیک می‌کند. به‌این‌ترتیب مغز ما برای قامت اجتماعی خود نظم زمانی مناسب را بسته به اهمیت رخدادها در طول تجربیات زندگی با کمک مغزهای دیگر در طول ارتباطات اجتماعی مهیا می‌کند. این مبادله و مشارکت در هماهنگی در قبض و بسط زمانی رخدادهای اجتماعی از طریق تن‌مند‌شدن نشانه‌های کنشی عاطفی دیگران در مغزمان به ‌دست می‌آید؛ همان‌گونه که رفتار عاطفی کنشی برخاسته از مغز خودمان نیز در مغز دیگران تن‌مند و دارای ریتم زمانی مناسب می‌شود. بروز هنر و دوام و گسترش آن در جوامع انسانی خود نشانه قبض و بسط‌پذیری احساس زمان، در ذهن تولیدشده مغز ماست که به نظر می‌رسد در پیوند اجتماعی و فهم مشترک احساسات انسانی ما نقش مهمی بازی کرده است. در طول زمان اجرای موسیقی، تئاتر، سینما یا بازدید از نمایشگاه هنرهای تجسمی است که به تأثیر قبض و بسط زمان و امکان اشتراک آن در ذهن تولیدشده در مغز اجتماعی خود بیشتر از هر زمان

دیگری آگاه می‌شویم.
اگر بخواهیم برای روشن‌شدن موضوع یک مثال از سینما بیاوریم، فیلم «طناب» هیچکاک نمونه خوبی است که در سال ۱۹۴۸ ساخته شد. کل این فیلم اتفاقی است که در یک آپارتمان مشرف به شهر نیویورک به مدت ۱۰۵ دقیقه از ساعت 7:30 تا 9:15 شب رخ می‌دهد. هیچکاک این فیلم را در شرایطی ساخت که بایست هر 10 دقیقه حلقه فیلم دوربین را عوض کند و طوری وانمود کند که مخاطب متوجه قطع و وصل فیلم نشود. برای این فیلم هیچکاک از هشت حلقه فیلم 10‌دقیقه‌ای استفاده می‌کند که مجموعا طول فیلم ۸۰ دقیقه می‌شود. جالب اینکه تماشاگر فیلم نه‌تنها احساس نمی‌کند که فیلم کوتاه‌تر از اتفاق واقعی (۱۰۵ دقیقه)، باشد، حتی فیلم از نظر زمان ذهنی طولانی‌تر هم به نظر می‌رسد. تماشاگر می‌تواند از خود بپرسد که این 25 دقیقه غیرمحسوس از زمان فیلم، کجا رفته است؟ چرا تماشاگر نمی‌تواند حذف آن را ادراک کند، چرا فیلم در بعضی از قسمت‌ها حتی طولانی‌تر از زمان واقع نیز احساس می‌شود؟ همه این سؤالات به محتوای هیجانی شناختی فیلم مربوط می‌شود. در 10 دقیقه ابتدای فیلم ما در این آپارتمان، با ماجرای خفه‌کردن مرد جوانی از سوی دو برادر رفیق هم‌دانشگاهی، با بستن طناب دور گردنش روبه‌رو هستیم. از ابتدا تا انتها، یکی از قاتلان مردد و مضطرب و دیگری مسلط و مطمئن در عمل وجدان‌پریشانه خود به نظر می‌رسند. این دو برادر، پس از ارتکاب جنایت، جنازه مقتول را در صندوقچه‌ای پنهان می‌کنند و به عمد از صندوقچه اتاق نشیمن به‌عنوان میز شام میهمانی‌ای برای همان شب استفاده می‌کنند که در آن قرار است اقوام نزدیک، رفقا و یک استاد مقتول نیز شرکت داشته باشند. علت اینکه ماجرای بعد از قتل به‌ویژه در بعضی از بخش‌ها طولانی‌تر به نظر می‌رسد، بستگی به موقعیت متفاوت ما به‌عنوان مخاطب دارد که شاهد عمل قتل بوده‌ایم؛ ولی میهمانان چیزی از آن نمی‌دانند. ما به‌عنوان مخاطب فیلم از ماجرای قتل خبر داریم؛ ولی میهمانان دیگر که روی صندوقچه حاوی جنازه مقتول شام می‌خورند، اطلاعی از آن ندارند؛ در‌عین‌حال که ماجرا هر لحظه می‌تواند با رفتار دستپاچه و مضطرب و مردد یکی از دو برادرهای قاتل، لو برود. این شرایط باعث حالات تعلیقی هیجانی‌ـ‌عاطفی در مغز مخاطب می‌شود که زمان فیلم و اتفاقات درون آن را طولانی‌تر از نظر زمانی نشان می‌دهد. در این لحظات مخاطب هر حرکت و هر اقدام که از هرکدام از بازیگران صحنه در دو جبهه آگاه و ناآگاه از ماجرای قتل را با‌اهمیت تلقی می‌کند و جلب توجه به جزئیات، طول زمان وقایع را در مغز ما کش می‌دهد. از طرف دیگر هیچکاک برای اینکه گذر زمان 80‌دقیقه‌ای خود را به ۱۰۵ دقیقه وقوع ماجرا نزدیک کند، از تغییر نور تدریجی صحنه از بعد‌از‌ظهر تا شب، با استفاده از نور مصنوعی چنان ماهرانه استفاده می‌کند که تماشاگر فیلم متوجه کوتاه‌تر‌شدن زمان ماجرای فیلم در مقایسه با طول واقعی زمان ماجرا نمی‌شود.
فیلم طناب هیچکاک فقط یک مثال است که به ما نشان می‌دهد چگونه در هنر سینما نیز مانند دیگر هنرها، مغز انسان می‌تواند توانایی خود را در قبض و بسط زمان به تجربه دربیاورد و آن را با دیگران شریک شود. به عبارتی از ابتدای تاریخ، قبل از مغزپژوهی امروز، این هنر اصیل است که ما انسان‌ها را درباره این توانایی آگاه و متعهد می‌کند. از طرف دیگر، هنر از طریق این آگاهی‌بخشی به درجه مقاومت و تسلیم‌ناپذیری ما در مقابل سوءاستفاده قدرت‌های تمامیت‌خواه اجتماعی از انعطاف‌پذیری زمانی مغز ما، می‌افزاید و از آسیب‌پذیری آن می‌کاهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.