|

آفرینش هنری پس از 11سپتامبر

عسل عباسیان: پس از گذشت 12سال هنوز داغ آن تازه است و حتی 12قرن هم از آنکه بگذرد باز نمی‌توان از خاطر برد خاطره کشته‌شدن آن سه‌هزارنفر انسانی را که مشغول زندگی بودند و بی‌هوا در آغوش مرگ به خواب رفتند. امروز 11سپتامبر است. «قیصر امین‌پور» سال‌ها پیش سرود: «به امید پیروزی واقعی، نه در جنگ که بر جنگ.» حالا امروز ما در سالگرد آن اتفاق شوم از چهار نفر از هنرمندان ایرانی پرسیده‌ایم که پس از جنگ و وقایع ضدانسانی این‌چنینی رسالت هنر چیست؟ هنرمند چه باید بکند و آيا واقعه‌ای مثل 11سپتامبر دستمایه آثار هنری در جهان شده است؟

نورالدین زرین‌کلک نویسنده و نگارگر
چنانکه ما به دنیای مورچه‌ها می‌نگریم، اگر چشمان ناظری از بالا به دنیای ما آدم‌ها نگاه کند، نه از جنگ‌وجدال‌های تاریخی و کشتارهای جمعی و نه از حمله و يكه‌تازی و جهان‌گشایی‌های اسکندر و مغول حیرت خواهد کرد و نه از اَبَرجنگ‌های یکم و دوم جهانی؛ چراکه آن چشم‌ها قرن‌هاست که به این صحنه‌ها عادت دارد؛ اما او حتما از دو چیز حیرت خواهد کرد: یکی از حمله اتمی به هیروشیما و ناکازاکی که در یک چشم به‌هم‌زدن آن جمعیت عظیم مردم را دود کرد و شهرشان را تلی از خاکستر... و دوم انفجار برج‌های دوقلوی نیویورک. اما منِ ناظرِ مورچه‌ قامتِ زمینی از این دومی؛ حتی بیشتر حیرت می‌کنم تا آن اولی (که خود دنباله ناگزیر تاریخ جنگ انسان علیه خودش است)، زیرا در این دومی هیچ‌یک از علایم و آثار یک جنگ دیده نمی‌شد و این حمله فجیع انتحاری، بیشتر از یک اقدام نظامی، به یک اشتباه کودکانه شبیه بود! اگر تعصب‌ها را کنار بگذاریم و قربانیان را به دو دسته «کفارذنبی» و «قربانيان بی‌گناه» تقسیم نکنیم؛ یعنی مثل همان چشمان ناظرِ بالاسری، حادثه را از بیرون نگاه کنیم، آمار آن فاجعه را نه جمع کشته‌شدگان بی‌گناه دو برج به همراه مسافران بی‌خبرهواپیماها حساب خواهیم کرد؛ بلکه جمع خلبان‌ها و همکاران و همدستشان را نیز به آن خواهیم افزود که هرکدامشان، باری، جانشان بی‌ارزش نبوده است... و اتفاقا عمق فاجعه همین‌جاست که چه سیاست‌های کثیفی می‌توانسته این حجم عظیم کینه و نفرت را در دل‌ها انبار کند که چند جوان
مغز شسته عرب به قتل عامی چنین گسترده و ضدانسانی آن هم به بهای جان خود (و لابد به امید دخول به بهشت) دست بزنند! بی‌ اینکه وارد مبحث پیچیده «حق» و «باطل» شوم؛ تنها می‌خواهم اشاره کنم که بارعظیم این «ظلم بشری به جامعه بشری» همان اندازه به گردن کسانی است که این گروه کوچک متعصب (خلبانان) را مغزشویی کرده بودند که به گردن طرف دیگر (سیاست‌بازان)، که اسباب فراهم‌کردن این کوه عظیم نفرت و کینه در دل‌های مردم ساده‌دل اما متعصب دنیا بودند. آیا این فاجعه بشری درسی برای سیاست‌پیشگان خواهد بود؟ از جامعه هنرمندان به‌ویژه فیلم‌سازان توقع داشتیم نه یک که چندین فیلم از این فاجعه بشری ساخته باشند. چگونه است که برای فراری‌دادن دو، سه دیپلمات از ایران هالیوود فیلم سینمایی می‌سازد و از این حادثه شرم‌آور نه!

فاطمه راکعی شاعر و نماینده مجلس ششم
یک هنرمند و یک انسان فرهنگی که فکر می‌کند همه مسایل موجود در جهان و مشکلات، زاده جهل آدمی است، خودش را در برابر این جهل مسوول می‌داند، قطعا با هر نوع خشونت و پرخاش و انسان‌ستیزی مخالف است و هر نوع جنگی را محکوم می‌کند و همه تلاشش این است که آدم‌ها یکدیگر را درک کنند و آنچه بر خود نمی‌پسندند بر دیگران نپسندند و در دنیایی پر از صلح‌ و دوستی زندگی کنند. هنرمندان، شاعران و نویسندگان نیز در سراسر جهان همواره خواستار چنین آرامشی بوده‌اند و مساله 11سپتامبر و ناآرامی‌هایی که امروزه در کشورهای عربی اتفاق می‌افتد همگی با روح صلح‌طلبی و آرامش‌جویانه مغایرت دارد. هنرمندان ایرانی نیز عمیقا پس از 11سپتامبر متاثر شدند چرا که انسان‌های بی‌گناهی که مشغول کار روزمره بودند در این اقدام تروریستی کشته شدند. به گمان من رسالت قلم و هنر می‌بایست در جهت دفع این خشونت و ترویج صلح و انسانیت و آرامش باشد.

کیوان ساکت موزیسین
اصولا وقایع تروریستی و حوادثی که به کشته‌شدن انسان‌ها و هم‌نوعان بشر به دست خودش شکل می‌گیرد با هر هدفی که باشد از نظر من کاملا مردود است و هیچ انسان فهیم و دارای عقل سلیم و با خردی را نمی‌توان پیدا کرد که از کشته‌شدن انسان‌های بی‌گناه خرسند و خشنود باشد. اما پس از روی‌دادن وقایعی چون 11سپتامبر هر هنرمند می‌تواند پس از رخ‌دادن این اتفاقات سوگنامه‌هایی بنویسد و همدردی خودش را با هنرش بیان کند. حداقل سود چنین سوگنامه‌هایی این است که مردم تا سالیان دراز عمق درد این وقایع را از خاطر نخواهند برد. این سوگنامه‌ها هستند که بیشتر از اخبار و جراید می‌توانند مردم را متاثر کنند و آنها را از جنگ و جنگ‌آفرینی و کشتار متنفر سازند. اینجاست که هنر می‌تواند بیش از هر شعار ضدجنگی مردم را به صلح‌دوستی و مهربانی نسبت به هم‌نوعانش فرابخواند.

مهدی نادری فیلمساز
دنیای پس از 11سپتامبر برای همه و از جمله برای من دنیای دیگری شد؛ دنیایی که ذهن مرا به سینمای جنگ کشاند، پایم را به عراق کشید، جایی که خاکریز دشمن بود. از سالن سینمایی بیرون زدم و «حیدر» به من قول داده بود تا مرا به میان مردم و هنرمندان بغدادی ببرد. دیوارهای سیمانی ضدبمب، تمام شهر را بین خود تقسیم کرده‌اند. هیچ معبری آزاد و رها نیست، تمامی ورودی و خروجی‌ها کنترل می‌شوند. اینجا بغداد است و کنار دیوار سیمانی بزرگی ایستاده‌ام و دوربینی همچون همیشه بر گردن انداخته‌ام و در کنار دیوارهای قطور ضدبمب ایستاده‌ام و جایی که نامش پایتخت دشمن بود. امروز از آن دشمن؛ چکمه‌ای باقی‌مانده در میدان شهر، صدام رفته است و چکمه شکسته‌اش اینجا بر بلندای میدان شهر باقی است. «حیدر» از آنسوی خیابان به طرفم می‌آید می‌پرسد نترسیدی؟ مرگ در کناره قلبمان است، هر روز صبح اشهدمان را می‌خوانیم و بیرون می‌زنیم. من با سینما خوشم، سینما تنها چیزی است که من را در عراق نگه داشته است، من در استرالیا بودم، خانواده‌ام را «صدام» از بین برد، مادرم در استرالیا مُرد. از «حیدر» پرسیدم: به نظرت می‌توانیم با سینما دنیا را تغییر بدهیم؟ می‌خواهد بایستد و جوابم را بدهد، اما صدای نعره اگزوز نفربرهای ارتش آمریکا صدایش را گم کرد، نفهمیدم چه گفت، سرچرخاندم رژه نفربرهای زرهی آمریکایی در خیابان چشم‌هایم را خیره کرد. مردم به جنب‌وجوش افتادند، من مبهوت این صحنه‌ها بودم، یاد سال اول حمله به عراق افتادم و تصویر خسته این سربازان در آخر هفته محله مسیحیان عراق و جاده‌های میان موصل و اربیل که انگیزه ساخت فیلم را در من ایجاد کرد و مرا اینگونه امروز به بغداد کشانده است. با خود زمزمه می‌کنم، در خیابان‌ها و کوچه‌های تاریک و خاموش «حیدر» از پیش می‌رود و من را به حال خود رها کرده که ریتم موسیقی را در گوش‌هایم ذخیره کرده‌ام. به‌راستی این چه سرنوشت شومی است که گریبان این مردم تا این حد شبیه به ما را رها نمی‌کند؟ این چه کارخانه نفرتی است که ما مردم این خاک کهن را چنین با هم غریبه کرده است؟ امید روزی را در قلبم می‌پرورانم که بین بغداد و تهران و کابل و دوشنبه و باکو و چه می‌دانم بلخ و کراچی و کشمیر و اصفهان و تبریز روز و شب در رفت و آمد باشند و به هم عشق بورزند و دوستی کنند و از خطر جنگ‌ها و کینه‌های آینده و صدامی دیگر در امان باشیم. سرانجام به خانه هنرمندان مستقل بغداد می‌رسیم. آرامش و سکونی وصف ناشدنی در اینجا برقرار است. یک گالری جمع‌وجور نقاشی از هنرمندان شهرهای مختلف عراق در اینجا گردآوری شده. موضوعاتی برگرفته از مسایل روز عراق، نفت و خون و اسلحه که خانه‌ها و آدم‌ها را در رنگ خون و نفت فرو برده‌اند. اما بی‌هیچ اغراقی میزان درک از مفهوم و به کارگیری تکنیک بی‌بدیل و خیره‌کننده است. اغلب افراد اینجا نقاش و مجسمه‌ساز هستند. یکی‌شان می‌گوید که یک ماه است این دوستان دور هم جمع شده‌اند و تابلو کشیده‌اند، موضوع هم وطن است. و ادامه می‌دهد: استعدادهای نقاشی عراق هر ثانیه در خطرند، ما الان اینجاییم ولی معلوم نیست که یکباره تکه‌تکه‌های تنمان بچسبد به دیوارهای همین باغی که در آن نشسته‌ایم. شوخی نیست. تا زمانی که آمریکا اینجاست القاعده هم اینجاست. از آنها می‌پرسم: با این وجود چرا اینجا مانده‌اید؟ همگی به هم می‌نگرند و یک‌باره می‌خندند. یکی می‌گوید: جنون، دیگری می‌گوید: عشق به خاک، یکی دیگر می‌گوید: امید به آینده، عراق آرام خواهد شد، ما اینجا اینقدر می‌مانیم تا آبادش کنیم. قاسم هم می‌گوید: سلاح ما قلم ماست، هنر ماست، میدان مبارزه هم همین‌جاست، بیرون از اینجا کار معنی ندارد، من اینجا به‌دنیا آمدم، اینجا نقاش شدم و معلم شدم و همین‌جا هم دوست دارم بمیرم. تا نیمه‌های شب حرف زدیم و از آرزوهایمان برای منطقه و شهرها و امنیت و دوستی گفتیم. نیمه‌های شب با «حیدر» رهسپار خانه شدیم. امیدوار بودم و هستم به کارهای مشترک، روزی را می‌بینم که هنرمندان دو سوی خاکریز روزها و شب‌ها از سوءتفاهماتشان بگویند و عقایدشان را درباره هم به تصویر بکشند و به مردمانشان دوستی بیاموزند. امنیت را گسترش دهند و جهل‌وجور را از میان بردارند تا هیچ‌کس نتواند میانشان اختلاف بیندازد و فریبشان دهد.
عسل عباسیان: پس از گذشت 12سال هنوز داغ آن تازه است و حتی 12قرن هم از آنکه بگذرد باز نمی‌توان از خاطر برد خاطره کشته‌شدن آن سه‌هزارنفر انسانی را که مشغول زندگی بودند و بی‌هوا در آغوش مرگ به خواب رفتند. امروز 11سپتامبر است. «قیصر امین‌پور» سال‌ها پیش سرود: «به امید پیروزی واقعی، نه در جنگ که بر جنگ.» حالا امروز ما در سالگرد آن اتفاق شوم از چهار نفر از هنرمندان ایرانی پرسیده‌ایم که پس از جنگ و وقایع ضدانسانی این‌چنینی رسالت هنر چیست؟ هنرمند چه باید بکند و آيا واقعه‌ای مثل 11سپتامبر دستمایه آثار هنری در جهان شده است؟

نورالدین زرین‌کلک نویسنده و نگارگر
چنانکه ما به دنیای مورچه‌ها می‌نگریم، اگر چشمان ناظری از بالا به دنیای ما آدم‌ها نگاه کند، نه از جنگ‌وجدال‌های تاریخی و کشتارهای جمعی و نه از حمله و يكه‌تازی و جهان‌گشایی‌های اسکندر و مغول حیرت خواهد کرد و نه از اَبَرجنگ‌های یکم و دوم جهانی؛ چراکه آن چشم‌ها قرن‌هاست که به این صحنه‌ها عادت دارد؛ اما او حتما از دو چیز حیرت خواهد کرد: یکی از حمله اتمی به هیروشیما و ناکازاکی که در یک چشم به‌هم‌زدن آن جمعیت عظیم مردم را دود کرد و شهرشان را تلی از خاکستر... و دوم انفجار برج‌های دوقلوی نیویورک. اما منِ ناظرِ مورچه‌ قامتِ زمینی از این دومی؛ حتی بیشتر حیرت می‌کنم تا آن اولی (که خود دنباله ناگزیر تاریخ جنگ انسان علیه خودش است)، زیرا در این دومی هیچ‌یک از علایم و آثار یک جنگ دیده نمی‌شد و این حمله فجیع انتحاری، بیشتر از یک اقدام نظامی، به یک اشتباه کودکانه شبیه بود! اگر تعصب‌ها را کنار بگذاریم و قربانیان را به دو دسته «کفارذنبی» و «قربانيان بی‌گناه» تقسیم نکنیم؛ یعنی مثل همان چشمان ناظرِ بالاسری، حادثه را از بیرون نگاه کنیم، آمار آن فاجعه را نه جمع کشته‌شدگان بی‌گناه دو برج به همراه مسافران بی‌خبرهواپیماها حساب خواهیم کرد؛ بلکه جمع خلبان‌ها و همکاران و همدستشان را نیز به آن خواهیم افزود که هرکدامشان، باری، جانشان بی‌ارزش نبوده است... و اتفاقا عمق فاجعه همین‌جاست که چه سیاست‌های کثیفی می‌توانسته این حجم عظیم کینه و نفرت را در دل‌ها انبار کند که چند جوان
مغز شسته عرب به قتل عامی چنین گسترده و ضدانسانی آن هم به بهای جان خود (و لابد به امید دخول به بهشت) دست بزنند! بی‌ اینکه وارد مبحث پیچیده «حق» و «باطل» شوم؛ تنها می‌خواهم اشاره کنم که بارعظیم این «ظلم بشری به جامعه بشری» همان اندازه به گردن کسانی است که این گروه کوچک متعصب (خلبانان) را مغزشویی کرده بودند که به گردن طرف دیگر (سیاست‌بازان)، که اسباب فراهم‌کردن این کوه عظیم نفرت و کینه در دل‌های مردم ساده‌دل اما متعصب دنیا بودند. آیا این فاجعه بشری درسی برای سیاست‌پیشگان خواهد بود؟ از جامعه هنرمندان به‌ویژه فیلم‌سازان توقع داشتیم نه یک که چندین فیلم از این فاجعه بشری ساخته باشند. چگونه است که برای فراری‌دادن دو، سه دیپلمات از ایران هالیوود فیلم سینمایی می‌سازد و از این حادثه شرم‌آور نه!

فاطمه راکعی شاعر و نماینده مجلس ششم
یک هنرمند و یک انسان فرهنگی که فکر می‌کند همه مسایل موجود در جهان و مشکلات، زاده جهل آدمی است، خودش را در برابر این جهل مسوول می‌داند، قطعا با هر نوع خشونت و پرخاش و انسان‌ستیزی مخالف است و هر نوع جنگی را محکوم می‌کند و همه تلاشش این است که آدم‌ها یکدیگر را درک کنند و آنچه بر خود نمی‌پسندند بر دیگران نپسندند و در دنیایی پر از صلح‌ و دوستی زندگی کنند. هنرمندان، شاعران و نویسندگان نیز در سراسر جهان همواره خواستار چنین آرامشی بوده‌اند و مساله 11سپتامبر و ناآرامی‌هایی که امروزه در کشورهای عربی اتفاق می‌افتد همگی با روح صلح‌طلبی و آرامش‌جویانه مغایرت دارد. هنرمندان ایرانی نیز عمیقا پس از 11سپتامبر متاثر شدند چرا که انسان‌های بی‌گناهی که مشغول کار روزمره بودند در این اقدام تروریستی کشته شدند. به گمان من رسالت قلم و هنر می‌بایست در جهت دفع این خشونت و ترویج صلح و انسانیت و آرامش باشد.

کیوان ساکت موزیسین
اصولا وقایع تروریستی و حوادثی که به کشته‌شدن انسان‌ها و هم‌نوعان بشر به دست خودش شکل می‌گیرد با هر هدفی که باشد از نظر من کاملا مردود است و هیچ انسان فهیم و دارای عقل سلیم و با خردی را نمی‌توان پیدا کرد که از کشته‌شدن انسان‌های بی‌گناه خرسند و خشنود باشد. اما پس از روی‌دادن وقایعی چون 11سپتامبر هر هنرمند می‌تواند پس از رخ‌دادن این اتفاقات سوگنامه‌هایی بنویسد و همدردی خودش را با هنرش بیان کند. حداقل سود چنین سوگنامه‌هایی این است که مردم تا سالیان دراز عمق درد این وقایع را از خاطر نخواهند برد. این سوگنامه‌ها هستند که بیشتر از اخبار و جراید می‌توانند مردم را متاثر کنند و آنها را از جنگ و جنگ‌آفرینی و کشتار متنفر سازند. اینجاست که هنر می‌تواند بیش از هر شعار ضدجنگی مردم را به صلح‌دوستی و مهربانی نسبت به هم‌نوعانش فرابخواند.

مهدی نادری فیلمساز
دنیای پس از 11سپتامبر برای همه و از جمله برای من دنیای دیگری شد؛ دنیایی که ذهن مرا به سینمای جنگ کشاند، پایم را به عراق کشید، جایی که خاکریز دشمن بود. از سالن سینمایی بیرون زدم و «حیدر» به من قول داده بود تا مرا به میان مردم و هنرمندان بغدادی ببرد. دیوارهای سیمانی ضدبمب، تمام شهر را بین خود تقسیم کرده‌اند. هیچ معبری آزاد و رها نیست، تمامی ورودی و خروجی‌ها کنترل می‌شوند. اینجا بغداد است و کنار دیوار سیمانی بزرگی ایستاده‌ام و دوربینی همچون همیشه بر گردن انداخته‌ام و در کنار دیوارهای قطور ضدبمب ایستاده‌ام و جایی که نامش پایتخت دشمن بود. امروز از آن دشمن؛ چکمه‌ای باقی‌مانده در میدان شهر، صدام رفته است و چکمه شکسته‌اش اینجا بر بلندای میدان شهر باقی است. «حیدر» از آنسوی خیابان به طرفم می‌آید می‌پرسد نترسیدی؟ مرگ در کناره قلبمان است، هر روز صبح اشهدمان را می‌خوانیم و بیرون می‌زنیم. من با سینما خوشم، سینما تنها چیزی است که من را در عراق نگه داشته است، من در استرالیا بودم، خانواده‌ام را «صدام» از بین برد، مادرم در استرالیا مُرد. از «حیدر» پرسیدم: به نظرت می‌توانیم با سینما دنیا را تغییر بدهیم؟ می‌خواهد بایستد و جوابم را بدهد، اما صدای نعره اگزوز نفربرهای ارتش آمریکا صدایش را گم کرد، نفهمیدم چه گفت، سرچرخاندم رژه نفربرهای زرهی آمریکایی در خیابان چشم‌هایم را خیره کرد. مردم به جنب‌وجوش افتادند، من مبهوت این صحنه‌ها بودم، یاد سال اول حمله به عراق افتادم و تصویر خسته این سربازان در آخر هفته محله مسیحیان عراق و جاده‌های میان موصل و اربیل که انگیزه ساخت فیلم را در من ایجاد کرد و مرا اینگونه امروز به بغداد کشانده است. با خود زمزمه می‌کنم، در خیابان‌ها و کوچه‌های تاریک و خاموش «حیدر» از پیش می‌رود و من را به حال خود رها کرده که ریتم موسیقی را در گوش‌هایم ذخیره کرده‌ام. به‌راستی این چه سرنوشت شومی است که گریبان این مردم تا این حد شبیه به ما را رها نمی‌کند؟ این چه کارخانه نفرتی است که ما مردم این خاک کهن را چنین با هم غریبه کرده است؟ امید روزی را در قلبم می‌پرورانم که بین بغداد و تهران و کابل و دوشنبه و باکو و چه می‌دانم بلخ و کراچی و کشمیر و اصفهان و تبریز روز و شب در رفت و آمد باشند و به هم عشق بورزند و دوستی کنند و از خطر جنگ‌ها و کینه‌های آینده و صدامی دیگر در امان باشیم. سرانجام به خانه هنرمندان مستقل بغداد می‌رسیم. آرامش و سکونی وصف ناشدنی در اینجا برقرار است. یک گالری جمع‌وجور نقاشی از هنرمندان شهرهای مختلف عراق در اینجا گردآوری شده. موضوعاتی برگرفته از مسایل روز عراق، نفت و خون و اسلحه که خانه‌ها و آدم‌ها را در رنگ خون و نفت فرو برده‌اند. اما بی‌هیچ اغراقی میزان درک از مفهوم و به کارگیری تکنیک بی‌بدیل و خیره‌کننده است. اغلب افراد اینجا نقاش و مجسمه‌ساز هستند. یکی‌شان می‌گوید که یک ماه است این دوستان دور هم جمع شده‌اند و تابلو کشیده‌اند، موضوع هم وطن است. و ادامه می‌دهد: استعدادهای نقاشی عراق هر ثانیه در خطرند، ما الان اینجاییم ولی معلوم نیست که یکباره تکه‌تکه‌های تنمان بچسبد به دیوارهای همین باغی که در آن نشسته‌ایم. شوخی نیست. تا زمانی که آمریکا اینجاست القاعده هم اینجاست. از آنها می‌پرسم: با این وجود چرا اینجا مانده‌اید؟ همگی به هم می‌نگرند و یک‌باره می‌خندند. یکی می‌گوید: جنون، دیگری می‌گوید: عشق به خاک، یکی دیگر می‌گوید: امید به آینده، عراق آرام خواهد شد، ما اینجا اینقدر می‌مانیم تا آبادش کنیم. قاسم هم می‌گوید: سلاح ما قلم ماست، هنر ماست، میدان مبارزه هم همین‌جاست، بیرون از اینجا کار معنی ندارد، من اینجا به‌دنیا آمدم، اینجا نقاش شدم و معلم شدم و همین‌جا هم دوست دارم بمیرم. تا نیمه‌های شب حرف زدیم و از آرزوهایمان برای منطقه و شهرها و امنیت و دوستی گفتیم. نیمه‌های شب با «حیدر» رهسپار خانه شدیم. امیدوار بودم و هستم به کارهای مشترک، روزی را می‌بینم که هنرمندان دو سوی خاکریز روزها و شب‌ها از سوءتفاهماتشان بگویند و عقایدشان را درباره هم به تصویر بکشند و به مردمانشان دوستی بیاموزند. امنیت را گسترش دهند و جهل‌وجور را از میان بردارند تا هیچ‌کس نتواند میانشان اختلاف بیندازد و فریبشان دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.