|

ساخت اجتماعي واقعيت

میشل فوکو و رمون آرون فرانسوی برای ایرانیان نام‌هایی آشنا هستند. هر دوی این متفکران همزمان با انقلاب ایران مقالاتی در همراهی و تشریح انقلاب مردم در روزنامه‌ها و نشریات فرانسوی نوشتند. ریمون آرون لیبرال مجادلات نظری فراوانی با سارتر و دیگر روشنفکران چپ‌گرای فرانسوی در زمان جنگ و قبل از آن داشت. آرون معتقد بود که نقش روشنفکر اميدبستن به ايده رستگاری جهانی نيست. در سال 1967 در رادیو فرانسه در مناظره‌ای با میشل فوکو که 25 سال از او کوچک‌تر بود به بحث و نقد آرای او در کتاب «کلمه‌ها و چیزها» پرداخت. موفقیت چشمگیر این کتاب که همراه بود با اقبال به سنت مارکسیسم فرانسوی آلتوسر،‌ انسان‌شناسی ساختارگرایانه استروس و نظریات روانکاوانه لکان، انتقادات بسیاری را نیز متوجه این کتاب کرد. تلاش فوکو در آثارش بیش از اینکه معطوف به یافتن پاسخ باشد به طرح مشکلات معطوف بود. فوکو در این دیالوگ انتقادی به توضیح و بسط مفهوم مورد نظر خود از علوم انسانی به معنای قرن نوزدهمی آن و به‌وجودآمدن علوم اجتماعی و شاخه‌های آن در قرن بیستم می‌پردازد. این گفت‌وگو تحت عنوان «در باب تاریخ اندیشه» با ترجمه محسن حسنی به همت نشر جاوید منتشر شده است. کتاب حاضر، در اصل پیاده‌سازی مناظره 19دقیقه‌ای این دو فیلسوف است که با تحلیل ژان- فرانسوابر درباره این دیالوگ پايان می‌یابد. اين كتاب نخست در سال 1392 به فارسي ترجمه شد و به تازگی ويراست جديدي از آن منتشر شده است. بحث این دو فیلسوف و جامعه‌شناس به آغازگاه این علوم و نقش مونتسکیو اشاره می‌کند. بحث در ادامه به نقد نظریات ساختارگرایانه فوکو می‌رسد. فوكو براي تعريف «نظام» به عنوان مجموعه متنوعي از مناسبات، به نظريات جامعه‌شناساني همچون ژاك برك و تاريخ‌داناني همچون فرناند برودل مي‌پردازد. مرزهای اصلی جهان اندیشه فوکو را پدیدارشناسی، هرمنوتیک، ساختارگرایی و مارکسیسم تشکیل می‌دهند. فوکو، برخلاف هرمنوتیک هایدگر، قائل به وجود حقیقت غائی نیست، برخلاف پدیدارشناسی هوسرل به فعالیت معنابخش سوژه خودمختار و آزاد متوسل نمی‌شود و برخلاف ساختارگرایی آلتوسر و استراوس در پی ایجاد الگویی صوری و قاعده‌مند برای رفتار انسان نیست. تعلق فوکو به سنت ساختارگرایی موجب اختلاف مواضع او و دیگر روشنفکران همچون سارتر و مرلوپونتی در مورد مساله سوژه به عنوان فاعل شناسای خودبنیاد بود. دغدغه نسل جدید روشنفکران پساساختارگرای فرانسوی چنان‌که در کار سارتر و اگزیستانسیالیست‌های فرانسوی وجود داشت مساله «معنا» نبود. بلکه هدف بررسی نظام‌های ساختاری بود که در ساختن سوژه سهیم‌اند، آنچه از قبل در ما وجود داشته است. از نظر فوکو انسان در وهله نخست تحت تاثیر نظام عمل می‌کند و آزادی واقعی برای تفکر و اندیشیدن وجود ندارد: «در کلیه اعصار و قرون شیوه‌ای که افراد بر اساس آن می‌اندیشیدند، می‌نگاشتند، داوری می‌کردند،‌ صحبت می‌کردند (حتی در خیابان‌ها و صحبت‌هاي روزمره و نوشته‌ها) و نیز شیوه‌ای که افراد با آن اشیا را می‌آزمودند و احساسات‌شان را بروز می‌دادند جملگی رفتارهایشان به واسطه یک ساختار نظری- به بیان دیگر یک نظام- کنترل می‌شد که متناسب با سن فرد و اجتماع تغییر می‌کرد و البته در تمامی سنین و در تمامی جوامع وجود داشته است.» (ص 44)
از نظر آرون «ضد اومانیسم‌گرایی فوکو که به وی امکان داده تا خود را به لوی استراوس و ساختارگرایان پیوند دهد نه به مارکسیسم آلتوسر تقلیل‌پذیر است و نه به مارکسیسم سارتر. رویکرد فوکو برای این دو خانواده مقدس که پیروان سارتر را از عمل و پیروان آلتوسر را از نظریه محروم می‌سازد غیر‌قابل قبول است». ایده اصلی فوکو که آرون به نقد آن می‌پردازد مفهوم گسست تاریخی و نظریه اپیستمه فوکو است. از دید فوکو نقش فیلسوف در زمان حال علاوه بر نظریه‌پردازی کلیت‌ها،‌ مهیاکردن زمینه برای تشخیص علل مشکلات یا به تعبیری جسارت طرح علل مشکلات معاصر است. «فلسفه مبتنی بر پیش‌بینی و تشخیص است و بدیهی است که همه مقاطع زمانی، همه دوره‌های متناوب تاریخی و غیره، پیرامون همین انقطاع و همین آغاز که در آن واقع شده‌ایم- یعنی همین عصر حاضر- شکل می‌گیرند.» این جملات در دهه 1970 با نوعی از فرایندهای اجتماعی همراه بوده که به گسترش تکنیک‌های انضباطی، تنبیهی و مراقبتی منجر شد. او ادعا نمی‌کند که علوم انسانی ثمره زندان است بلکه این علوم با تمایزگذاردن بین وضعیت طبیعی و وضعیت آسیب‌دیده، سوژه غیر‌طبیعی را به وضعیت طبیعی باز می‌گرداند و همچنان کارپرداز روابط قدرت و تقویت‌کننده مناسبات آن است.

شرح فلسفه دکارت
کسانی که حتی از دور با فلسفه آشنا هستند جمله معروف «من می‌اندیشم، پس هستم» دکارت را شنیده‌اند. دکارت با فلسفه خود بنیان‌گذار فلسفه جدید در قرن هفدهم بود. دکارت به گفته بسياري از مورخان فلسفه پدر فلسفه جديد است. فلسفه دکارت خالي از مناقشات در حوزه انديشه و عمل اجتماعي نبود، به طوري که کليساي کاتوليک رومي در سال ١٦٦٣ آثار دکارت را در فهرست کتب ضاله قرار داد. اغراق نیست اگر بگوییم صدها جلد کتاب در شرح و تفسیر فلسفه دکارت نوشته شده است. از این میان آثاری که به فارسی نیز ترجمه شده‌ کم نیستند. يکي از مهم‌ترين و جذاب‌ترين شرح‌ها درباره فلسفه دکارت کتاب «انديشه دکارت» اثر تام سورل است که در آن انديشه‌هاي فلسفي و علمي او به شکل تاريخي توضيح داده مي‌شود. اين کتاب در سال ١٣٧٩ از سوي نشر طرح نو و با ترجمه حسين معصومي‌همداني منتشر شده بود و به تازگی‌ از سوی نشر جاوید تجديد چاپ شده و نسل جديد مخاطبان فلسفه مي‌توانند به يکي از دقيق‌ترين شرح‌هاي تاريخي درباره دکارت دسترسي داشته باشند. سورل در این کتاب نشان می‌دهد که غرض اصلي دکارت تحصيل حقيقت فلسفي با استفاده از عقل محض بود. اما مراد او از فلسفه مطالعه حکمت است؛ و مقصود از حکمت، نه فقط حزم و احتياط در امور عملي بلکه به معناي معرفت کامل به همه اموري است که انسان هم براي راهبرد زندگي خويش و هم براي حفظ صحت خويش و هم براي کشف فنون و صناعات مي‌تواند به آن علم داشته باشد. از اين‌رو، دکارت بر ارزش عملي فلسفه تاکيد داشت و پيوسته تکرار مي‌کرد که تمدن هر ملتي هم‌سو و متناسب با تفوق و تعالي فلسفه آن است و براي يک دولت هيچ خيري بزرگ‌تر از آن نيست که واجد فلسفه حقيقي و راستين باشد؛ يعني فلسفه‌اي براي گشودن راه براي همه تا قاطبه مردم بتوانند در خويشتن کل معرفتي را که براي آنان و راهبرد زندگي ايشان لازم است بيابند. در اين کتاب مباحثي نظير تصورات، ذهن، جسم، شک بدون شکاکيت، متکلمان و خداي فيزيک، نياز به مابعدالطبيعه، ماده، و منطق جديد در انديشه دکارت بررسي شده‌اند.

میشل فوکو و رمون آرون فرانسوی برای ایرانیان نام‌هایی آشنا هستند. هر دوی این متفکران همزمان با انقلاب ایران مقالاتی در همراهی و تشریح انقلاب مردم در روزنامه‌ها و نشریات فرانسوی نوشتند. ریمون آرون لیبرال مجادلات نظری فراوانی با سارتر و دیگر روشنفکران چپ‌گرای فرانسوی در زمان جنگ و قبل از آن داشت. آرون معتقد بود که نقش روشنفکر اميدبستن به ايده رستگاری جهانی نيست. در سال 1967 در رادیو فرانسه در مناظره‌ای با میشل فوکو که 25 سال از او کوچک‌تر بود به بحث و نقد آرای او در کتاب «کلمه‌ها و چیزها» پرداخت. موفقیت چشمگیر این کتاب که همراه بود با اقبال به سنت مارکسیسم فرانسوی آلتوسر،‌ انسان‌شناسی ساختارگرایانه استروس و نظریات روانکاوانه لکان، انتقادات بسیاری را نیز متوجه این کتاب کرد. تلاش فوکو در آثارش بیش از اینکه معطوف به یافتن پاسخ باشد به طرح مشکلات معطوف بود. فوکو در این دیالوگ انتقادی به توضیح و بسط مفهوم مورد نظر خود از علوم انسانی به معنای قرن نوزدهمی آن و به‌وجودآمدن علوم اجتماعی و شاخه‌های آن در قرن بیستم می‌پردازد. این گفت‌وگو تحت عنوان «در باب تاریخ اندیشه» با ترجمه محسن حسنی به همت نشر جاوید منتشر شده است. کتاب حاضر، در اصل پیاده‌سازی مناظره 19دقیقه‌ای این دو فیلسوف است که با تحلیل ژان- فرانسوابر درباره این دیالوگ پايان می‌یابد. اين كتاب نخست در سال 1392 به فارسي ترجمه شد و به تازگی ويراست جديدي از آن منتشر شده است. بحث این دو فیلسوف و جامعه‌شناس به آغازگاه این علوم و نقش مونتسکیو اشاره می‌کند. بحث در ادامه به نقد نظریات ساختارگرایانه فوکو می‌رسد. فوكو براي تعريف «نظام» به عنوان مجموعه متنوعي از مناسبات، به نظريات جامعه‌شناساني همچون ژاك برك و تاريخ‌داناني همچون فرناند برودل مي‌پردازد. مرزهای اصلی جهان اندیشه فوکو را پدیدارشناسی، هرمنوتیک، ساختارگرایی و مارکسیسم تشکیل می‌دهند. فوکو، برخلاف هرمنوتیک هایدگر، قائل به وجود حقیقت غائی نیست، برخلاف پدیدارشناسی هوسرل به فعالیت معنابخش سوژه خودمختار و آزاد متوسل نمی‌شود و برخلاف ساختارگرایی آلتوسر و استراوس در پی ایجاد الگویی صوری و قاعده‌مند برای رفتار انسان نیست. تعلق فوکو به سنت ساختارگرایی موجب اختلاف مواضع او و دیگر روشنفکران همچون سارتر و مرلوپونتی در مورد مساله سوژه به عنوان فاعل شناسای خودبنیاد بود. دغدغه نسل جدید روشنفکران پساساختارگرای فرانسوی چنان‌که در کار سارتر و اگزیستانسیالیست‌های فرانسوی وجود داشت مساله «معنا» نبود. بلکه هدف بررسی نظام‌های ساختاری بود که در ساختن سوژه سهیم‌اند، آنچه از قبل در ما وجود داشته است. از نظر فوکو انسان در وهله نخست تحت تاثیر نظام عمل می‌کند و آزادی واقعی برای تفکر و اندیشیدن وجود ندارد: «در کلیه اعصار و قرون شیوه‌ای که افراد بر اساس آن می‌اندیشیدند، می‌نگاشتند، داوری می‌کردند،‌ صحبت می‌کردند (حتی در خیابان‌ها و صحبت‌هاي روزمره و نوشته‌ها) و نیز شیوه‌ای که افراد با آن اشیا را می‌آزمودند و احساسات‌شان را بروز می‌دادند جملگی رفتارهایشان به واسطه یک ساختار نظری- به بیان دیگر یک نظام- کنترل می‌شد که متناسب با سن فرد و اجتماع تغییر می‌کرد و البته در تمامی سنین و در تمامی جوامع وجود داشته است.» (ص 44)
از نظر آرون «ضد اومانیسم‌گرایی فوکو که به وی امکان داده تا خود را به لوی استراوس و ساختارگرایان پیوند دهد نه به مارکسیسم آلتوسر تقلیل‌پذیر است و نه به مارکسیسم سارتر. رویکرد فوکو برای این دو خانواده مقدس که پیروان سارتر را از عمل و پیروان آلتوسر را از نظریه محروم می‌سازد غیر‌قابل قبول است». ایده اصلی فوکو که آرون به نقد آن می‌پردازد مفهوم گسست تاریخی و نظریه اپیستمه فوکو است. از دید فوکو نقش فیلسوف در زمان حال علاوه بر نظریه‌پردازی کلیت‌ها،‌ مهیاکردن زمینه برای تشخیص علل مشکلات یا به تعبیری جسارت طرح علل مشکلات معاصر است. «فلسفه مبتنی بر پیش‌بینی و تشخیص است و بدیهی است که همه مقاطع زمانی، همه دوره‌های متناوب تاریخی و غیره، پیرامون همین انقطاع و همین آغاز که در آن واقع شده‌ایم- یعنی همین عصر حاضر- شکل می‌گیرند.» این جملات در دهه 1970 با نوعی از فرایندهای اجتماعی همراه بوده که به گسترش تکنیک‌های انضباطی، تنبیهی و مراقبتی منجر شد. او ادعا نمی‌کند که علوم انسانی ثمره زندان است بلکه این علوم با تمایزگذاردن بین وضعیت طبیعی و وضعیت آسیب‌دیده، سوژه غیر‌طبیعی را به وضعیت طبیعی باز می‌گرداند و همچنان کارپرداز روابط قدرت و تقویت‌کننده مناسبات آن است.

شرح فلسفه دکارت
کسانی که حتی از دور با فلسفه آشنا هستند جمله معروف «من می‌اندیشم، پس هستم» دکارت را شنیده‌اند. دکارت با فلسفه خود بنیان‌گذار فلسفه جدید در قرن هفدهم بود. دکارت به گفته بسياري از مورخان فلسفه پدر فلسفه جديد است. فلسفه دکارت خالي از مناقشات در حوزه انديشه و عمل اجتماعي نبود، به طوري که کليساي کاتوليک رومي در سال ١٦٦٣ آثار دکارت را در فهرست کتب ضاله قرار داد. اغراق نیست اگر بگوییم صدها جلد کتاب در شرح و تفسیر فلسفه دکارت نوشته شده است. از این میان آثاری که به فارسی نیز ترجمه شده‌ کم نیستند. يکي از مهم‌ترين و جذاب‌ترين شرح‌ها درباره فلسفه دکارت کتاب «انديشه دکارت» اثر تام سورل است که در آن انديشه‌هاي فلسفي و علمي او به شکل تاريخي توضيح داده مي‌شود. اين کتاب در سال ١٣٧٩ از سوي نشر طرح نو و با ترجمه حسين معصومي‌همداني منتشر شده بود و به تازگی‌ از سوی نشر جاوید تجديد چاپ شده و نسل جديد مخاطبان فلسفه مي‌توانند به يکي از دقيق‌ترين شرح‌هاي تاريخي درباره دکارت دسترسي داشته باشند. سورل در این کتاب نشان می‌دهد که غرض اصلي دکارت تحصيل حقيقت فلسفي با استفاده از عقل محض بود. اما مراد او از فلسفه مطالعه حکمت است؛ و مقصود از حکمت، نه فقط حزم و احتياط در امور عملي بلکه به معناي معرفت کامل به همه اموري است که انسان هم براي راهبرد زندگي خويش و هم براي حفظ صحت خويش و هم براي کشف فنون و صناعات مي‌تواند به آن علم داشته باشد. از اين‌رو، دکارت بر ارزش عملي فلسفه تاکيد داشت و پيوسته تکرار مي‌کرد که تمدن هر ملتي هم‌سو و متناسب با تفوق و تعالي فلسفه آن است و براي يک دولت هيچ خيري بزرگ‌تر از آن نيست که واجد فلسفه حقيقي و راستين باشد؛ يعني فلسفه‌اي براي گشودن راه براي همه تا قاطبه مردم بتوانند در خويشتن کل معرفتي را که براي آنان و راهبرد زندگي ايشان لازم است بيابند. در اين کتاب مباحثي نظير تصورات، ذهن، جسم، شک بدون شکاکيت، متکلمان و خداي فيزيک، نياز به مابعدالطبيعه، ماده، و منطق جديد در انديشه دکارت بررسي شده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.