|

وحدت و تفاهم پیش‌شرط پیشرفت و توسعه

دکتر علی محمدرضایی

هفته وحدت اسلامی فرصت مغتنمی برای سخن‌گفتن از وحدت و همبستگی در عرصه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی، دینی و بررسی الزامات، چالش‌ها، ارکان و محورهای وحدت و تحلیل نقش اتحاد و تفاهم مردم در توسعه و پیشرفت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی یک امت یا کشور است.

یکی از گفتمان‌های اصلی انقلاب اسلامی، وحدت اسلامی است که زیربنای بسیاری از تفاهم‌ها و همدلی‌هاست. برخی گمان می‌کنند مراد از وحدت اسلامی، همان توحید‌المذاهب؛ یعنی یکی‌کردن مذاهب است. به ‌عبارت دیگر همه مذاهب یک حرف بزنند و همه یک برداشت از احکام دین داشته باشند. درحالی‌که در بحث وحدت اسلامی و تقریب بین مذاهب اسلامی، مطلقا این مدنظر و مطلوب منادیان و سردمداران وحدت اسلامی نیست؛ بلکه وحدت و تقریب به معنای تقویت نقاط مشترک و معذور و مأجور دانستن همدیگر در نقاط اختلافی برای نیل به اهداف و منافع مشترک است. در واقع منادیان وحدت اسلامی و تقریب بین مذاهب دنبال تقویت نقاط مشترک و ترسیم اهداف مشترک و تقابل‌نداشتن با یکدیگر و زدودن پیامدهای منفی اختلاف هستند.
در قرآن کریم با تعابیر گوناگون و از زوایای مختلفی به موضوع وحدت اشاره شده است؛ گاه قرآن کریم سخن از وحدت بشریت به میان می‌آورد و گاهی سخن از وحدت امت اسلامی. یکی از آیاتی که به وحدت عام اشاره دارد، آیه یک سوره نسا است. خداوند می‌فرماید: «یا أَیهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکمُ الَّذِی خَلَقَکم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ»؛ یعنی ‌ای همه مردم، پروای پروردگارتان را داشته باشید که همه شما را از یک نفس آفرید. به عبارت دیگر، خمیرمایه و جنس همگی یکی است. به تعبیر حضرت علی علیه‌السلام خطاب به مالک‌اشتر: «الناس إما أخ لک فی‌الدین إما نظیر لک فی الخلق»؛ یعنی مردم یا برادر دینی تو هستند،یا مثل تو انسان‌اند. در واقع سفارش حضرت امیر به مالک‌اشتر این است که در هر صورت با مردم با تساهل و تسامح رفتار کن و با آنها سر سازگاری داشته باش؛ چراکه همگی انسان هستند و باید حقوق انسانی آنان رعایت شود.
درخصوص وحدت ادیان، قرآن کریم در آیه 13 سوره شوری می‌فرماید: «شَرَعَ لَکمْ مِنَ الدِّینِ مَا وَصّى بِهِ نُوحًا وَالّذِی أَوْحَینَا إِلَیک وَمَا وَصّینَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَى وَعِیسَى أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرّقُوا فِیهِ کبُرَ عَلَى الْمُشْرِکینَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَیهِ اللهُ یجْتَبِی إِلَیهِ مَنْ یشَاءُ وَیهْدِی إِلَیهِ مَنْ ینِیبُ». در این آیه خداوند به صورت صریح و روشن به پیامبر می‌گوید: این دینی که برای شما آورده‌ام، محتوایش همان چیزی است که به پیامبران پیشین نیز سفارش کرده‌ام و آن چیزی جز اقامه دین در جامعه و عدم تفرقه نیست.
آیات فراونی از قرآن کریم به وحدت بین مسلمانان تأکید می‌کنند و این تأکید تا جایی است که دیگر هیچ شبهه‌ای برای تفرقه و اختلاف‌افکنی باقی نمی‌گذارد. در آیه 103 سوره آل‌عمران، خدواند می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیکمْ إِذْ کنتُمْ أَعْدَآءً فَأَلَّفَ بَینَ قُلُوبِکمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِٓ إِخْوَنًا وَکنتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکم مِّنْهَا کذَلِک یبَینُ اللَّهُ لَکمْ ءَایاتِهِ لَعَلَّکمْ تَهْتَدُونَ »؛ «و همگى به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید: آنگاه که دشمنان [یکدیگر] بودید، پس میان دل‌هاى شما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شدید و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید. این‌گونه، خداوند نشانه‌هاى خود را براى شما روشن مى‌کند، باشد که شما راه یابید». این آیه وحدت و همدلی را به‌عنوان نعمت و تفرقه و اختلاف را به عنوان نابودی تعبیر می‌کند.
در آموزه‌های دینی، وحدت یکی از مقاصد و اهداف دین به‌شمار می‌آید و بسیاری از احکام اسلام در راستای تثبیت این مقصد و هدف است. از دستورات عملی برای وحدت، تشریع احکام زیر است: تشریع وجوب حج، تشریع نماز جمعه، تشریع نماز جماعت، تشریع حکم وجوب صله رحم و... که خداوند به این طریق جهت تحکیم وحدت مسلمین آنها را به اجتماع سالانه، هفتگی، روزانه و در نهایت در فرصتی که پیدا کنند دعوت فرموده است.
این همه تأکید به وحدت به این علت است که شرط امنیت، وحدت بوده و بدون همبستگی و وحدت، رسیدن به امنیت پایدار غیرممکن است و به‌ عبارت دیگر، امنیت بیش از هر چیزی نیازمند وحدت است و وحدت ملی و اسلامی زیربنای امنیت است.
برای توسعه، پیشرفت و زندگی آرام، چاره‌ای جز وحدت و تفاهم ملی نداریم و اختلاف‌های مذهبی و قومی، نتیجه‌ای جز درگیری، تقابل و جنگ ندارند. وحدت و همدلی لازمه زندگی اجتماعی است. ما در سیره حکومت‌داری پیامبر اکرم «صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم»، شاهد تلاش های آن حضرت برای همدلی و ایجاد وحدت بین امت اسلامی هستیم. ما نیز باید با آگاه‌شدن از عواقب تفرقه و تنش در جامعه و با تأکید بر وحدت ملی و دینی، راه را برای پیشرفت و توسعه هموار کنیم.

هفته وحدت اسلامی فرصت مغتنمی برای سخن‌گفتن از وحدت و همبستگی در عرصه‌های گوناگون سیاسی، اجتماعی، دینی و بررسی الزامات، چالش‌ها، ارکان و محورهای وحدت و تحلیل نقش اتحاد و تفاهم مردم در توسعه و پیشرفت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی یک امت یا کشور است.

یکی از گفتمان‌های اصلی انقلاب اسلامی، وحدت اسلامی است که زیربنای بسیاری از تفاهم‌ها و همدلی‌هاست. برخی گمان می‌کنند مراد از وحدت اسلامی، همان توحید‌المذاهب؛ یعنی یکی‌کردن مذاهب است. به ‌عبارت دیگر همه مذاهب یک حرف بزنند و همه یک برداشت از احکام دین داشته باشند. درحالی‌که در بحث وحدت اسلامی و تقریب بین مذاهب اسلامی، مطلقا این مدنظر و مطلوب منادیان و سردمداران وحدت اسلامی نیست؛ بلکه وحدت و تقریب به معنای تقویت نقاط مشترک و معذور و مأجور دانستن همدیگر در نقاط اختلافی برای نیل به اهداف و منافع مشترک است. در واقع منادیان وحدت اسلامی و تقریب بین مذاهب دنبال تقویت نقاط مشترک و ترسیم اهداف مشترک و تقابل‌نداشتن با یکدیگر و زدودن پیامدهای منفی اختلاف هستند.
در قرآن کریم با تعابیر گوناگون و از زوایای مختلفی به موضوع وحدت اشاره شده است؛ گاه قرآن کریم سخن از وحدت بشریت به میان می‌آورد و گاهی سخن از وحدت امت اسلامی. یکی از آیاتی که به وحدت عام اشاره دارد، آیه یک سوره نسا است. خداوند می‌فرماید: «یا أَیهَا النَّاسُ اتَّقُواْ رَبَّکمُ الَّذِی خَلَقَکم مِّن نَّفْسٍ وَاحِدَةٍ»؛ یعنی ‌ای همه مردم، پروای پروردگارتان را داشته باشید که همه شما را از یک نفس آفرید. به عبارت دیگر، خمیرمایه و جنس همگی یکی است. به تعبیر حضرت علی علیه‌السلام خطاب به مالک‌اشتر: «الناس إما أخ لک فی‌الدین إما نظیر لک فی الخلق»؛ یعنی مردم یا برادر دینی تو هستند،یا مثل تو انسان‌اند. در واقع سفارش حضرت امیر به مالک‌اشتر این است که در هر صورت با مردم با تساهل و تسامح رفتار کن و با آنها سر سازگاری داشته باش؛ چراکه همگی انسان هستند و باید حقوق انسانی آنان رعایت شود.
درخصوص وحدت ادیان، قرآن کریم در آیه 13 سوره شوری می‌فرماید: «شَرَعَ لَکمْ مِنَ الدِّینِ مَا وَصّى بِهِ نُوحًا وَالّذِی أَوْحَینَا إِلَیک وَمَا وَصّینَا بِهِ إِبْرَاهِیمَ وَمُوسَى وَعِیسَى أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرّقُوا فِیهِ کبُرَ عَلَى الْمُشْرِکینَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَیهِ اللهُ یجْتَبِی إِلَیهِ مَنْ یشَاءُ وَیهْدِی إِلَیهِ مَنْ ینِیبُ». در این آیه خداوند به صورت صریح و روشن به پیامبر می‌گوید: این دینی که برای شما آورده‌ام، محتوایش همان چیزی است که به پیامبران پیشین نیز سفارش کرده‌ام و آن چیزی جز اقامه دین در جامعه و عدم تفرقه نیست.
آیات فراونی از قرآن کریم به وحدت بین مسلمانان تأکید می‌کنند و این تأکید تا جایی است که دیگر هیچ شبهه‌ای برای تفرقه و اختلاف‌افکنی باقی نمی‌گذارد. در آیه 103 سوره آل‌عمران، خدواند می‌فرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیکمْ إِذْ کنتُمْ أَعْدَآءً فَأَلَّفَ بَینَ قُلُوبِکمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِٓ إِخْوَنًا وَکنتُمْ عَلَى شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکم مِّنْهَا کذَلِک یبَینُ اللَّهُ لَکمْ ءَایاتِهِ لَعَلَّکمْ تَهْتَدُونَ »؛ «و همگى به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکنده نشوید؛ و نعمت خدا را بر خود یاد کنید: آنگاه که دشمنان [یکدیگر] بودید، پس میان دل‌هاى شما الفت انداخت، تا به لطف او برادران هم شدید و بر کنار پرتگاه آتش بودید که شما را از آن رهانید. این‌گونه، خداوند نشانه‌هاى خود را براى شما روشن مى‌کند، باشد که شما راه یابید». این آیه وحدت و همدلی را به‌عنوان نعمت و تفرقه و اختلاف را به عنوان نابودی تعبیر می‌کند.
در آموزه‌های دینی، وحدت یکی از مقاصد و اهداف دین به‌شمار می‌آید و بسیاری از احکام اسلام در راستای تثبیت این مقصد و هدف است. از دستورات عملی برای وحدت، تشریع احکام زیر است: تشریع وجوب حج، تشریع نماز جمعه، تشریع نماز جماعت، تشریع حکم وجوب صله رحم و... که خداوند به این طریق جهت تحکیم وحدت مسلمین آنها را به اجتماع سالانه، هفتگی، روزانه و در نهایت در فرصتی که پیدا کنند دعوت فرموده است.
این همه تأکید به وحدت به این علت است که شرط امنیت، وحدت بوده و بدون همبستگی و وحدت، رسیدن به امنیت پایدار غیرممکن است و به‌ عبارت دیگر، امنیت بیش از هر چیزی نیازمند وحدت است و وحدت ملی و اسلامی زیربنای امنیت است.
برای توسعه، پیشرفت و زندگی آرام، چاره‌ای جز وحدت و تفاهم ملی نداریم و اختلاف‌های مذهبی و قومی، نتیجه‌ای جز درگیری، تقابل و جنگ ندارند. وحدت و همدلی لازمه زندگی اجتماعی است. ما در سیره حکومت‌داری پیامبر اکرم «صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم»، شاهد تلاش های آن حضرت برای همدلی و ایجاد وحدت بین امت اسلامی هستیم. ما نیز باید با آگاه‌شدن از عواقب تفرقه و تنش در جامعه و با تأکید بر وحدت ملی و دینی، راه را برای پیشرفت و توسعه هموار کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.