|

يک استراتژي در 2 دوره تاريخي

جان دَوِنپورت . ترجمه: روح‌اله نخعي

رئيس‌جمهوري جنجالي در کاخ سفيد است. بزرگ‌ترين تأمين‌کننده نفت آمريکا يک پادشاهي است که بزرگ‌ترين مشتري سلاح‌هاي ايالات متحده هم هست. سياست خارجي آمريکا در خاورميانه هم تقريبا توسط رابطه يک‌طرفه با اين پادشاهي ثروتمند نفتي ديکته مي‌شود.اگرچه به نظر مي‌رسد اين توصيفي باشد از رابطه‌اي کمي غيرطبيعي که امروز آمريکا با عربستان‌سعودي وهابي دارد. هم‌زمان توصيفي دقيق از رابطه ايالات متحده و شاه ايراني در دهه ۱۹۷۰ هم هست. نگاه کنيد که آن رابطه چقدر خوب تمام شد.به نظر مي‌رسد ايالات متحده عادت دارد گرفتار علاقه به پادشاهي‌هاي خاورميانه‌اي شود و روابطي ناسالم با آنها برقرار کند که با اشک، توييت‌هايي در حال مستي و فجايع سياست خارجي به پايان مي‌رسند.

بياييد نيم‌قرن به عقب برويم. در دهه ۱۹۶۰ امپراتوري بريتانيا به آرامي در حال تجزيه بود و لندن فهميده بود که ديگر نمي‌تواند از پس هزينه بسياري از عادات سابقش بربيايد. اين شامل کشتي‌هاي جنگي، سيگارهاي برگ و توانايي حفظ حضور نظامي دائم در خليج‌ فارس مي‌شد.
آمريکا نگران بود. اين کشور براي تأمين رشد مداومي که هژموني آمريکا بر پايه‌اش بنا شده بود، عميقا به نفت منطقه خاورميانه وابسته شده بود؛ اما حالا که شريک ورشکسته‌اش [بريتانيا] ديگر نمي‌توانست از پس هزينه‌هاي حفظ صلح بربيايد (يا تأمين مداوم نفت ارزان را تضمين کند)، يک مشکل راهبردي پيش آمده بود.
همين‌موقع بود که آمريکا شاهزاده‌اش را پيدا کرد؛ محمدرضا پهلوي خوش‌تيپ با موهايي به دقت مرتب‌شده. اتحاد با اين کشور در دوران رئيس‌جمهور ترومن، بعد از جنگ جهاني دوم شروع و بر اساس اين قاعده بنا شده بود که ايالات متحده امنيت ايران را در قبال نفت تأمين مي‌کرد. رشد شديد اقتصاد ايالات متحده بعد از جنگ به اين معنا بود که نيازمندي‌هاي نفتي‌اش اوج گرفته بود و ايران هم به يک دوست قوي و درشت‌هيکل احتياج داشت تا در يک محله خطرناک دوام بياورد. در ابتدا، فروش تسليحات محدود بود، اما تا سال ۱۹۶۰ ايران به بزرگ‌ترين خريدار سخت‌افزارهاي نظامي ايالات متحده در دنيا تبديل شده بود.
شاه با زبان‌بازي و مکر، ايالات متحده را اسير خودش کرده بود. آمريکا از ذات عميقا غيردموکراتيک و خشن رژيم او آگاه بود، اما او با نفتش دل آنها را برده بود و با صحبت‌هاي نيمه‌شبي درباره تهديدات ملي‌گراهاي عرب و شوروي عليه حکومتش و در نتيجه عليه منبع نفتي‌شان، آنها را مي‌ترساند. او هيچ عيب و ايرادي نداشت. اسلحه‌ها همچنان مي‌آمدند و با آنها اين قول ضمني که ايالات متحده از او در مقابل هر تهديدي دفاع خواهد کرد، ولي او در مسير تاريکي پيش مي‌رفت و ايالات متحده خوشحال و خندان در کنارش بود.
نهايتا شاه توانست سلسله‌مراتب روحانيون اسلامي، چپ سوسياليست و ملي‌گراها را با خود دشمن کند. دشمن‌کردن هم‌زمان همه اين گروه‌ها با هم، موفقيت بزرگي بود و به اين معنا بود که او، حتي با حمايت ايالات متحده هم ديگر نمي‌توانست دوام بياورد.
سقوط رژيم دوست‌نداشتني او شايد اهميت فوق‌العاده‌اي نداشت، اما آنچه مهم بود اين حقيقت بود که ايالات متحده به‌عنوان «دوست همراه با مزايا» (friends with benefits) که وقف اين رابطه شده بود، حالا همه دشمنان او را به ارث برده بود. آنها به او و نفتش اجازه دادند نفوذي ناروا داشته باشد و با اين کار خود را صاحب رويکردي در سياست خارجي يافتند که براي آمريکا منطقي نبود و منافع آنها را هم تأمين نمي‌کرد.
اين فاجعه آن‌قدر عظيم بود که باعث يک بحران گروگان‌گيري، جنگي خون‌بار بين ايران و عراق و 40 سال دشمني بين ايران و آمريکا شد؛ زشت‌ترين جدايي‌ای که مي‌شد متصور بود.
با قرارگرفتن کنترل بيشتر نفت خاورميانه در دستان ملي‌گرايان عرب از يک‌سو و آيت‌اللهي [امام خميني] که به لطف رفاقت علني بين شاه و آمريکا حالا از ايالات متحده متنفر بود، از سوي ديگر، آمريکا دوست جديدي لازم داشت؛ دوستي با کلي نفت که به محافظت احتياج داشته باشد. عربستان‌سعودي آن دوست بود. درست مثل رابطه‌اش با شاه، ايالات متحده کاملا درباره همه‌چيز مصالحه کرده، فقط براي صرف اين رابطه. آمريکا به نقض شديد حقوق بشر بي‌توجهي کرده، به دولت‌هاي مسلمان ميانه‌رو پشت کرده و به تندروترين جناح اسلام سني اجازه داده که رشد کند و تکثير يابد. اين کشور حتي به اين حقيقت هم بي‌توجهي کرده که به نظر اين پول سعودي بود که طالبان و حملات 11 سپتامبر را تأمين کرد؛ مسئله‌اي که عربستان‌سعودي مدت‌هاست آن را انکار مي‌کند. حالا رئيس‌جمهور آمريکا رسما اعلام کرده که حتي اگر حاکم دوفاکتوي عربستان‌سعودي دستور قتل روزنامه‌نگار واشنگتن‌پست را (که عربستان شديدا آن را انکار مي‌کند) صادر کرده باشد، خيلي چيز مهمي نيست.
اين هم يک رابطه عميقا ناسالم ديگر است که مطمئنا بد تمام خواهد شد.

رئيس‌جمهوري جنجالي در کاخ سفيد است. بزرگ‌ترين تأمين‌کننده نفت آمريکا يک پادشاهي است که بزرگ‌ترين مشتري سلاح‌هاي ايالات متحده هم هست. سياست خارجي آمريکا در خاورميانه هم تقريبا توسط رابطه يک‌طرفه با اين پادشاهي ثروتمند نفتي ديکته مي‌شود.اگرچه به نظر مي‌رسد اين توصيفي باشد از رابطه‌اي کمي غيرطبيعي که امروز آمريکا با عربستان‌سعودي وهابي دارد. هم‌زمان توصيفي دقيق از رابطه ايالات متحده و شاه ايراني در دهه ۱۹۷۰ هم هست. نگاه کنيد که آن رابطه چقدر خوب تمام شد.به نظر مي‌رسد ايالات متحده عادت دارد گرفتار علاقه به پادشاهي‌هاي خاورميانه‌اي شود و روابطي ناسالم با آنها برقرار کند که با اشک، توييت‌هايي در حال مستي و فجايع سياست خارجي به پايان مي‌رسند.

بياييد نيم‌قرن به عقب برويم. در دهه ۱۹۶۰ امپراتوري بريتانيا به آرامي در حال تجزيه بود و لندن فهميده بود که ديگر نمي‌تواند از پس هزينه بسياري از عادات سابقش بربيايد. اين شامل کشتي‌هاي جنگي، سيگارهاي برگ و توانايي حفظ حضور نظامي دائم در خليج‌ فارس مي‌شد.
آمريکا نگران بود. اين کشور براي تأمين رشد مداومي که هژموني آمريکا بر پايه‌اش بنا شده بود، عميقا به نفت منطقه خاورميانه وابسته شده بود؛ اما حالا که شريک ورشکسته‌اش [بريتانيا] ديگر نمي‌توانست از پس هزينه‌هاي حفظ صلح بربيايد (يا تأمين مداوم نفت ارزان را تضمين کند)، يک مشکل راهبردي پيش آمده بود.
همين‌موقع بود که آمريکا شاهزاده‌اش را پيدا کرد؛ محمدرضا پهلوي خوش‌تيپ با موهايي به دقت مرتب‌شده. اتحاد با اين کشور در دوران رئيس‌جمهور ترومن، بعد از جنگ جهاني دوم شروع و بر اساس اين قاعده بنا شده بود که ايالات متحده امنيت ايران را در قبال نفت تأمين مي‌کرد. رشد شديد اقتصاد ايالات متحده بعد از جنگ به اين معنا بود که نيازمندي‌هاي نفتي‌اش اوج گرفته بود و ايران هم به يک دوست قوي و درشت‌هيکل احتياج داشت تا در يک محله خطرناک دوام بياورد. در ابتدا، فروش تسليحات محدود بود، اما تا سال ۱۹۶۰ ايران به بزرگ‌ترين خريدار سخت‌افزارهاي نظامي ايالات متحده در دنيا تبديل شده بود.
شاه با زبان‌بازي و مکر، ايالات متحده را اسير خودش کرده بود. آمريکا از ذات عميقا غيردموکراتيک و خشن رژيم او آگاه بود، اما او با نفتش دل آنها را برده بود و با صحبت‌هاي نيمه‌شبي درباره تهديدات ملي‌گراهاي عرب و شوروي عليه حکومتش و در نتيجه عليه منبع نفتي‌شان، آنها را مي‌ترساند. او هيچ عيب و ايرادي نداشت. اسلحه‌ها همچنان مي‌آمدند و با آنها اين قول ضمني که ايالات متحده از او در مقابل هر تهديدي دفاع خواهد کرد، ولي او در مسير تاريکي پيش مي‌رفت و ايالات متحده خوشحال و خندان در کنارش بود.
نهايتا شاه توانست سلسله‌مراتب روحانيون اسلامي، چپ سوسياليست و ملي‌گراها را با خود دشمن کند. دشمن‌کردن هم‌زمان همه اين گروه‌ها با هم، موفقيت بزرگي بود و به اين معنا بود که او، حتي با حمايت ايالات متحده هم ديگر نمي‌توانست دوام بياورد.
سقوط رژيم دوست‌نداشتني او شايد اهميت فوق‌العاده‌اي نداشت، اما آنچه مهم بود اين حقيقت بود که ايالات متحده به‌عنوان «دوست همراه با مزايا» (friends with benefits) که وقف اين رابطه شده بود، حالا همه دشمنان او را به ارث برده بود. آنها به او و نفتش اجازه دادند نفوذي ناروا داشته باشد و با اين کار خود را صاحب رويکردي در سياست خارجي يافتند که براي آمريکا منطقي نبود و منافع آنها را هم تأمين نمي‌کرد.
اين فاجعه آن‌قدر عظيم بود که باعث يک بحران گروگان‌گيري، جنگي خون‌بار بين ايران و عراق و 40 سال دشمني بين ايران و آمريکا شد؛ زشت‌ترين جدايي‌ای که مي‌شد متصور بود.
با قرارگرفتن کنترل بيشتر نفت خاورميانه در دستان ملي‌گرايان عرب از يک‌سو و آيت‌اللهي [امام خميني] که به لطف رفاقت علني بين شاه و آمريکا حالا از ايالات متحده متنفر بود، از سوي ديگر، آمريکا دوست جديدي لازم داشت؛ دوستي با کلي نفت که به محافظت احتياج داشته باشد. عربستان‌سعودي آن دوست بود. درست مثل رابطه‌اش با شاه، ايالات متحده کاملا درباره همه‌چيز مصالحه کرده، فقط براي صرف اين رابطه. آمريکا به نقض شديد حقوق بشر بي‌توجهي کرده، به دولت‌هاي مسلمان ميانه‌رو پشت کرده و به تندروترين جناح اسلام سني اجازه داده که رشد کند و تکثير يابد. اين کشور حتي به اين حقيقت هم بي‌توجهي کرده که به نظر اين پول سعودي بود که طالبان و حملات 11 سپتامبر را تأمين کرد؛ مسئله‌اي که عربستان‌سعودي مدت‌هاست آن را انکار مي‌کند. حالا رئيس‌جمهور آمريکا رسما اعلام کرده که حتي اگر حاکم دوفاکتوي عربستان‌سعودي دستور قتل روزنامه‌نگار واشنگتن‌پست را (که عربستان شديدا آن را انکار مي‌کند) صادر کرده باشد، خيلي چيز مهمي نيست.
اين هم يک رابطه عميقا ناسالم ديگر است که مطمئنا بد تمام خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.