|

40 سال پس از آن «11 سپتامبر» دیگر

آریل دورفمان، مشاور آلنده ترجمه: مریم امیری

اگر امروز زنده‌ام و اگر با گذشت 40 سال می‌توانم داستان کودتای 11 سپتامبر شیلی را بازگو کنم، مدیون سخاوت بی‌دریغ رفیق عزیزم «کلودیو جیمنو» هستم. چهره او را آخرین باری که دیدم به یاد می‌آورم، با هم خداحافظی کردیم بی‌آنکه بدانیم این خداحافظی آخر است، بی‌آنکه بدانیم او می‌میرد و من زنده می‌مانم، بی‌آنکه بدانیم نظامی‌ها او را به‌جای من خواهند کشت. من و کلودیو از 1960 در دانشگاه شیلی دانشجوی سال اولی بودیم. آنجا او را به‌خاطر دندان‌های خرگوشی و خرمن موهای سیاهش «خرگوش» صدا می‌کردند؛ نامی که تا زمان مرگ با او ماند. کلودیو در دانشگاه به «کابلا» علاقه‌مند شد و من به «آنجلیکا» (که بعدها همسرم شد) به این ترتیب گروه چهارنفره جداناشدنی ما شکل گرفت. شرکت در راهپیمایی‌های اعتراضی، رفاقت ما را محکم‌تر کرد. چیزی که تشجیع‌مان می‌کرد و تردیدها و امیدهایمان را در آنجا با هم شریک می‌شدیم. ما در سرزمین فقر و محرومیت حریصانه تشنه عدالت اجتماعی بودیم. در زمانه‌ای که به نظر ما مبارزه چریکی در آمریکای لاتین دیگر جواب نمی‌داد، من و کلودیو مانند صدهاهزار شیلیایی دیگر، شورمندانه از سالوادور آلنده سوسیالیست حمایت می‌کردیم. ما فکر می‌کردیم انقلاب مسالمت‌آمیز در شیلی امکان دارد و می‌توانیم با ابزار دموکراتیک جامعه‌ای برابر و مقتدر بیافرینیم. ده سال بعد در 1970 «آلنده» انتخابات ریاست‌جمهوری را برد و رویای ما - نه‌چندان آسان - محقق شد. اواسط سال 1973 دولت آلنده را کودتای نظامی قریب‌الوقوعی تهدید می‌کرد. در این بحبوحه از من خواسته شد مشاور فرهنگی و رسانه‌ای دولت شوم. من بی‌درنگ پذیرفتم. یکی از مسوولیت‌های مهم من این بود که هر چهارشب یک‌بار در کاخ ریاست‌جمهوری بخوابم تا بتوانم در مواقع ضروری بلافاصله با آلنده ارتباط بگیرم. سه‌شب دیگر را سه نفر دیگر به عهده می‌گرفتند. یکی از آنها کلودیو جیمنو بود. شب دوشنبه 10سپتامبر نوبت من بود که در کاخ بمانم. بین ما خیلی اتفاق می‌افتاد که نوبتمان را با هم عوض کنیم. کلودیو از من خواست من جای او یکشنبه‌شب بمانم و او شب بعد بیاید. حالا که نگاه می‌کنم برای رودریگو، پسر شش‌ساله‌ام، تجربه منحصربه‌فردی بود. من آن شب تا وقتی مادرش دنبالش بیاید، کاخ را به او نشان دادم. یک شب قبل از اینکه جادوی هزاران چراغ سر رسد، پسرم آن کاخ را دید. در آن زمانه مخاطره‌آمیز، ما بازی‌کردن بچه‌هایمان را می‌دیدیم و مطمئن نبودیم روز بعد هم این صحنه را خواهیم دید یا نه. برای همین هر دقیقه وقتی که با آنها می‌گذراندیم برایمان حکم جواهر داشت. کلودیو هم می‌خواست شب یکشنبه را با کابلا و دو بچه‌اش بگذراند. این جابه‌جایی ساده باعث شد که به جای من این کلودیو باشد که خبر پیشروی «ژنرال پینوشه» را آن شبِ 11سپتامبر با تلفن دریافت کرد. این کلودیو بود که به‌جای من در کنار آلنده ایستاد و جنگید. او بود که به‌جای من به زندان افتاد و شکنجه و سپس ناپدید شد. آن روز صبح من در کنار همسر عزیزم از خواب برخاستم. سعی کردم خودم را به کاخ برسانم اما نتوانستم. حالا دقیقا چهاردهه گذشته است و من اینجا هستم و دارم برای رفقایم یادبود می‌نویسم. هرچه از دست دادیم و هرچه آموختیم برای کلودیو می‌نویسم؛ اینکه چگونه در تاریکی، امید را روشن نگه داشتیم. حالا من اینجا هستم و حتی نمی‌توانم بر گور رفیقم بگریم، چراکه جلادانش تا امروز فاش نکرده‌اند تن شکنجه‌شده‌اش را کجا دفن کرده‌اند. سرنوشت رفقای من پیش‌نمایشی از شیلی آینده بود. ما دهه‌ها ستم و ترس، سوگ و مبارزه در پیش داشتیم. حتی زمانی که سرانجام دیکتاتوری را از میان برداشتیم،‌ گذار به دموکراسی آسان نبود. قانون‌اساسی منحط پینوشه، که در انتخابات تقلبی 1980 تصویب شد، تا همین حالا هم قانون بالادستی این کشور است و اصلاحات ضروری را دشوار کرده است. عواقب تراژدی 11 سپتامبر 1973، از مرزهای شیلی فراتر رفت. شکست انقلاب شیلی در اروپا پیامدهای قابل‌توجهی داشت و در بسیاری کشورهای آن (نظیر اسپانیا، فرانسه و ایتالیا) این را جا انداخت که برای دگرگونی رادیکال جامعه، آگاهی گسترده نیاز است نه انتخابات رسمی و رای اکثریت شکننده حاصل از آن. بدترین و ماندگارترین میراث کودتای 11سپتامبر سیاست‌های اقتصادی پینوشه است. کشور من آزمایشگاه نولیبرالیسم شد، حرص و آز لجام‌گسیخته، منابع طبیعی غیرملی شد و حقوق کارگران تا آنجا که می‌شد نابود شد. بسیاری از این سیاست‌های بیرحمانه بعد از شیلی در سراسر جهان اعمال شد. اگرچه نابرابری فاجعه‌بار در توزیع درآمد و وضعیت نامتجانس اخیرا سیاره ما را دستخوش بحران کرده است، مدل بازار آزاد شیلی هنوز برای خودش حق سیادت قایل است. مثلا خصوصی‌سازی‌ها برنامه‌های بازنشستگی توسط پینوشه را هنوز «راه حل» برای «مشکل» امنیت اجتماعی جا می‌زنند. اخیرا در یکی از سرمقاله‌های وال‌استریت‌ژورنال، آمده بود «اگر ژنرال‌های جدید حاکم مصر مدل آگوستو پینوشه را پیاده کنند، مصری‌ها خیلی خوش‌شانس خواهند بود» خوشبختانه شیلی تنها صادرکننده چنین تجربه‌های کثیفی نیست. شیلی الگوی توانایی مردم بی‌سلاح در غلبه بر ترس و سرنگون‌کردن دیکتاتور، بی‌توسل به خشونت و از طریق نافرمانی مدنی است. جنبش‌های مقاومت که در چند سال اخیر پا گرفته‌اند ثابت می‌کند آینده شیلی فسرده نیست و 11سپتامبر پایان مبارزه شیلیایی‌ها برای آزادی و عدالت - که امثال کلودیو برای آن جان باختند- نیست، آنها شاید قربانی شدند ولی بیهوده نمردند. هنوز پس از 40 سال تسلی نیافته‌ام، لبخند خرگوش را به خاطر می‌آورم و آخرین خداحافظی‌مان را در آن شب سپتامبر 1973. روز بعد، سه‌شنبه وحشت در سانتیاگو، همه‌چیز برای همیشه تغییر کرد. اما به عقب که نگاه می‌کنم به یاد می‌آورم که قرار است در غایت تاریخ، انسان واقعی زندگی کند و زنان و مردانی را به یاد می‌آورم که دردناکانه آن را می‌سازند، کلودیوهای نسل ما، یکی یکی. آنچه جبران‌ناپذیر است و شایسته سوگواری، این است: کلودیو نمی‌تواند هر صبح برخیزد و آواز بی‌پایان پرنده را گوش سپارد. کلودیو جیمنو، رفیق عزیزم که 40سال پیش به جای من مرد، نمی‌تواند بزرگ‌شدن نوه‌هایش را ببیند.
اگر امروز زنده‌ام و اگر با گذشت 40 سال می‌توانم داستان کودتای 11 سپتامبر شیلی را بازگو کنم، مدیون سخاوت بی‌دریغ رفیق عزیزم «کلودیو جیمنو» هستم. چهره او را آخرین باری که دیدم به یاد می‌آورم، با هم خداحافظی کردیم بی‌آنکه بدانیم این خداحافظی آخر است، بی‌آنکه بدانیم او می‌میرد و من زنده می‌مانم، بی‌آنکه بدانیم نظامی‌ها او را به‌جای من خواهند کشت. من و کلودیو از 1960 در دانشگاه شیلی دانشجوی سال اولی بودیم. آنجا او را به‌خاطر دندان‌های خرگوشی و خرمن موهای سیاهش «خرگوش» صدا می‌کردند؛ نامی که تا زمان مرگ با او ماند. کلودیو در دانشگاه به «کابلا» علاقه‌مند شد و من به «آنجلیکا» (که بعدها همسرم شد) به این ترتیب گروه چهارنفره جداناشدنی ما شکل گرفت. شرکت در راهپیمایی‌های اعتراضی، رفاقت ما را محکم‌تر کرد. چیزی که تشجیع‌مان می‌کرد و تردیدها و امیدهایمان را در آنجا با هم شریک می‌شدیم. ما در سرزمین فقر و محرومیت حریصانه تشنه عدالت اجتماعی بودیم. در زمانه‌ای که به نظر ما مبارزه چریکی در آمریکای لاتین دیگر جواب نمی‌داد، من و کلودیو مانند صدهاهزار شیلیایی دیگر، شورمندانه از سالوادور آلنده سوسیالیست حمایت می‌کردیم. ما فکر می‌کردیم انقلاب مسالمت‌آمیز در شیلی امکان دارد و می‌توانیم با ابزار دموکراتیک جامعه‌ای برابر و مقتدر بیافرینیم. ده سال بعد در 1970 «آلنده» انتخابات ریاست‌جمهوری را برد و رویای ما - نه‌چندان آسان - محقق شد. اواسط سال 1973 دولت آلنده را کودتای نظامی قریب‌الوقوعی تهدید می‌کرد. در این بحبوحه از من خواسته شد مشاور فرهنگی و رسانه‌ای دولت شوم. من بی‌درنگ پذیرفتم. یکی از مسوولیت‌های مهم من این بود که هر چهارشب یک‌بار در کاخ ریاست‌جمهوری بخوابم تا بتوانم در مواقع ضروری بلافاصله با آلنده ارتباط بگیرم. سه‌شب دیگر را سه نفر دیگر به عهده می‌گرفتند. یکی از آنها کلودیو جیمنو بود. شب دوشنبه 10سپتامبر نوبت من بود که در کاخ بمانم. بین ما خیلی اتفاق می‌افتاد که نوبتمان را با هم عوض کنیم. کلودیو از من خواست من جای او یکشنبه‌شب بمانم و او شب بعد بیاید. حالا که نگاه می‌کنم برای رودریگو، پسر شش‌ساله‌ام، تجربه منحصربه‌فردی بود. من آن شب تا وقتی مادرش دنبالش بیاید، کاخ را به او نشان دادم. یک شب قبل از اینکه جادوی هزاران چراغ سر رسد، پسرم آن کاخ را دید. در آن زمانه مخاطره‌آمیز، ما بازی‌کردن بچه‌هایمان را می‌دیدیم و مطمئن نبودیم روز بعد هم این صحنه را خواهیم دید یا نه. برای همین هر دقیقه وقتی که با آنها می‌گذراندیم برایمان حکم جواهر داشت. کلودیو هم می‌خواست شب یکشنبه را با کابلا و دو بچه‌اش بگذراند. این جابه‌جایی ساده باعث شد که به جای من این کلودیو باشد که خبر پیشروی «ژنرال پینوشه» را آن شبِ 11سپتامبر با تلفن دریافت کرد. این کلودیو بود که به‌جای من در کنار آلنده ایستاد و جنگید. او بود که به‌جای من به زندان افتاد و شکنجه و سپس ناپدید شد. آن روز صبح من در کنار همسر عزیزم از خواب برخاستم. سعی کردم خودم را به کاخ برسانم اما نتوانستم. حالا دقیقا چهاردهه گذشته است و من اینجا هستم و دارم برای رفقایم یادبود می‌نویسم. هرچه از دست دادیم و هرچه آموختیم برای کلودیو می‌نویسم؛ اینکه چگونه در تاریکی، امید را روشن نگه داشتیم. حالا من اینجا هستم و حتی نمی‌توانم بر گور رفیقم بگریم، چراکه جلادانش تا امروز فاش نکرده‌اند تن شکنجه‌شده‌اش را کجا دفن کرده‌اند. سرنوشت رفقای من پیش‌نمایشی از شیلی آینده بود. ما دهه‌ها ستم و ترس، سوگ و مبارزه در پیش داشتیم. حتی زمانی که سرانجام دیکتاتوری را از میان برداشتیم،‌ گذار به دموکراسی آسان نبود. قانون‌اساسی منحط پینوشه، که در انتخابات تقلبی 1980 تصویب شد، تا همین حالا هم قانون بالادستی این کشور است و اصلاحات ضروری را دشوار کرده است. عواقب تراژدی 11 سپتامبر 1973، از مرزهای شیلی فراتر رفت. شکست انقلاب شیلی در اروپا پیامدهای قابل‌توجهی داشت و در بسیاری کشورهای آن (نظیر اسپانیا، فرانسه و ایتالیا) این را جا انداخت که برای دگرگونی رادیکال جامعه، آگاهی گسترده نیاز است نه انتخابات رسمی و رای اکثریت شکننده حاصل از آن. بدترین و ماندگارترین میراث کودتای 11سپتامبر سیاست‌های اقتصادی پینوشه است. کشور من آزمایشگاه نولیبرالیسم شد، حرص و آز لجام‌گسیخته، منابع طبیعی غیرملی شد و حقوق کارگران تا آنجا که می‌شد نابود شد. بسیاری از این سیاست‌های بیرحمانه بعد از شیلی در سراسر جهان اعمال شد. اگرچه نابرابری فاجعه‌بار در توزیع درآمد و وضعیت نامتجانس اخیرا سیاره ما را دستخوش بحران کرده است، مدل بازار آزاد شیلی هنوز برای خودش حق سیادت قایل است. مثلا خصوصی‌سازی‌ها برنامه‌های بازنشستگی توسط پینوشه را هنوز «راه حل» برای «مشکل» امنیت اجتماعی جا می‌زنند. اخیرا در یکی از سرمقاله‌های وال‌استریت‌ژورنال، آمده بود «اگر ژنرال‌های جدید حاکم مصر مدل آگوستو پینوشه را پیاده کنند، مصری‌ها خیلی خوش‌شانس خواهند بود» خوشبختانه شیلی تنها صادرکننده چنین تجربه‌های کثیفی نیست. شیلی الگوی توانایی مردم بی‌سلاح در غلبه بر ترس و سرنگون‌کردن دیکتاتور، بی‌توسل به خشونت و از طریق نافرمانی مدنی است. جنبش‌های مقاومت که در چند سال اخیر پا گرفته‌اند ثابت می‌کند آینده شیلی فسرده نیست و 11سپتامبر پایان مبارزه شیلیایی‌ها برای آزادی و عدالت - که امثال کلودیو برای آن جان باختند- نیست، آنها شاید قربانی شدند ولی بیهوده نمردند. هنوز پس از 40 سال تسلی نیافته‌ام، لبخند خرگوش را به خاطر می‌آورم و آخرین خداحافظی‌مان را در آن شب سپتامبر 1973. روز بعد، سه‌شنبه وحشت در سانتیاگو، همه‌چیز برای همیشه تغییر کرد. اما به عقب که نگاه می‌کنم به یاد می‌آورم که قرار است در غایت تاریخ، انسان واقعی زندگی کند و زنان و مردانی را به یاد می‌آورم که دردناکانه آن را می‌سازند، کلودیوهای نسل ما، یکی یکی. آنچه جبران‌ناپذیر است و شایسته سوگواری، این است: کلودیو نمی‌تواند هر صبح برخیزد و آواز بی‌پایان پرنده را گوش سپارد. کلودیو جیمنو، رفیق عزیزم که 40سال پیش به جای من مرد، نمی‌تواند بزرگ‌شدن نوه‌هایش را ببیند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.