|

خاموشی برتولوچی

غلامرضا امامی

غروب آخرین نسل غول‌ها خاموشی ستاره رخشنده آسمان سینما... سازنده «آخرین امپراطور»، «آخرین تانگو»، کارگردان بزرگ «بودای کوچک»؛ «برناردو برتولوچی». برتولوچی 77 سال پیش، شانزدهم مارس 1941 در شهر زیبای پارما، شهری در شمال ایتالیا زاده شد؛ در خانداني هنرپرور. پدر شاعری شهره بود؛ مورخ هنر و منتقد سینما. نخست برتولوچی به ادبیات روی آورد، به کشف گوهر کلام دل بست. از 15سالگی به کار نوشتن و داستان پرداخت. در 21سالگی نخستین کتابش خوش درخشید. این کتاب جایزه نامی ادبی «ويارجو» Via Reggio Premio را نصيبش كرد. نامش در کنار نام‌آوراني جای گرفت که پس از او برندگان این جایزه شهره شدند؛ اديبانی چون ایتالو کالوینو، آلبرتو موراويا و... .دیدار و دوستی با «پازولینی» او را با سینما آشنا کرد؛ دنیای رنگ و نور، دنیایي پر جذبه و جاذبه. «پازولینی» برای نشر نخستین کتاب «برتولوچی» یاری‌ها رسانده بود. برتولوچی به سال 1961 به دستیاری اول فیلم «آکاتونه» پازولینی درآمد.اکنون دیگر او به راه سینما درآمده بود. نگاه شاعرانه و اندیشه‌ عدالت‌جویش در فیلم‌‌ها رخ می‌نمود.به ‌راهی درآمد که پس از او چهرگانی نامی چون فدریکو فلینی، ویسکا و روسلینی گام گذارده بودند و آن را «نئورئالیسم ایتالیایی» می‌نامند.ساختن فیلم‌های نخستش بر پایه داستان‌هایی از داستایوفسکی و بورخس بود اما نگاه خیره‌اش بازنمایی دوران فاشیسم و کشف گوهر آزادی بود.در فیلم «کونفورمیست» ایدئولوژی فاشیسم و طرح موسولینی برای ترور استادی آزادی‌جو را به تصویر کشید. فیلم‌هایش جایزه‌ها برد؛ هرچند نمایش «آخرین تانگو» برایش مشکل‌آفرین شد و حکومت ایتالیا پنج سال از حقوق شهروندی محرومش کرد اما در جشنواره فیلم ونیز برنده جایزه شیر طلایی و در جشنواره لوکارنو برنده جایزه یوزپلنگ شد.«آخرین امپراطور» در شصتمین دوره اسکار جایزه‌ها را برایش به ارمغان آورد. در 9 بخش اسکار فیلمش بهترین شد؛ بهترین فیلم، بهترین کارگردان، بهترین فیلم‌نامه، بهترین موزیک و... .این توفیقی بود یگانه که نصیب کسی نشده بود.به سال 2011 جشنواره کن نخل طلا را به دستان وی سپرد؛ گفتنی است که وی تنها ایتالیایی برنده اسکار است؛ فیلم‌های او بازتابی و روایتی بود از زمانه‌‌اش.

وی پایه زندگی انسان را وجدان، سیاست و نفس اغواگر مي‌دانست. چندسالی بود که سرطان به جانش چنگ انداخته بود. اما نشسته بر ویلچر آخرین فیلمش «من و تو» را به پایان برد.
برتولوچی اعتقاد داشت سینما به هر روی نمایانگر جامعه‌ای است که کارگردان در آن زندگي مي‌كند و می‌گفت: «خشونت و هیجان هالیوود برگرفته از بطن جامعه آمریکاست».
به سال 1345 برای تهیه مستندی به سفارش تلویزیون ایتالیا به میهن ما سفر کرد؛ مستندی درباره نفت با عنوان «ریشه‌ها» ساخت که بخش اول آن در ایران فیلم‌برداری شد.
در این سفر که چندماهی پیش از خاموشی فروغ فرخزاد رخ داد، دیدار و گفت‌وگویی با وی داشت. برتولوچی دلداده و عاشق شرق بود.
وی پس از بازگشت از ایران چنین گفت:
- فلسفه آسیا و آفریقا برایم بسیار جذاب است. ایران،‌ هند، ‌چین، تبت و مصر کشورهایی هستند که در هر کدام از آنها می‌توانید شاهد تمدنی پیشرفته از فرهنگ و حکمت باشید. 45 سال پیش، هنگامی که به ایران سفر کردم، با بانو فروغ فرخزاد دیداری داشتم. شخصیت من و او بسیار نزدیک بود، چراکه او نیز مثل من هم شعر می‌سرود و هم به فیلم‌سازی شوق و علاقه فراوانی داشت.
در شرق ایده‌های ناب بسیاری وجود دارد. ایده‌هایی که ریشه در مذهب، تاریخ و باورهای انسانی دارد.
گفت‌وگوی برتولوچی را با فروغ فرخزاد بخوانیم. بی‌هیچ کم و کاستی... :
«برناردو برتولوچی: چه رابطه‌ای میان روشنفکران ايراني با مکتب‌های ادبی و همچنین با مردمشان وجود دارد؟
اصولا رابطه میان افراد یک جامعه موقعی می‌تواند ایجاد شود كه یک رابطه معنوی که یک مقدار ایده‌آل‌های معنوی- ایده‌آل‌های مشترک معنوی توی جامعه وجود داشته باشد و در جامعه ما فعلا یک چنین حالتی اصلا نمی‌تواند وجود داشته باشد. برای اینکه ما در یک دوره تحول زندگی می‌کنیم دوره‌ای که مقدار زیادی از مسائل اخلاقی تمامی مفاهیم اخلاقی- هر چیزی که به اصلاح پیش از این سازنده جامعه سازنده روحیات جامعه ما بوده است، اینها همه به هم ریخته‌اند و حالا چیزهای مختلفی جای آنها را گرفته‌اند. حتی در میان روشنفکران ما هم هنوز رابطه‌ای شکل نگرفته است. به خاطر اینکه گفتم که آن چیزی که می‌تواند این رابطه را ایجاد کند و یک هماهنگی است در یک سلسله افکار- ایده‌آل‌ها- آرزوها- هدف‌ها و خواست‌ها که وقتی این هماهنگی وجود نداشته باشد طبیعی است که این رابطه هم نمی‌تواند به وجود بیاید و بنابراین اصلا رابطه‌ای نیست. یک روشنفکر ایرانی تماشاچی جامعه‌اش است. جامعه‌ای که تقریبا بهش پشت کرده. روشنفکر آدمی است که در درجه اول یک فعالیت‌هایی می‌کند برای یک مقدار پیشرفت‌های معنوی. به این آدم‌ها بیشتر می‌‌شود گفت روشنفکر تا آدم‌هایی که یک سلسله فعالیت‌های مثلا تکنیکی می‌کنند. مثلا فعالیت‌های اقتصادی می‌کنند. فعالیت می‌کنند برای مثلا بالارفتن یک سلسله ساختمان. به‌وجود‌آوردن یک سلسله کارخانه. به‌وجود‌آوردن یک سلسله چیزهایی که یک مقدار رفاه اقتصادی تو زندگی مردم ایجاد می‌کند. روشنفکر به نظر من آدمی است که فکر می‌کند برای حل مسائل معنوی زندگی: ما گفتیم روشنفکر ایرانی پس مسئله محلی شد. مربوط می‌شود به ایران. من درباره آنجایی که دارم زندگی می‌کنم و راجع به آدم‌هایی که اطرافم هستند صحبت می‌کنم و این مسئله را قضاوت می‌کنم.
به نظر می‌رسد که فیلم شما درباره جذام و جذامی‌هاست. اما شما قصد بیان موضوع و مفهومی عمیق‌تر از مسئله جذام داشته‌اید.
بله این طبیعی است که اگر من فقط می‌خواستم یک فیلمی راجع به جذام درست کنم خب یک فیلمی محدود به مسئله جذام و جذام‌خانه می‌شد. یک فیلم جدی می‌شد. ولی این محل برای من یک نمونه‌ای بود. یک الگویی بود از یک چیز کوچک و فشرده‌شده‌ای از یک دنیای وسیع‌تر با تمام بیماری‌ها، ناراحتی‌ها و گرفتاری‌هایی که در آن وجود دارد و من وقتی که می‌خواستم این فیلم را بسازم، سعی کردم که به این محیط با یک چنین دیدی نگاه کنم.
آیا در ایران با مسائل زیادی روبه‌رو هستید؟
طبیعی است. اگر اسم این دوره را بشود گذاشت دوره شلوغ خب- پس باید گفت که ما به انتظار نتیجه بالارفتن این ساختمان‌هایی هستیم که به اصطلاح برای ایجاد یک مقدار پیشرفت مملکت لازم است و منتظر نتیجه این بالارفتن‌ها و این ساختن‌ها هستیم».
اکنون که غروب غول سینمای جهان را می‌نگرم، با خود می‌اندیشم در آسمان پرستاره سینما، در دوران شتاب، در روزگار فضاهای مجازی، در زمانه آرزوهای کوتاه و دیوارهای بلند... آیا ستاره‌ای دیگر به درخشندگی برتولوچی، دیده و دل ما و آیندگان را روشن خواهد كرد؟

​
غروب آخرین نسل غول‌ها خاموشی ستاره رخشنده آسمان سینما... سازنده «آخرین امپراطور»، «آخرین تانگو»، کارگردان بزرگ «بودای کوچک»؛ «برناردو برتولوچی». برتولوچی 77 سال پیش، شانزدهم مارس 1941 در شهر زیبای پارما، شهری در شمال ایتالیا زاده شد؛ در خانداني هنرپرور. پدر شاعری شهره بود؛ مورخ هنر و منتقد سینما. نخست برتولوچی به ادبیات روی آورد، به کشف گوهر کلام دل بست. از 15سالگی به کار نوشتن و داستان پرداخت. در 21سالگی نخستین کتابش خوش درخشید. این کتاب جایزه نامی ادبی «ويارجو» Via Reggio Premio را نصيبش كرد. نامش در کنار نام‌آوراني جای گرفت که پس از او برندگان این جایزه شهره شدند؛ اديبانی چون ایتالو کالوینو، آلبرتو موراويا و... .دیدار و دوستی با «پازولینی» او را با سینما آشنا کرد؛ دنیای رنگ و نور، دنیایي پر جذبه و جاذبه. «پازولینی» برای نشر نخستین کتاب «برتولوچی» یاری‌ها رسانده بود. برتولوچی به سال 1961 به دستیاری اول فیلم «آکاتونه» پازولینی درآمد.اکنون دیگر او به راه سینما درآمده بود. نگاه شاعرانه و اندیشه‌ عدالت‌جویش در فیلم‌‌ها رخ می‌نمود.به ‌راهی درآمد که پس از او چهرگانی نامی چون فدریکو فلینی، ویسکا و روسلینی گام گذارده بودند و آن را «نئورئالیسم ایتالیایی» می‌نامند.ساختن فیلم‌های نخستش بر پایه داستان‌هایی از داستایوفسکی و بورخس بود اما نگاه خیره‌اش بازنمایی دوران فاشیسم و کشف گوهر آزادی بود.در فیلم «کونفورمیست» ایدئولوژی فاشیسم و طرح موسولینی برای ترور استادی آزادی‌جو را به تصویر کشید. فیلم‌هایش جایزه‌ها برد؛ هرچند نمایش «آخرین تانگو» برایش مشکل‌آفرین شد و حکومت ایتالیا پنج سال از حقوق شهروندی محرومش کرد اما در جشنواره فیلم ونیز برنده جایزه شیر طلایی و در جشنواره لوکارنو برنده جایزه یوزپلنگ شد.«آخرین امپراطور» در شصتمین دوره اسکار جایزه‌ها را برایش به ارمغان آورد. در 9 بخش اسکار فیلمش بهترین شد؛ بهترین فیلم، بهترین کارگردان، بهترین فیلم‌نامه، بهترین موزیک و... .این توفیقی بود یگانه که نصیب کسی نشده بود.به سال 2011 جشنواره کن نخل طلا را به دستان وی سپرد؛ گفتنی است که وی تنها ایتالیایی برنده اسکار است؛ فیلم‌های او بازتابی و روایتی بود از زمانه‌‌اش.

وی پایه زندگی انسان را وجدان، سیاست و نفس اغواگر مي‌دانست. چندسالی بود که سرطان به جانش چنگ انداخته بود. اما نشسته بر ویلچر آخرین فیلمش «من و تو» را به پایان برد.
برتولوچی اعتقاد داشت سینما به هر روی نمایانگر جامعه‌ای است که کارگردان در آن زندگي مي‌كند و می‌گفت: «خشونت و هیجان هالیوود برگرفته از بطن جامعه آمریکاست».
به سال 1345 برای تهیه مستندی به سفارش تلویزیون ایتالیا به میهن ما سفر کرد؛ مستندی درباره نفت با عنوان «ریشه‌ها» ساخت که بخش اول آن در ایران فیلم‌برداری شد.
در این سفر که چندماهی پیش از خاموشی فروغ فرخزاد رخ داد، دیدار و گفت‌وگویی با وی داشت. برتولوچی دلداده و عاشق شرق بود.
وی پس از بازگشت از ایران چنین گفت:
- فلسفه آسیا و آفریقا برایم بسیار جذاب است. ایران،‌ هند، ‌چین، تبت و مصر کشورهایی هستند که در هر کدام از آنها می‌توانید شاهد تمدنی پیشرفته از فرهنگ و حکمت باشید. 45 سال پیش، هنگامی که به ایران سفر کردم، با بانو فروغ فرخزاد دیداری داشتم. شخصیت من و او بسیار نزدیک بود، چراکه او نیز مثل من هم شعر می‌سرود و هم به فیلم‌سازی شوق و علاقه فراوانی داشت.
در شرق ایده‌های ناب بسیاری وجود دارد. ایده‌هایی که ریشه در مذهب، تاریخ و باورهای انسانی دارد.
گفت‌وگوی برتولوچی را با فروغ فرخزاد بخوانیم. بی‌هیچ کم و کاستی... :
«برناردو برتولوچی: چه رابطه‌ای میان روشنفکران ايراني با مکتب‌های ادبی و همچنین با مردمشان وجود دارد؟
اصولا رابطه میان افراد یک جامعه موقعی می‌تواند ایجاد شود كه یک رابطه معنوی که یک مقدار ایده‌آل‌های معنوی- ایده‌آل‌های مشترک معنوی توی جامعه وجود داشته باشد و در جامعه ما فعلا یک چنین حالتی اصلا نمی‌تواند وجود داشته باشد. برای اینکه ما در یک دوره تحول زندگی می‌کنیم دوره‌ای که مقدار زیادی از مسائل اخلاقی تمامی مفاهیم اخلاقی- هر چیزی که به اصلاح پیش از این سازنده جامعه سازنده روحیات جامعه ما بوده است، اینها همه به هم ریخته‌اند و حالا چیزهای مختلفی جای آنها را گرفته‌اند. حتی در میان روشنفکران ما هم هنوز رابطه‌ای شکل نگرفته است. به خاطر اینکه گفتم که آن چیزی که می‌تواند این رابطه را ایجاد کند و یک هماهنگی است در یک سلسله افکار- ایده‌آل‌ها- آرزوها- هدف‌ها و خواست‌ها که وقتی این هماهنگی وجود نداشته باشد طبیعی است که این رابطه هم نمی‌تواند به وجود بیاید و بنابراین اصلا رابطه‌ای نیست. یک روشنفکر ایرانی تماشاچی جامعه‌اش است. جامعه‌ای که تقریبا بهش پشت کرده. روشنفکر آدمی است که در درجه اول یک فعالیت‌هایی می‌کند برای یک مقدار پیشرفت‌های معنوی. به این آدم‌ها بیشتر می‌‌شود گفت روشنفکر تا آدم‌هایی که یک سلسله فعالیت‌های مثلا تکنیکی می‌کنند. مثلا فعالیت‌های اقتصادی می‌کنند. فعالیت می‌کنند برای مثلا بالارفتن یک سلسله ساختمان. به‌وجود‌آوردن یک سلسله کارخانه. به‌وجود‌آوردن یک سلسله چیزهایی که یک مقدار رفاه اقتصادی تو زندگی مردم ایجاد می‌کند. روشنفکر به نظر من آدمی است که فکر می‌کند برای حل مسائل معنوی زندگی: ما گفتیم روشنفکر ایرانی پس مسئله محلی شد. مربوط می‌شود به ایران. من درباره آنجایی که دارم زندگی می‌کنم و راجع به آدم‌هایی که اطرافم هستند صحبت می‌کنم و این مسئله را قضاوت می‌کنم.
به نظر می‌رسد که فیلم شما درباره جذام و جذامی‌هاست. اما شما قصد بیان موضوع و مفهومی عمیق‌تر از مسئله جذام داشته‌اید.
بله این طبیعی است که اگر من فقط می‌خواستم یک فیلمی راجع به جذام درست کنم خب یک فیلمی محدود به مسئله جذام و جذام‌خانه می‌شد. یک فیلم جدی می‌شد. ولی این محل برای من یک نمونه‌ای بود. یک الگویی بود از یک چیز کوچک و فشرده‌شده‌ای از یک دنیای وسیع‌تر با تمام بیماری‌ها، ناراحتی‌ها و گرفتاری‌هایی که در آن وجود دارد و من وقتی که می‌خواستم این فیلم را بسازم، سعی کردم که به این محیط با یک چنین دیدی نگاه کنم.
آیا در ایران با مسائل زیادی روبه‌رو هستید؟
طبیعی است. اگر اسم این دوره را بشود گذاشت دوره شلوغ خب- پس باید گفت که ما به انتظار نتیجه بالارفتن این ساختمان‌هایی هستیم که به اصطلاح برای ایجاد یک مقدار پیشرفت مملکت لازم است و منتظر نتیجه این بالارفتن‌ها و این ساختن‌ها هستیم».
اکنون که غروب غول سینمای جهان را می‌نگرم، با خود می‌اندیشم در آسمان پرستاره سینما، در دوران شتاب، در روزگار فضاهای مجازی، در زمانه آرزوهای کوتاه و دیوارهای بلند... آیا ستاره‌ای دیگر به درخشندگی برتولوچی، دیده و دل ما و آیندگان را روشن خواهد كرد؟

​

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.