|

کارگزار بهره‌وري جامعه

منيژه بذرپاچ . دانشجوي دکتراي اقتصاد

زماني که بحث توسعه يک کشور مطرح مي‌شود، يکي از مهم‌ترين ابعاد آن و شايد اولين جهتي که ذهن شنونده را به خود جلب مي‌کند، توسعه از بُعد اقتصادي است. تصور کشوري توسعه‌يافته بدون توجه به رشد اقتصادي غيرممکن است. بيش از 160 سال است که تعاوني‌ها، در جهان به‌عنوان يک روش مؤثر براي کنترل معيشت اقتصادي بوده‌اند؛ چراکه آنها نقش مهمي در تسهيل ايجاد شغل، رشد اقتصادي و توسعه اجتماعي ايفا مي‌کنند. زماني که تعاوني‌ها مؤثر و موفق باشند، باعث افزايش قابليت زندگي و بهبود توانايي اعضاي خود شده و در نهايت به‌عنوان يک شرکت اقتصادي قابل اعتماد، نوآور و رقابتي مطرح مي‌شوند. به عقيده گيبسون، روند توسعه و پايداري يک تعاوني، شامل فرايندهاي توسعه و ارتقای روحيه جامعه، هويت و سازمان اجتماعي مي‌شود؛ زيرا تعاوني‌ها نقش فزاينده‌اي در کاهش فقر، تسهيل ايجاد شغل، رشد اقتصادي و توسعه اجتماعي دارند. مهم‌ترين ويژگي کشورهاي کمترتوسعه‌يافته و درحال‌توسعه، پايين‌بودن توليد ناخالص داخلي، سطح پايين اشتغال و وجود بي‌کاري آشکار و پنهان، توزيع نابرابر درآمدها و کمبود سرمايه است. براي جبران اين معضلات و همچنين سودآوري و بهره‌وري بيشتر، تعاوني‌ها با انسجام استعدادها و توانمندي‌هاي پراکنده افراد جامعه و با آموزش و تربيت نيروي انساني و ارتقای آگاهي‌هاي شغلي و سازماندهي آنها، از برايند تجميع نيروهاي اقتصادي براي پيشبرد اهداف توسعه خود بهره مي‌گيرند که در‌عين‌حال، اين ويژگي تضمين‌کننده توسعه منابع انساني و رشد اقتصاد دانش‌محور است. هم‌زمان با فعاليت‌ها و اقدامات مستمر براي تأمين نيازهاي توليدي و خدماتي مردم، به تأمين نيازمندي‌هاي اعضاي داخلي خود نيز توجه دارند و تلاش مي‌کنند موازنه‌اي را بين تقاضاي مصرف در داخل و خارج از حوزه فعاليت خود برقرار ‌کنند. يکي از مهم‌ترين موانع توسعه اقتصادي کشورهاي درحال‌توسعه، کمبود سرمايه است. تعاوني‌هاي توليدي مي‌توانند با تجميع سرمايه‌هاي اندک و انجام عمليات بانکي، منابع مالي را در خدمت توليد و اقتصاد کشور قرار دهند. انجام اين کار از توان تک‌تک افراد جامعه خارج است. اين مؤسسات با آموزش اعضا و ايجاد زمينه‌هاي سالم اقتصادي، باعث کاهش ميزان مصرف و در نتيجه افزايش پس‌انداز افراد شده و اين سرمايه‌ها را در راستای سرمايه‌گذاري در توليد هدايت مي‌کنند. به علاوه، قادرند رابطه سالمي بين اعضا و مؤسسات اعتباري و مالي ازجمله بانک‌ها ايجاد کرده و نيازمندي‌هاي تسهيلاتي اعضا را رفع کنند. يا از محل وجوه تمرکزشده، به اعضا وام داده و بار سنگين بهره‌هاي طاقت‌فرسا را از اين طبقه بردارند. اين بنگاه‌ها، به‌ويژه گونه‌هاي خدماتي آنها، مي‌توانند تا حد زيادي مشکل بي‌کاري را حل کنند؛ برای مثال، صنايع کوچک که از ارکان اصلي اشتغال به حساب مي‌آيند، به‌ دليل ناتوانی در رقابت با صنايع بزرگ و پيشرفته، ممکن است به‌ تدريج موقعيت خود را در بازار اشتغال از دست بدهند. يک راهکار آن است که واحدهاي کوچک با ايجاد واحدهاي بزرگ‌تر در قالب تعاوني‌ها، موقعيت خويش را بهبود ببخشند و در حل مشکل اشتغال نيز گام بردارند. امروزه و با توجه به جهاني‌شدن اقتصاد و اجتماع، نقش مشارکت مردم در تعيين سرنوشت خويش بيشتر از هميشه احساس مي‌شود. به عقيده کارشناسان تعاوني‌ها، نوعي از سازمان‌ها و نهادهاي مردمي هستند که در عين برخورداري از خصوصيات و مشخصات يک واحد اقتصادي و تجاري، ارزش‌هاي مکتبي و اجتماعي هم داشته و با توجه به اينکه در نظام تعاوني‌ها، سازوکار داوطلبانه و اختياري در راستای تجهيز منابع و رسيدن به اهداف گروهي وجود دارد، مي‌توانند براي دستيابي به اهداف و توسعه همه‌جانبه تأثيرگذار باشند. مکانيسم تعاون و تعاوني قادر است بسترساز جريان عمده اجتماعي و منشأ بروز تحولات عظيم اقتصادي، فرهنگي و سياسي باشد. اهميت کارکرد اين مکانيسم در نظام‌هاي گوناگون سياسي و اجتماعي، اعم از توسعه‌يافته، درحال‌توسعه و توسعه‌نيافته، به گونه‌اي بوده است که ديگر جايي براي بحث درباره اينکه آيا تعاوني‌ها قادرند حاکميت مشارکت خود را به‌طور فزاينده‌اي در سهم ساختار اقتصادي و اجتماعي افزايش دهند يا نه، باقي نگذارد. تعاوني‌ها توانايي اين را دارند که از فروپاشي پيوستگي‌هاي اجتماع جلوگيري کرده، با فقر مقابله کنند و از محروميت روستاها و مناطق دورافتاده بکاهند. پيامد اين کارکردها، پيشگيري از تغييرات و دگرگوني‌هاي مشکل‌ساز ساختار جمعيت است که از مهاجرت جامعه روستاييان و حاشيه‌نشينان به شهرها ناشي مي‌شود. براي دستيابي به اين اهداف اثرگذار، وظيفه دولت‌هاست تا با ارائه سياست‌هاي حمايتي، چارچوب‌هاي قانوني و نهادي، سياست‌گذاري مالياتي بهينه، خصوصي‌سازي، بهبود دسترسي‌هاي مالي براي گروه‌هاي آسيب‌پذيرتر، ترويج رسمي‌سازي اقتصاد غيررسمي، اقدامات نظارتي و... بسترهاي لازم را براي شکل‌گيري اثربخش تعاوني‌ها ايجاد کنند.
زماني که بحث توسعه يک کشور مطرح مي‌شود، يکي از مهم‌ترين ابعاد آن و شايد اولين جهتي که ذهن شنونده را به خود جلب مي‌کند، توسعه از بُعد اقتصادي است. تصور کشوري توسعه‌يافته بدون توجه به رشد اقتصادي غيرممکن است. بيش از 160 سال است که تعاوني‌ها، در جهان به‌عنوان يک روش مؤثر براي کنترل معيشت اقتصادي بوده‌اند؛ چراکه آنها نقش مهمي در تسهيل ايجاد شغل، رشد اقتصادي و توسعه اجتماعي ايفا مي‌کنند. زماني که تعاوني‌ها مؤثر و موفق باشند، باعث افزايش قابليت زندگي و بهبود توانايي اعضاي خود شده و در نهايت به‌عنوان يک شرکت اقتصادي قابل اعتماد، نوآور و رقابتي مطرح مي‌شوند. به عقيده گيبسون، روند توسعه و پايداري يک تعاوني، شامل فرايندهاي توسعه و ارتقای روحيه جامعه، هويت و سازمان اجتماعي مي‌شود؛ زيرا تعاوني‌ها نقش فزاينده‌اي در کاهش فقر، تسهيل ايجاد شغل، رشد اقتصادي و توسعه اجتماعي دارند. مهم‌ترين ويژگي کشورهاي کمترتوسعه‌يافته و درحال‌توسعه، پايين‌بودن توليد ناخالص داخلي، سطح پايين اشتغال و وجود بي‌کاري آشکار و پنهان، توزيع نابرابر درآمدها و کمبود سرمايه است. براي جبران اين معضلات و همچنين سودآوري و بهره‌وري بيشتر، تعاوني‌ها با انسجام استعدادها و توانمندي‌هاي پراکنده افراد جامعه و با آموزش و تربيت نيروي انساني و ارتقای آگاهي‌هاي شغلي و سازماندهي آنها، از برايند تجميع نيروهاي اقتصادي براي پيشبرد اهداف توسعه خود بهره مي‌گيرند که در‌عين‌حال، اين ويژگي تضمين‌کننده توسعه منابع انساني و رشد اقتصاد دانش‌محور است. هم‌زمان با فعاليت‌ها و اقدامات مستمر براي تأمين نيازهاي توليدي و خدماتي مردم، به تأمين نيازمندي‌هاي اعضاي داخلي خود نيز توجه دارند و تلاش مي‌کنند موازنه‌اي را بين تقاضاي مصرف در داخل و خارج از حوزه فعاليت خود برقرار ‌کنند. يکي از مهم‌ترين موانع توسعه اقتصادي کشورهاي درحال‌توسعه، کمبود سرمايه است. تعاوني‌هاي توليدي مي‌توانند با تجميع سرمايه‌هاي اندک و انجام عمليات بانکي، منابع مالي را در خدمت توليد و اقتصاد کشور قرار دهند. انجام اين کار از توان تک‌تک افراد جامعه خارج است. اين مؤسسات با آموزش اعضا و ايجاد زمينه‌هاي سالم اقتصادي، باعث کاهش ميزان مصرف و در نتيجه افزايش پس‌انداز افراد شده و اين سرمايه‌ها را در راستای سرمايه‌گذاري در توليد هدايت مي‌کنند. به علاوه، قادرند رابطه سالمي بين اعضا و مؤسسات اعتباري و مالي ازجمله بانک‌ها ايجاد کرده و نيازمندي‌هاي تسهيلاتي اعضا را رفع کنند. يا از محل وجوه تمرکزشده، به اعضا وام داده و بار سنگين بهره‌هاي طاقت‌فرسا را از اين طبقه بردارند. اين بنگاه‌ها، به‌ويژه گونه‌هاي خدماتي آنها، مي‌توانند تا حد زيادي مشکل بي‌کاري را حل کنند؛ برای مثال، صنايع کوچک که از ارکان اصلي اشتغال به حساب مي‌آيند، به‌ دليل ناتوانی در رقابت با صنايع بزرگ و پيشرفته، ممکن است به‌ تدريج موقعيت خود را در بازار اشتغال از دست بدهند. يک راهکار آن است که واحدهاي کوچک با ايجاد واحدهاي بزرگ‌تر در قالب تعاوني‌ها، موقعيت خويش را بهبود ببخشند و در حل مشکل اشتغال نيز گام بردارند. امروزه و با توجه به جهاني‌شدن اقتصاد و اجتماع، نقش مشارکت مردم در تعيين سرنوشت خويش بيشتر از هميشه احساس مي‌شود. به عقيده کارشناسان تعاوني‌ها، نوعي از سازمان‌ها و نهادهاي مردمي هستند که در عين برخورداري از خصوصيات و مشخصات يک واحد اقتصادي و تجاري، ارزش‌هاي مکتبي و اجتماعي هم داشته و با توجه به اينکه در نظام تعاوني‌ها، سازوکار داوطلبانه و اختياري در راستای تجهيز منابع و رسيدن به اهداف گروهي وجود دارد، مي‌توانند براي دستيابي به اهداف و توسعه همه‌جانبه تأثيرگذار باشند. مکانيسم تعاون و تعاوني قادر است بسترساز جريان عمده اجتماعي و منشأ بروز تحولات عظيم اقتصادي، فرهنگي و سياسي باشد. اهميت کارکرد اين مکانيسم در نظام‌هاي گوناگون سياسي و اجتماعي، اعم از توسعه‌يافته، درحال‌توسعه و توسعه‌نيافته، به گونه‌اي بوده است که ديگر جايي براي بحث درباره اينکه آيا تعاوني‌ها قادرند حاکميت مشارکت خود را به‌طور فزاينده‌اي در سهم ساختار اقتصادي و اجتماعي افزايش دهند يا نه، باقي نگذارد. تعاوني‌ها توانايي اين را دارند که از فروپاشي پيوستگي‌هاي اجتماع جلوگيري کرده، با فقر مقابله کنند و از محروميت روستاها و مناطق دورافتاده بکاهند. پيامد اين کارکردها، پيشگيري از تغييرات و دگرگوني‌هاي مشکل‌ساز ساختار جمعيت است که از مهاجرت جامعه روستاييان و حاشيه‌نشينان به شهرها ناشي مي‌شود. براي دستيابي به اين اهداف اثرگذار، وظيفه دولت‌هاست تا با ارائه سياست‌هاي حمايتي، چارچوب‌هاي قانوني و نهادي، سياست‌گذاري مالياتي بهينه، خصوصي‌سازي، بهبود دسترسي‌هاي مالي براي گروه‌هاي آسيب‌پذيرتر، ترويج رسمي‌سازي اقتصاد غيررسمي، اقدامات نظارتي و... بسترهاي لازم را براي شکل‌گيري اثربخش تعاوني‌ها ايجاد کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.