12 گام با تئاتر کودک
منوچهر اکبرلو. نويسنده، پژوهشگر و منتقد
1- در کشوري مانند ايران با آن پيشينه کهن تاريخي و همچنين ايجاد تحولات عميق فکري در چند دهه اخير اين وظيفه را بر دوش هر شهروندي قرار ميدهد که گامي هرچند کوتاه در راستاي حرکتهاي رو به رشد فرهنگي جامعه بردارد. هنر کودکان در محيط هنري مقام نامشخصي دارد؛ ولي نميتوان منکر هنر کودکان شد؛ بنابراين بر ماست که در راستای رشد، شکوفايي و باروري هرچه بيشتر کودک و نوجوان و در راستاي اهداف آموزشي و تربيتي گام برداريم. دنياي کودکان دنياي پر از رمز و رازي است که با ريزبينيهاي خاص ميتوان به وجود آن پي بُرد. در اينجا سعي شده است مطالعهاي کلي در ابعاد مختلف هنر نمايش براي کودکان انجام گيرد. درحاليکه نسل سازنده جامعه جوانان هستند و شکلگيري شخصيت جوانان در گرو تربيت و سلامت نسل قبل از خود؛ يعني همين کودکان و نوجوانان است، آيا بهتر نيست کارهاي پايه و اساسي را بر اين نسل استوار کنيم؟
2- متأسفانه ما از پيشرفت تئاتر کودک و نوجوان در دنيا و جهان اطلاع چنداني نداريم و به تناسب اهميت و ضرورت نقش کودک و نوجوان در ساختار جامعه از لحاظ پژوهش علمي و تحقيقاتي شکل نگرفته است و اين باعث شده که رخدادهاي جهان اطراف ما ناشي از تحقيقات و پژوهشها همواره از رسانههاي شنيداري و نه ديداري و بهویژه هنر نمايش کمبهره بماند. فرهنگ و سنت ايراني که در قالب بازيهاي کودکان و نوجوانان ميتوانستند در تربيت و باورپذيري و حتي مسئوليتپذيري کودکان و نوجوانان نقش بسزايي داشته باشند، متأسفانه رو به نابودي گذاشته شدهاند و ما نهتنها جايگزين مناسبي براي آنها ايجاد نکردهايم؛ بلکه کودک را با ذهني متفاوت، متغير و بيگانه با فرهنگ و سنت و حتي مليت خود حرکت دادهايم و رسانههاي تصويري نيز در راستای ناباوري و نداشتن اعتمادبهنفس و حتي در پارهاي از موارد، بيگانهسازي کودک از فرهنگ و اصالت گام برميدارند و نقش کودک در اين رسانهها را بسيار کمرنگ و گاهي بيرنگ ميبينيم. درصورتيکه رسانههاي تصويري که ميتوانند جايگاه بسيار رفيع و مطمئن و نقش بسزايي در تأثيرگذاري فرهنگ و تعليم و تربيت داشته باشند، در جهت خلاف حرکت
ميکنند.
3- نمايش کودک نقش ارزندهاي در آموزش و شيوه زندگي فردي و رفتار اجتماعي و آموزشي و قانون و مقررات آموزشوپرورش، آموزش اخلاق، تبديل خواستهها و عقدهگشاييها و ايجاد عادات مفيد دارد. نمايش به کودک ميآموزد که زندگي هميشه بُردن نيست؛ بلکه برخي اوقات با باخت همراه است؛ پس نبايد دلسرد شد؛ بلکه بايد حرکت کرد و فعاليت تازهتري از خود بروز داد. درحالحاضر بسياري نگرشها در نمايش کودکان به وسيله بزرگترها به آنها تحميل ميشود که اين نوع بينشها هيچ رابطهاي با شخصيت دروني کودک ندارد و بهاینخاطر رفتن به سراغ نمايش کودک جز با شناخت دانش روانکاوي و روانشناختي نتيجه زيانباري در جامعه به جاي ميگذارد.
4- والدين نيز در خانه به هنر بهعنوان يک سرگرمي يا گذراندن اوقات فراغت کودکان خود نگاه ميکنند و به ارزش و اهميت آن توجه ندارند. اگر نمايش در مدارس به اندازه درسهاي ديگر اهميت داشت يا والدين در خانه به آن اهميت ميدادند؛ نهتنها به پيشرفت کودکان در همه زمينهها کمک ميکرد؛ بلکه باعث تقويت دروس ديگر نيز ميشد. بررسي تئاتر و درک آن باعث انعکاس نيازها، رشد تفکر و بهدستآوردن تجربههاي بسياري ميشود.
5- تئاتر کودک به ما کمک ميکند به درون خلوت آنها راه پيدا کنيم و از احساسات و نيازها و کمبودهايشان آگاه شويم تا بهتر بتوانيم براي رفع نيازها و بروز صحيح احساساتشان برنامهريزي کنيم و به درک و ارزيابي کودکان از مسائل محيط اطراف و اطرافيانشان پي ببريم. با آگاهي از چگونگي تفکر کودکان ميتوانيم زمینهای براي رشد و پرورش خلاقيت آنها آماده کنيم. ميتوانيم به کشمکشها و دلهرههاي دروني کودکان پي برده و با شناخت علت آنها برای رفعشان تلاش کنيم و با رفع آن به کودکان خود کمک کنيم. آنها وقتي دلهرههايشان را پس از ديدن يک نمايش به ما منتقل ميکنند، احساس آرامش و راحتي بيشتري ميکنند.
6- ما بر آنيم تا از طريق نمايش کودک و نوجوان همه راهها و خطوط مدنظر کودکان را براي آنها ترسيم کنيم و آنگاه با توجه به گرايش، علاقهمندي و آمال و آرزوهاي کودکان و نوجوانان مسيري درست براي حال و آيندهها که همانا شکلگيري شخصيت فردي و اجتماعي کودک و نوجوان است، مشخص کنيم. ما آنچه را که از کودک آموخته و دريافتهايم، به طور منظم و علمي به خود او تحويل ميدهيم. اين يک ارتباط کاملا دوجانبه است که در مسير حرکت شکل گرفته، تکميل شده و به اجرا درميآيد.
7- در مدارس کشور، يادگيري هر موضوع درسي را در موارد بسياري تا حد خواندن يا حفظکردن آن موضوع تقليل داده است؛ بدون اينکه موضوع و مواد درسيای که قرار است آموزش داده شوند، در کودک دروني شده و پذيرش و عمل به آنها نهادينه شود. به همين دليل، اگر مدارس و مربيان بتوانند شرايط و فرصتهايي را به وجود بياورند تا يادگيرنده بتواند با توجه به ميل و گرايش خود نسبت به بازي، آنها را عملا تجربه و موضوع آموزشي را غيرمستقيم بياموزد، نتيجه بهتري به دست خواهد آمد و مطلب آموزشدادهشده در وجود آنها نهادينه خواهد شد.
8- هرچه برنامههاي آموزشي مفيد و مؤثرتر باشند، جامعه فردا که متشکل از همين کودکان و دانشآموزان است، سلامت و سعادت بيشتري خواهد يافت. از آنجا که نظام آموزشي علاوه بر آموزش مواد و مطالب مشخص کتابهاي درسي، يک تجربه اجتماعي نيز است که از طريق آن کودک درباره خود و جامعه ميآموزد و مهارتهاي خود را توسعه داده و دانش و مهارتي را که بايد کسب ميكند، بايد قبول کرد که لازم است يادگيرندگاني را پرورش داد که قدرت استدلال، تخيل، تواناييهاي جسماني، تفکر، ارتباط و درک افراد و گروه را داشته باشند و اين کار با بازنگري در شيوههاي آموزش در مدارس ميسر خواهد شد.
9- بعد از تغذيه، مهمترين نياز کودک که سيستم آموزشي ما از آن غفلت ميکند، بازي است. مهمترين ابزاري که در اختيار مربي براي آموزش وجود دارد نیز همين بازي است. به وسيله بازي ميتوان اساسيترين اموري را که سعي در انتقال آنها به کودکان داريم، به بهترين شيوه به آنها آموزش داد و محيط مدرسه و کلاس را نيز به محيطي پويا و بانشاط تبديل كرد و «هنر نمايش» اين امکان را فراهم ميكند که علاوه بر پاسخ به اين ميل و علاقه تمامنشدني کودکان، اهداف و مطالب آموزشي خود را در برنامههاي آنها بگنجانيم و در نهايت به مقصود خود که آموزش و تربيت کودکان است، دست يابيم. فقط کافي است مربي به وظيفه خود به شکلي خلاقانه نگاه و عمل کند و سيستم آموزشي نيز آنها را مقيد به رعايت کليشههاي هميشگي خود نكند؛ آنوقت است که بايد اثرات آموزشوپرورش را در تربيت کودکان مشاهده كرد و آيندهاي روشن را براي کشور متصور شد.
10- روند تعليم و تربيت امروز به سوي خلاقيت در آموزش هنر (موسيقي، نمايش، نقاشي و...) سوق دارد. خلاقيت را ميتوان به معناي زندگيبخشيدن، ساختن يا پديدآوردن چيزي در نظر گرفت. امروزه توان هنرهاي نمايشي بهعنوان يک نيروي آموزشي و نيز بهعنوان نوعي از هنر شناخته شده است. خلاقيت نمايشي را ميتوان يک نيروي حياتي براي پرورش ذهن و شخصيت دانست. شخصيت آفريده ميشود در حالي که هنر نمايش ميتواند سنگبناي آن باشد. مشکل عمده در شناختنداشتن از ارزش خلاقيت نمايشي کودکان نيست، بلکه در ابهامي است که در اذهان مربيان تعليمنيافتهاي وجود دارد که نميدانند چگونه به نتايج مؤثر برسند. اين امر ناشي از آن است که خلاقيت نمايشي در مقايسه با ساير جنبههاي هنر، نوعي زمينه آموزشي جديد و در واقع تغييري در جنبههاي تأکيدشده است.
11- در گذشته، تأکيد بر حاصل کار گروهي و طرز بيان فصيح و حسن اجراي فردي بود. نمايش پيش از هر چيز به صحنه و بازيگران تعلق داشت و بقيه کودکان بهعنوان تماشاچي در کار سهيم بودند؛ اما امروزه ديدگاهها متفاوت شده است. درباره نقش چشمگير اين تحول، همين بس که انديشمندان دريافتهاند در درون اکثر ما يک حس نمايشي وجود دارد که از آن به خلاقيتي رضايتمندانه دست مييابيم. در زمينه تئاتر کودکان نيز بينش جديدي نسبت به توان خلاقيت نمايشي کودکان ايجاد و ذوق فطري کودکان در ايفاي نقش که درونمايه نمايش است، بهعنوان وسيلهاي مؤثر در آموزش شناخته شده است.
12- نقايص و نقاط ضعف اين نوع تئاتر رسمي، بهخصوص براي کودکان خردسال، کاملا آشکار است؛ هيجان ناشي از تحريک بيش از حد، رقابت ناسالم و تصنعيبودن بيان و حرکات متداول. اين بازيها بههيچوجه زاييده ذهن کودک نيستند. ارتباط بين تئاتر رسمي و بازيهاي خلاق از حس دراماتيک ذاتي که در درون همه ما نهفته است، نشئت ميگيرد. نوع قديميتر تئاتر تنها افراد بااستعداد را دربر ميگيرد؛ حال آنکه خلاقيت نمايشي از اين حس دراماتيک همگاني بهعنوان يک وسيله آموزشي استفاده کرده و شادي را که نتيجه ايجاد يک روزنه احساسي خلاق در فرد است، در او پرورش ميدهد. تغيير نمايش رسمي به غيررسمي و خلاق از طريق شناخت تدريجي توان خلاقيتهاي نمايشي براي همه کودکان، ضرورت کنوني تئاتر کودک ماست.
1- در کشوري مانند ايران با آن پيشينه کهن تاريخي و همچنين ايجاد تحولات عميق فکري در چند دهه اخير اين وظيفه را بر دوش هر شهروندي قرار ميدهد که گامي هرچند کوتاه در راستاي حرکتهاي رو به رشد فرهنگي جامعه بردارد. هنر کودکان در محيط هنري مقام نامشخصي دارد؛ ولي نميتوان منکر هنر کودکان شد؛ بنابراين بر ماست که در راستای رشد، شکوفايي و باروري هرچه بيشتر کودک و نوجوان و در راستاي اهداف آموزشي و تربيتي گام برداريم. دنياي کودکان دنياي پر از رمز و رازي است که با ريزبينيهاي خاص ميتوان به وجود آن پي بُرد. در اينجا سعي شده است مطالعهاي کلي در ابعاد مختلف هنر نمايش براي کودکان انجام گيرد. درحاليکه نسل سازنده جامعه جوانان هستند و شکلگيري شخصيت جوانان در گرو تربيت و سلامت نسل قبل از خود؛ يعني همين کودکان و نوجوانان است، آيا بهتر نيست کارهاي پايه و اساسي را بر اين نسل استوار کنيم؟
2- متأسفانه ما از پيشرفت تئاتر کودک و نوجوان در دنيا و جهان اطلاع چنداني نداريم و به تناسب اهميت و ضرورت نقش کودک و نوجوان در ساختار جامعه از لحاظ پژوهش علمي و تحقيقاتي شکل نگرفته است و اين باعث شده که رخدادهاي جهان اطراف ما ناشي از تحقيقات و پژوهشها همواره از رسانههاي شنيداري و نه ديداري و بهویژه هنر نمايش کمبهره بماند. فرهنگ و سنت ايراني که در قالب بازيهاي کودکان و نوجوانان ميتوانستند در تربيت و باورپذيري و حتي مسئوليتپذيري کودکان و نوجوانان نقش بسزايي داشته باشند، متأسفانه رو به نابودي گذاشته شدهاند و ما نهتنها جايگزين مناسبي براي آنها ايجاد نکردهايم؛ بلکه کودک را با ذهني متفاوت، متغير و بيگانه با فرهنگ و سنت و حتي مليت خود حرکت دادهايم و رسانههاي تصويري نيز در راستای ناباوري و نداشتن اعتمادبهنفس و حتي در پارهاي از موارد، بيگانهسازي کودک از فرهنگ و اصالت گام برميدارند و نقش کودک در اين رسانهها را بسيار کمرنگ و گاهي بيرنگ ميبينيم. درصورتيکه رسانههاي تصويري که ميتوانند جايگاه بسيار رفيع و مطمئن و نقش بسزايي در تأثيرگذاري فرهنگ و تعليم و تربيت داشته باشند، در جهت خلاف حرکت
ميکنند.
3- نمايش کودک نقش ارزندهاي در آموزش و شيوه زندگي فردي و رفتار اجتماعي و آموزشي و قانون و مقررات آموزشوپرورش، آموزش اخلاق، تبديل خواستهها و عقدهگشاييها و ايجاد عادات مفيد دارد. نمايش به کودک ميآموزد که زندگي هميشه بُردن نيست؛ بلکه برخي اوقات با باخت همراه است؛ پس نبايد دلسرد شد؛ بلکه بايد حرکت کرد و فعاليت تازهتري از خود بروز داد. درحالحاضر بسياري نگرشها در نمايش کودکان به وسيله بزرگترها به آنها تحميل ميشود که اين نوع بينشها هيچ رابطهاي با شخصيت دروني کودک ندارد و بهاینخاطر رفتن به سراغ نمايش کودک جز با شناخت دانش روانکاوي و روانشناختي نتيجه زيانباري در جامعه به جاي ميگذارد.
4- والدين نيز در خانه به هنر بهعنوان يک سرگرمي يا گذراندن اوقات فراغت کودکان خود نگاه ميکنند و به ارزش و اهميت آن توجه ندارند. اگر نمايش در مدارس به اندازه درسهاي ديگر اهميت داشت يا والدين در خانه به آن اهميت ميدادند؛ نهتنها به پيشرفت کودکان در همه زمينهها کمک ميکرد؛ بلکه باعث تقويت دروس ديگر نيز ميشد. بررسي تئاتر و درک آن باعث انعکاس نيازها، رشد تفکر و بهدستآوردن تجربههاي بسياري ميشود.
5- تئاتر کودک به ما کمک ميکند به درون خلوت آنها راه پيدا کنيم و از احساسات و نيازها و کمبودهايشان آگاه شويم تا بهتر بتوانيم براي رفع نيازها و بروز صحيح احساساتشان برنامهريزي کنيم و به درک و ارزيابي کودکان از مسائل محيط اطراف و اطرافيانشان پي ببريم. با آگاهي از چگونگي تفکر کودکان ميتوانيم زمینهای براي رشد و پرورش خلاقيت آنها آماده کنيم. ميتوانيم به کشمکشها و دلهرههاي دروني کودکان پي برده و با شناخت علت آنها برای رفعشان تلاش کنيم و با رفع آن به کودکان خود کمک کنيم. آنها وقتي دلهرههايشان را پس از ديدن يک نمايش به ما منتقل ميکنند، احساس آرامش و راحتي بيشتري ميکنند.
6- ما بر آنيم تا از طريق نمايش کودک و نوجوان همه راهها و خطوط مدنظر کودکان را براي آنها ترسيم کنيم و آنگاه با توجه به گرايش، علاقهمندي و آمال و آرزوهاي کودکان و نوجوانان مسيري درست براي حال و آيندهها که همانا شکلگيري شخصيت فردي و اجتماعي کودک و نوجوان است، مشخص کنيم. ما آنچه را که از کودک آموخته و دريافتهايم، به طور منظم و علمي به خود او تحويل ميدهيم. اين يک ارتباط کاملا دوجانبه است که در مسير حرکت شکل گرفته، تکميل شده و به اجرا درميآيد.
7- در مدارس کشور، يادگيري هر موضوع درسي را در موارد بسياري تا حد خواندن يا حفظکردن آن موضوع تقليل داده است؛ بدون اينکه موضوع و مواد درسيای که قرار است آموزش داده شوند، در کودک دروني شده و پذيرش و عمل به آنها نهادينه شود. به همين دليل، اگر مدارس و مربيان بتوانند شرايط و فرصتهايي را به وجود بياورند تا يادگيرنده بتواند با توجه به ميل و گرايش خود نسبت به بازي، آنها را عملا تجربه و موضوع آموزشي را غيرمستقيم بياموزد، نتيجه بهتري به دست خواهد آمد و مطلب آموزشدادهشده در وجود آنها نهادينه خواهد شد.
8- هرچه برنامههاي آموزشي مفيد و مؤثرتر باشند، جامعه فردا که متشکل از همين کودکان و دانشآموزان است، سلامت و سعادت بيشتري خواهد يافت. از آنجا که نظام آموزشي علاوه بر آموزش مواد و مطالب مشخص کتابهاي درسي، يک تجربه اجتماعي نيز است که از طريق آن کودک درباره خود و جامعه ميآموزد و مهارتهاي خود را توسعه داده و دانش و مهارتي را که بايد کسب ميكند، بايد قبول کرد که لازم است يادگيرندگاني را پرورش داد که قدرت استدلال، تخيل، تواناييهاي جسماني، تفکر، ارتباط و درک افراد و گروه را داشته باشند و اين کار با بازنگري در شيوههاي آموزش در مدارس ميسر خواهد شد.
9- بعد از تغذيه، مهمترين نياز کودک که سيستم آموزشي ما از آن غفلت ميکند، بازي است. مهمترين ابزاري که در اختيار مربي براي آموزش وجود دارد نیز همين بازي است. به وسيله بازي ميتوان اساسيترين اموري را که سعي در انتقال آنها به کودکان داريم، به بهترين شيوه به آنها آموزش داد و محيط مدرسه و کلاس را نيز به محيطي پويا و بانشاط تبديل كرد و «هنر نمايش» اين امکان را فراهم ميكند که علاوه بر پاسخ به اين ميل و علاقه تمامنشدني کودکان، اهداف و مطالب آموزشي خود را در برنامههاي آنها بگنجانيم و در نهايت به مقصود خود که آموزش و تربيت کودکان است، دست يابيم. فقط کافي است مربي به وظيفه خود به شکلي خلاقانه نگاه و عمل کند و سيستم آموزشي نيز آنها را مقيد به رعايت کليشههاي هميشگي خود نكند؛ آنوقت است که بايد اثرات آموزشوپرورش را در تربيت کودکان مشاهده كرد و آيندهاي روشن را براي کشور متصور شد.
10- روند تعليم و تربيت امروز به سوي خلاقيت در آموزش هنر (موسيقي، نمايش، نقاشي و...) سوق دارد. خلاقيت را ميتوان به معناي زندگيبخشيدن، ساختن يا پديدآوردن چيزي در نظر گرفت. امروزه توان هنرهاي نمايشي بهعنوان يک نيروي آموزشي و نيز بهعنوان نوعي از هنر شناخته شده است. خلاقيت نمايشي را ميتوان يک نيروي حياتي براي پرورش ذهن و شخصيت دانست. شخصيت آفريده ميشود در حالي که هنر نمايش ميتواند سنگبناي آن باشد. مشکل عمده در شناختنداشتن از ارزش خلاقيت نمايشي کودکان نيست، بلکه در ابهامي است که در اذهان مربيان تعليمنيافتهاي وجود دارد که نميدانند چگونه به نتايج مؤثر برسند. اين امر ناشي از آن است که خلاقيت نمايشي در مقايسه با ساير جنبههاي هنر، نوعي زمينه آموزشي جديد و در واقع تغييري در جنبههاي تأکيدشده است.
11- در گذشته، تأکيد بر حاصل کار گروهي و طرز بيان فصيح و حسن اجراي فردي بود. نمايش پيش از هر چيز به صحنه و بازيگران تعلق داشت و بقيه کودکان بهعنوان تماشاچي در کار سهيم بودند؛ اما امروزه ديدگاهها متفاوت شده است. درباره نقش چشمگير اين تحول، همين بس که انديشمندان دريافتهاند در درون اکثر ما يک حس نمايشي وجود دارد که از آن به خلاقيتي رضايتمندانه دست مييابيم. در زمينه تئاتر کودکان نيز بينش جديدي نسبت به توان خلاقيت نمايشي کودکان ايجاد و ذوق فطري کودکان در ايفاي نقش که درونمايه نمايش است، بهعنوان وسيلهاي مؤثر در آموزش شناخته شده است.
12- نقايص و نقاط ضعف اين نوع تئاتر رسمي، بهخصوص براي کودکان خردسال، کاملا آشکار است؛ هيجان ناشي از تحريک بيش از حد، رقابت ناسالم و تصنعيبودن بيان و حرکات متداول. اين بازيها بههيچوجه زاييده ذهن کودک نيستند. ارتباط بين تئاتر رسمي و بازيهاي خلاق از حس دراماتيک ذاتي که در درون همه ما نهفته است، نشئت ميگيرد. نوع قديميتر تئاتر تنها افراد بااستعداد را دربر ميگيرد؛ حال آنکه خلاقيت نمايشي از اين حس دراماتيک همگاني بهعنوان يک وسيله آموزشي استفاده کرده و شادي را که نتيجه ايجاد يک روزنه احساسي خلاق در فرد است، در او پرورش ميدهد. تغيير نمايش رسمي به غيررسمي و خلاق از طريق شناخت تدريجي توان خلاقيتهاي نمايشي براي همه کودکان، ضرورت کنوني تئاتر کودک ماست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.