شاعرانگی در «آن هنگام كه نفس هوا ميشود» اثر پال کالانیتی
چهار دَه يك دو هشت
مهدي مظفريساوجي
گاهي آدم لابهلاي كتابهايي كه اصلا انتظارش را ندارد به شعر ميرسد. اين كتابها ميتوانند پزشكي يا روانپزشكي باشند، يا حتي كتابهايي كه به حوزههاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و... تعلق دارند. كندوكاو در مولفهها و معادلهاي استعاري و ايهامي يا تأويلهاي نمادين و كنايي در مواجهه با آنچه گاهي از اين متون استنباط ميشود، ناخواسته ذهن را به سمت نوعي برداشت شاعرانه ميبرد. شعر در هر زمان و مكاني، امكان تحقق و وقوع دارد. حتي گاهي گياهان و اشيا در جايي قرار ميگيرند كه تداعي شعر ميكنند يا ما در مواجهه با آنها به فضا و فرمي شاعرانه ميرسيم. تصور كنيد گلدان مصنوعي با گلها و برگهاي سبز و درخشان خود در پنجرهاي كه پاييز را قاب گرفته چه ميخواهد بگويد. يا صبحي پاييزي در سنهوزه، پرده را كنار زدهايد و درخت ليموترش را غرق شكوفه ديدهايد1. آيا اين زيباترين پارادوكس جهان نيست. حالا تصور كنيد بيماري را كه مبتلا به تومور مغزي است و ناحيه بروكاي مغزش دچار آسيب شده و در توليد زبان به ناتواني رسيده و قدرت تكلم يا نوشتن درست خود را از دست داده است. يعني ميتواند به آساني زبان را درك كند و حرفهاي شما را بفهمد اما آنچه در ذهنش
ميگذرد قابليت تبديل و تحويل درست به زبان را ندارد. به عبارتي بيمار ميتواند صحبت كند اما گفتاري كه توليد ميكند مجموعهاي از كلمات، عبارات و تصاوير بيربط است. گويي نشانههاي آوايي و زباني او با آنچه از قِبَل همين نشانهها در ذهن ديگران ميگذرد بهكل تفاوت دارد. به عبارت ديگر هركدام يك موقعيت و وضعيت را درك و تجربه ميكنند اما قراردادهاي زبانيشان، يعني آنچه آنها را به هم مرتبط ميكند و بهاصطلاح محل و محمل برقراري ارتباطهاي كلامي ميانشان ميشود، دو چيز كاملا مجزاست. در كتاب «آن هنگام كه نفس هوا ميشود»، اثر پال كالانيتي2، به چنين وضعيت و موقعيت پيچيده و بغرنجي برمیخوریم. بيماري كه شرححال او چيزي كم از يك شعر ناب دردناك ندارد. شعري كه ميتواند بيانگر وضعيت و موقعيت كميك - تراژيك بسياري از معادلات و مناسبات اجتماعي، سياسي و فرهنگي امروز ما باشد: «اولين بيماري را كه با اين مشكل ديدم، مردي شصتودوساله، مبتلا به تومور مغزي بود. در سركشي صبح، آرام وارد اتاقش شديم و رزيدنت از او پرسيد: آقاي مايكل امروز حالتان چطور است؟
با خوشرويي جواب داد: چهار شش يك هشت نوزده!
تومور مدار تكلمش را دچار مشكل كرده بود، بنابراين فقط ميتوانست مجموعهاي از اعداد را بگويد، اما هنوز عنصر هموندي داشت، هنوز ميتوانست احساساتش را نشان بدهد: لبخند بزند، اخم كند، آه بكشد. يكسري اعداد ديگر گفت، اينبار با نگراني.
چيزي ميخواست به ما بگويد، اما ارقام نميتوانستند چيزي جز ترس و خشمش را منتقل كنند.
گروه پزشكي آماده ترك اتاق بود. اما به دلايلي، من ماندم.
چهار ده يك دو هشت. دستم را گرفته بود و بهم التماس ميكرد: چهار ده يك دو هشت.
متأسفم.
با لحني غمگين گفت: چهار ده يك دو هشت. و به چشمهايم خيره شد. و بعد من از اتاق بيرون آمدم تا به گروه برسم. او چند ماه بعد مُرد، و هر پيامي كه براي اين دنيا داشت با او به خاك سپرده شد».
اين ماجراي غمانگيز از يك نظر به حكايت «چاركس را داد مردي يك درم» در مثنوي شبيه است. هر چهار مرد میخواهند با آن پول يك چيز بخرند، اما چون زبانشان با هم فرق ميكند و يكي فارس است و ديگري عرب و سومي ترك و نفر چهارم رومي، نميتوانند همديگر را متقاعد كنند و كارشان به نزاع ميكشد. زيرا به قول مولانا از سِرّ نامها غافل بودند.
«آن هنگام كه نفس هوا ميشود» باز هم از اين فرازهای شاعرانه يا بهاصطلاح حلههاي تنيده ز دل بافته ز جان با نقشونگار زبان دارد. حلهاي كه پال كالانيتي هر تارش را به رنج برآورده از ضمير و هر پودش را به جهد از روان جدا كرده. نويسنده به صفحاتي ميرسد كه مربوط به تشريح جسد است و در سطرهايي به شرح و بسطي مجمل از مواجهه خود با تشریح جسد میپردازد. شرحی که بهواقع چندشآور است و مهوع: «آدم فکر میکند اولینباری که بدن مردهای را تکهتکه میکند، حس جالب و عجیبی خواهد داشت. اما به طرز شگفتانگیزی همهچیز عادی بود. چراغهای روشن، میزهایی از فولاد ضدزنگ، و اساتید پاپیونزده، جو مناسبی ایجاد کرده بودند. بااینحال اولین برش از پشت گردن تا گودی کمر، فراموشنشدنی بود. چاقوی جراحی بهقدری تیز است که در حین بازکردن پوست خیلی آن را پاره نمیکند و رباطهای پنهان زیرین را آشکار میکند، و حتی با وجود آمادگی کامل، آدم را غافلگیر، خجالتزده و هیجانزده میکند. تشریح جسد، یک رویداد پزشکی سرنوشتساز، و پدیدآورنده انبوهی از احساسات مختلف است: از دلزدگی، شعف، تهوع، درماندگی و ترس تا ملامت محض از تمرینهای دانشگاهی، که بهتدریج ایجاد
میشود همهچیزش بین تأثر و ابتذال در نوسان است...
در گفتوگو با دانشجوهای غیرپزشکی، داستانهای جسدها را تعریف میکردم. پی بردم توانایی برجستهکردن چیزهای عجیبغریب، وحشتناک و پوچ و مزخرف را دارم، انگار میخواستم آنها را مطمئن کنم که آدم عادیای هستم، حتی با اینکه شش ساعت در هفته را به تکهتکهکردن جسدی میگذراندم. با بازکردن معده جسدم، دو قرص مورفین هضمنشده پیدا کردم. این یعنی او با درد مرده است؛ شاید در تنهایی و در کلنجار با درپوش قوطی قرص...».
در دو سطر پیش، طوری گفته «معده جسدم» که انگار از خانه یا اتوموبیل شخصیاش صحبت کرده و گویی جسد مال اوست. فکر کنید جسد آدم بعد از مرگش به تملک یک نفر دیگر دربیاید و با آن هرکاری که میخواهد بکند: «وسط آزمایشمان، پسری درخواست کرده بود بدن نیمهتشریحشده مادرش را پس بگیرد. زن، اجازه داده بود، اما پسر نمیتوانست تحمل کند... در آزمایشگاه کالبدشناسی، به مردگان همچون اشیا مینگریم...».
انگار داریم شعر میخوانیم: «آنها را به اندامها، بافتها، اعصاب، ماهیچهها تقلیل میدهیم. در روز اول به سادگی نمیتوان انسانبودن جسد را تکذیب کرد. اما وقتی که پوست دستها و پاها را میکنید، ماهیچههای مزاحم را جدا میکنید، ششها را بیرون میکشید، قلب را برش میدهید و یک لُبِ کبد را برمیدارید، دیگر دشوار بتوان این توده بافت و نسج را انسان نامید. در لحظههای اندکی که برای فکرکردن داریم، همگی در خلوت از جسدهایمان عذرخواهی میکنیم نه بهخاطر احساس گناه بلکه چون چنین احساسی نداریم».
آنجا که گورکن اول، در حین کندن گور، جمجمهای را به بیرون پرتاب میکند و هملت رو به هوراشیو میگوید: «این کله هم روزی زبانی داشت و میتوانست آواز بخواند و این ناکس چنان به خاکش میاندازد که گویی آرواره حیوانی است که با آن قابیل مرتکب نخستین قتل شد! شاید این جمجمه که این مردک اکنون پرتابش میکند از آن سیاستمداری باشد که خدايان را هم میتوانسته است فریب دهد، آیا ممکن نیست؟
«هوراشیو: امکان دارد، خداوندگار من!
هملت: یا از آن یک درباری که همینقدر میتوانسته بگوید: خداوندگار عزیز، روزتان بهخیر! خداوندگار مهربان، مزاج مبارک چهطور است؟
ممکن هم هست کله جناب فلان بوده باشد که به این امید از اسب بهمان تمجید میکرده که آن را به او ببخشد، مگر ممکن نیست؟
هوراشیو: چرا، خداوندگار من.
هملت: درست، و اینک آشیانه علیامخدره کرم شده است؛ آروارههایش جدا شده و بیل گورکن بر سرش فرود آمده. این تحول غریبی است که ما به شوخچشمی ناظر آن شدهایم. آیا پرورش این استخوانها آنقدر هزینه دربر نداشته که جز به درد تیلهبازی نخورد؟... از کجا معلوم این کله، از یک وکیل دعاوی نباشد؟ کو آن نکتهگیریها و آن موشکافیها و آن دعواها و آن قبالهها و آن فوتوفنهایش؟ چهطور اکنون تاب میآورد که این مردک نتراشیده با بیل لجنآلودش به سرش بزند و از چه رو به جرم ایراد ضربوجرح به مرافعه دادگستری تهدیدش نمیکند؟...»
فارغ از اینکه شکسپیر در نوشتن این سطرها، تحتتأثیر خیام بوده یا نه، خواندن این رباعی خالی از لطف نیست:
«این کوزه چو من عاشق زاری بودهست/ در بند سر زلف نگاری بودهست/ این دست که بر گردن او میبینی/ دستیست که بر گردن یاری بودهست» باری، همه این متنها و سطرها یک چیز میخواهند بگویند: آدمی مهمانی است که نباید به این سرای سپنج دل ببندد؛ دل نهادن همیشگی نه رواست: «زیر خاک اندرونت باید خفت/ گرچه اکنونت خواب بر دیباست/ با کسان بودنت چه سود کند؟/ که به گور اندرون شدن تنهاست/ یار تو زیر خاک مور و مگس/ چشم بگشا، ببین: کنون پیداست».3 سخن از شعر در هر شرایطی بود و تأویلهایی که یک گیاه یا حتی شیء، بسته به موقعیت و وضعیتی که در آن قرار میگیرند، ما را به فرم و فضایی شاعرانه، یا اصلا چرا نگوییم شعر میرسانند. میبینید که آنچه از رهگذر مضمون مرگ به شعر خیام راه یافته، چیزی کمتر از آنچه از همین رهگذر به متن صددرصد پزشکی پال کالانیتی یا نمایشنامه هملت رسیده ندارد.
پانوشتها:
1. اشاره به پیشانی نوشتی دارد که احمد شاملو بر شعر «پاییز سنهوزه» نگاشته:
آیدا با حیرت گفت: - درخت لیموترش را
ببین که این وقت سال، غرق شکوفه است!
مگر پاییز نیست؟
2. ترجمه شکیبا محبعلی، انتشارات کولهپشتی این کتاب شرححال خودنوشت پال کالانیتی، رزیدنت جراحی مغز و اعصاب است که در دو فصل به زندگی خود میپردازد: پیش از ابتلا به سرطان ریه و پس از آن تا زمان مرگ.
3. رودکی
گاهي آدم لابهلاي كتابهايي كه اصلا انتظارش را ندارد به شعر ميرسد. اين كتابها ميتوانند پزشكي يا روانپزشكي باشند، يا حتي كتابهايي كه به حوزههاي سياسي، اقتصادي، اجتماعي و... تعلق دارند. كندوكاو در مولفهها و معادلهاي استعاري و ايهامي يا تأويلهاي نمادين و كنايي در مواجهه با آنچه گاهي از اين متون استنباط ميشود، ناخواسته ذهن را به سمت نوعي برداشت شاعرانه ميبرد. شعر در هر زمان و مكاني، امكان تحقق و وقوع دارد. حتي گاهي گياهان و اشيا در جايي قرار ميگيرند كه تداعي شعر ميكنند يا ما در مواجهه با آنها به فضا و فرمي شاعرانه ميرسيم. تصور كنيد گلدان مصنوعي با گلها و برگهاي سبز و درخشان خود در پنجرهاي كه پاييز را قاب گرفته چه ميخواهد بگويد. يا صبحي پاييزي در سنهوزه، پرده را كنار زدهايد و درخت ليموترش را غرق شكوفه ديدهايد1. آيا اين زيباترين پارادوكس جهان نيست. حالا تصور كنيد بيماري را كه مبتلا به تومور مغزي است و ناحيه بروكاي مغزش دچار آسيب شده و در توليد زبان به ناتواني رسيده و قدرت تكلم يا نوشتن درست خود را از دست داده است. يعني ميتواند به آساني زبان را درك كند و حرفهاي شما را بفهمد اما آنچه در ذهنش
ميگذرد قابليت تبديل و تحويل درست به زبان را ندارد. به عبارتي بيمار ميتواند صحبت كند اما گفتاري كه توليد ميكند مجموعهاي از كلمات، عبارات و تصاوير بيربط است. گويي نشانههاي آوايي و زباني او با آنچه از قِبَل همين نشانهها در ذهن ديگران ميگذرد بهكل تفاوت دارد. به عبارت ديگر هركدام يك موقعيت و وضعيت را درك و تجربه ميكنند اما قراردادهاي زبانيشان، يعني آنچه آنها را به هم مرتبط ميكند و بهاصطلاح محل و محمل برقراري ارتباطهاي كلامي ميانشان ميشود، دو چيز كاملا مجزاست. در كتاب «آن هنگام كه نفس هوا ميشود»، اثر پال كالانيتي2، به چنين وضعيت و موقعيت پيچيده و بغرنجي برمیخوریم. بيماري كه شرححال او چيزي كم از يك شعر ناب دردناك ندارد. شعري كه ميتواند بيانگر وضعيت و موقعيت كميك - تراژيك بسياري از معادلات و مناسبات اجتماعي، سياسي و فرهنگي امروز ما باشد: «اولين بيماري را كه با اين مشكل ديدم، مردي شصتودوساله، مبتلا به تومور مغزي بود. در سركشي صبح، آرام وارد اتاقش شديم و رزيدنت از او پرسيد: آقاي مايكل امروز حالتان چطور است؟
با خوشرويي جواب داد: چهار شش يك هشت نوزده!
تومور مدار تكلمش را دچار مشكل كرده بود، بنابراين فقط ميتوانست مجموعهاي از اعداد را بگويد، اما هنوز عنصر هموندي داشت، هنوز ميتوانست احساساتش را نشان بدهد: لبخند بزند، اخم كند، آه بكشد. يكسري اعداد ديگر گفت، اينبار با نگراني.
چيزي ميخواست به ما بگويد، اما ارقام نميتوانستند چيزي جز ترس و خشمش را منتقل كنند.
گروه پزشكي آماده ترك اتاق بود. اما به دلايلي، من ماندم.
چهار ده يك دو هشت. دستم را گرفته بود و بهم التماس ميكرد: چهار ده يك دو هشت.
متأسفم.
با لحني غمگين گفت: چهار ده يك دو هشت. و به چشمهايم خيره شد. و بعد من از اتاق بيرون آمدم تا به گروه برسم. او چند ماه بعد مُرد، و هر پيامي كه براي اين دنيا داشت با او به خاك سپرده شد».
اين ماجراي غمانگيز از يك نظر به حكايت «چاركس را داد مردي يك درم» در مثنوي شبيه است. هر چهار مرد میخواهند با آن پول يك چيز بخرند، اما چون زبانشان با هم فرق ميكند و يكي فارس است و ديگري عرب و سومي ترك و نفر چهارم رومي، نميتوانند همديگر را متقاعد كنند و كارشان به نزاع ميكشد. زيرا به قول مولانا از سِرّ نامها غافل بودند.
«آن هنگام كه نفس هوا ميشود» باز هم از اين فرازهای شاعرانه يا بهاصطلاح حلههاي تنيده ز دل بافته ز جان با نقشونگار زبان دارد. حلهاي كه پال كالانيتي هر تارش را به رنج برآورده از ضمير و هر پودش را به جهد از روان جدا كرده. نويسنده به صفحاتي ميرسد كه مربوط به تشريح جسد است و در سطرهايي به شرح و بسطي مجمل از مواجهه خود با تشریح جسد میپردازد. شرحی که بهواقع چندشآور است و مهوع: «آدم فکر میکند اولینباری که بدن مردهای را تکهتکه میکند، حس جالب و عجیبی خواهد داشت. اما به طرز شگفتانگیزی همهچیز عادی بود. چراغهای روشن، میزهایی از فولاد ضدزنگ، و اساتید پاپیونزده، جو مناسبی ایجاد کرده بودند. بااینحال اولین برش از پشت گردن تا گودی کمر، فراموشنشدنی بود. چاقوی جراحی بهقدری تیز است که در حین بازکردن پوست خیلی آن را پاره نمیکند و رباطهای پنهان زیرین را آشکار میکند، و حتی با وجود آمادگی کامل، آدم را غافلگیر، خجالتزده و هیجانزده میکند. تشریح جسد، یک رویداد پزشکی سرنوشتساز، و پدیدآورنده انبوهی از احساسات مختلف است: از دلزدگی، شعف، تهوع، درماندگی و ترس تا ملامت محض از تمرینهای دانشگاهی، که بهتدریج ایجاد
میشود همهچیزش بین تأثر و ابتذال در نوسان است...
در گفتوگو با دانشجوهای غیرپزشکی، داستانهای جسدها را تعریف میکردم. پی بردم توانایی برجستهکردن چیزهای عجیبغریب، وحشتناک و پوچ و مزخرف را دارم، انگار میخواستم آنها را مطمئن کنم که آدم عادیای هستم، حتی با اینکه شش ساعت در هفته را به تکهتکهکردن جسدی میگذراندم. با بازکردن معده جسدم، دو قرص مورفین هضمنشده پیدا کردم. این یعنی او با درد مرده است؛ شاید در تنهایی و در کلنجار با درپوش قوطی قرص...».
در دو سطر پیش، طوری گفته «معده جسدم» که انگار از خانه یا اتوموبیل شخصیاش صحبت کرده و گویی جسد مال اوست. فکر کنید جسد آدم بعد از مرگش به تملک یک نفر دیگر دربیاید و با آن هرکاری که میخواهد بکند: «وسط آزمایشمان، پسری درخواست کرده بود بدن نیمهتشریحشده مادرش را پس بگیرد. زن، اجازه داده بود، اما پسر نمیتوانست تحمل کند... در آزمایشگاه کالبدشناسی، به مردگان همچون اشیا مینگریم...».
انگار داریم شعر میخوانیم: «آنها را به اندامها، بافتها، اعصاب، ماهیچهها تقلیل میدهیم. در روز اول به سادگی نمیتوان انسانبودن جسد را تکذیب کرد. اما وقتی که پوست دستها و پاها را میکنید، ماهیچههای مزاحم را جدا میکنید، ششها را بیرون میکشید، قلب را برش میدهید و یک لُبِ کبد را برمیدارید، دیگر دشوار بتوان این توده بافت و نسج را انسان نامید. در لحظههای اندکی که برای فکرکردن داریم، همگی در خلوت از جسدهایمان عذرخواهی میکنیم نه بهخاطر احساس گناه بلکه چون چنین احساسی نداریم».
آنجا که گورکن اول، در حین کندن گور، جمجمهای را به بیرون پرتاب میکند و هملت رو به هوراشیو میگوید: «این کله هم روزی زبانی داشت و میتوانست آواز بخواند و این ناکس چنان به خاکش میاندازد که گویی آرواره حیوانی است که با آن قابیل مرتکب نخستین قتل شد! شاید این جمجمه که این مردک اکنون پرتابش میکند از آن سیاستمداری باشد که خدايان را هم میتوانسته است فریب دهد، آیا ممکن نیست؟
«هوراشیو: امکان دارد، خداوندگار من!
هملت: یا از آن یک درباری که همینقدر میتوانسته بگوید: خداوندگار عزیز، روزتان بهخیر! خداوندگار مهربان، مزاج مبارک چهطور است؟
ممکن هم هست کله جناب فلان بوده باشد که به این امید از اسب بهمان تمجید میکرده که آن را به او ببخشد، مگر ممکن نیست؟
هوراشیو: چرا، خداوندگار من.
هملت: درست، و اینک آشیانه علیامخدره کرم شده است؛ آروارههایش جدا شده و بیل گورکن بر سرش فرود آمده. این تحول غریبی است که ما به شوخچشمی ناظر آن شدهایم. آیا پرورش این استخوانها آنقدر هزینه دربر نداشته که جز به درد تیلهبازی نخورد؟... از کجا معلوم این کله، از یک وکیل دعاوی نباشد؟ کو آن نکتهگیریها و آن موشکافیها و آن دعواها و آن قبالهها و آن فوتوفنهایش؟ چهطور اکنون تاب میآورد که این مردک نتراشیده با بیل لجنآلودش به سرش بزند و از چه رو به جرم ایراد ضربوجرح به مرافعه دادگستری تهدیدش نمیکند؟...»
فارغ از اینکه شکسپیر در نوشتن این سطرها، تحتتأثیر خیام بوده یا نه، خواندن این رباعی خالی از لطف نیست:
«این کوزه چو من عاشق زاری بودهست/ در بند سر زلف نگاری بودهست/ این دست که بر گردن او میبینی/ دستیست که بر گردن یاری بودهست» باری، همه این متنها و سطرها یک چیز میخواهند بگویند: آدمی مهمانی است که نباید به این سرای سپنج دل ببندد؛ دل نهادن همیشگی نه رواست: «زیر خاک اندرونت باید خفت/ گرچه اکنونت خواب بر دیباست/ با کسان بودنت چه سود کند؟/ که به گور اندرون شدن تنهاست/ یار تو زیر خاک مور و مگس/ چشم بگشا، ببین: کنون پیداست».3 سخن از شعر در هر شرایطی بود و تأویلهایی که یک گیاه یا حتی شیء، بسته به موقعیت و وضعیتی که در آن قرار میگیرند، ما را به فرم و فضایی شاعرانه، یا اصلا چرا نگوییم شعر میرسانند. میبینید که آنچه از رهگذر مضمون مرگ به شعر خیام راه یافته، چیزی کمتر از آنچه از همین رهگذر به متن صددرصد پزشکی پال کالانیتی یا نمایشنامه هملت رسیده ندارد.
پانوشتها:
1. اشاره به پیشانی نوشتی دارد که احمد شاملو بر شعر «پاییز سنهوزه» نگاشته:
آیدا با حیرت گفت: - درخت لیموترش را
ببین که این وقت سال، غرق شکوفه است!
مگر پاییز نیست؟
2. ترجمه شکیبا محبعلی، انتشارات کولهپشتی این کتاب شرححال خودنوشت پال کالانیتی، رزیدنت جراحی مغز و اعصاب است که در دو فصل به زندگی خود میپردازد: پیش از ابتلا به سرطان ریه و پس از آن تا زمان مرگ.
3. رودکی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.