نگاهی به سیره آیتالله طالقانی
منادی اعتدال در دوران تقدیس رادیکالیسم
حمید متقی
هیجان به اوج خود رسیده بود. مهرآباد آن روز در حال به تصویرکشیدن یکی از ماندگارترین تصاویر خود بود. همه از معمران و پیشتازان مبارزه گرفته تا جوانان نورسته انقلابی تلاش داشتند به مسافری که ساعاتی پیش از هواپیما پیاده شده بود، نزدیک شوند. فضای عجیبی بر سالن VIP فرودگاه حاکم بود. در این میان اما پیرمردی در گوشه دیگر سالن تنها روی زمین نشسته بود. چهره وی بیش از آنکه نشانی از هیجان داشته باشد، سرشار از نگرانی بود. شاید در آن لحظات حساس آیتالله در حال اندیشیدن درباره آینده حرکتی بود که در آستانه به پایانبردن یکی از فصول پربرگ کتاب تاریخ این ملک و ملت بود. شاید هم دفترخاطرات خود را ورق میزد.
مطابق آنچه در پشت قرآن قدیمی خانوادگی درج شده بود، «محمود» در نیمه اسفند 1289 در روستای «گلیرد» طالقان دیده به جهان گشود. محمود دوران کودکی خود را چنین روایت میکندکه: «از آن روزیکه اینجانب در این اجتماع چشم گشودم، مردم این سرزمین را زیرناله و چکمه خودخواهان دیدم. هر شامگاهان منتظر خبری بودیم که امروز چه حوادث تازهای رخ داده و کی دستگیر، تبعید و یا کشته شده؟ و چه تصمیمی درباره مردم گرفتهاند. پدرم از علمای سرشناس و مجاهد بود، هر روز صبح که از خانه بیرون میرفت، اطفال خردسال و مادر بیچارهمان تا مراجعتش در هراس واضطراب بهسر میبردند. آن روزهای خردسالی را با این مناظر و خوف و هراس و فشار و ناراحتی بهسر بردم.»
دفتر خاطرات پیرمرد تا آن روز پر بود از حوادثی با سرانجامی تلخ. دو نبرد جهانگیر اول و دوم را دیده بود و آثارش را با تمام وجود درک کرده بود. سرکوبی یک قیام مردمی در خرداد 1342 را مشاهده کرده بود و سرنگونی دولتی محبوب توسط کودتای چکمهپوشان استبداد و استعمار را گریسته بود.
دوران مبارزه
نخستین فعالیت اعتراضی وی به سالهای پایانی زمامداری رضاشاه باز میگشت. از قضا پس از اعلام قانون کشف حجاب، روزی در خیابان آژانی را میبیند که درحال کشیدن چادر از سر بانویی است. وارد معرکه میشود. آژان کوتاه نمیآید و به بانو و لباس آقاسیدمحمود توهین میکند. سیدمحمود هم تمام قوت خود را در دستش جمع میکند و سیلی محکمی نثار آژان میکند. از هنگام جلوس رضاشاه بر تخت و حضور چهرههای خشنی چون آیرم و سرپاس مختار کمتر کسی از رعایای این ملک جرات میکرد که در چشمان نظمیهچیها نگاه کند، چه رسد که با سیلی وی را پذیرایی! کند. همین واقعه پای سید را به نظمیه و حبس باز کرد. با اشغال ایران در شهریور 20 و فروپاشی هیبت پهلوی اول، ایرانیان پس از دو دهه مجددا فضایی آزاد برای تنفس یافتند. سیدمحمود نیز که آن روزها اجازه اجتهاد نیز بهدست آورده بود، برخلاف اکثریت روحانیت ایران وارد میدان فعالیتهای سیاسی شد و آرام آرام به یکی از حامیان محمدمصدق و جبهه ملی ایران بدل شد. در سال 1327 به مسجد هدایت رفت و پایهگذار محفلی از منتقدان شاه از بازاری و کارگر گرفته تا دانشجو و استاد شد. در همانجا تفسیر قرآن را نیز آغاز کرد. تفسیری که اگرچه در مبانی و روش دارای تفاوت چندانی با اسلاف خود نبود، اما در نوع بیان دارای صمیمیت و صراحتی بود که بسیاری از نمازگزاران گذری این مسجد را به پای ثابت سخنرانیهای آقاسید محمود بدل کرد. بعدها مهدی بازرگان، سحابیهای پدر و پسر نیز به این مسجد آمدند. میگویند روزی نیروهای امنیتی شاه که هر منتقدی را کمونیست و چپ میپنداشتند، امامجماعت مسجد هدایت را احضار و به وی میگویند چرا فقط آیات کمونیستی قرآن! را در تفاسیر خود بیان میکنید. وی هم بیدرنگ پاسخ میدهد: «برای اینکه قرآن آیات شاهنشاهی ندارد» در دوره نخستوزیری محمدمصدق وی کاملا تعارفات را به کناری گذاشت وتمامقد از اقدامات وی حمایت کرد. پس از کودتا با وجود تهدیدهای فراوان درکنار بسیاری از آزادیخواهان تلاش کرد جبهه ملی را سروسامان دهد. در سال 1336 سریال زندانهای متوالی وی در دوران پهلوی دوم کلید خورد. نخستین محکومیت پس از یک سال پایان یافت. پس از آزادی مجددا فعالیتهای مبارزاتی خود را آغاز کرد. در سال 1340 و در آستانه کنگره جبهه ملی دوم با بروز برخی اختلافات در این جبهه بههمراه بازرگان و یدالله سحابی و... از این جبهه خارج و نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند. از آن پس تا آبان 1357 زندان خانه اول این آیتالله محبوب بود و خانه استراحتگاهی کوتاه بود برای آغاز ایام حبس طولانی بعدی. در این مدت وی به نقطه اتصال بسیاری از حرکتهای اصلاحطلبانه و براندازانه علیه رژیم بدل شده بود. از سازمان مجاهدین خلق ایران و اعضای سابق جبهه ملی گرفته تا روحانیون متنفذ انقلابی و انجمنهای اسلامی همه وی را سنگ صبور خود میدانستند. او هم تلاش میکرد پدرانه سایه خود را روی سر همه بگستراند و حتی از فرزندان بازیگوش و خاطی نیز این سایه را دریغ نمیکرد. حال اما کشور در حال تغییر بود. او نشسته بر کف سالن فرودگاه مهرآباد شاید بیش از مرور گذشته، نگران آینده بود. از احتمال وقوع برخی افراطها تن رنجورش به لرزه افتاده بود.
چند روز بعد اما نگرانیهای آیتالله بیشتر شد. نظامشاهنشاهی فرو ریخته بود و انقلابیون قدرت را به دست گرفته بودند. آن روزها مردم خشمگین از سالها استبداد، خواهان انتقام از عاملان و آمران جنایتهای رژیم سابق بودند. بخش عمده روشنفکران ما نیز که انقلاب را تنها با عینک سرخ لنین و استالین دیده بودند، در کنار مردم شعارهای «... اعدام بایدگردد... نابود باید گردد... و...» را سردادند. برخی چهرههای جویای نام - نیز که علاقهمند بودند به قهرمان آن ایام بدل شوند، بر چرخ خشونت میافزودند. در این فضا صدای اعتدال قاعدتا به گوش کسی نمیرسید. بسیاری از روحانیون سنتی از قبیل طالقانی علاقهمند بودند تا تجربه نبوی در فتح مکه، در سال 1357 نیز تکرار شود. تصمیمی که اگر به خواست عمومی بدل میشد مطمئنا مورد اقبال چهرهای دلبسته عرفان، چون امام خمینی نیز قرار میگرفت. اما فضای چپزده آن روز که هر نرمش و انعطافی را نشانی از «ترومیدور انقلاب» - آغاز راستروی در انقلاب- و پشتکردن به آرمانهای ملت و قربانیان مبارزه با استبداد میدانست، در کنار فشار ملت بهویژه بسیاری از خانوادههای داغدار مانع از این امر میشد. فکر میکنید چند نفر مانند عزتشاهی یافت میشدند که از هیچیک از شکنجهگران خود شکایت نکنند؟ طالقانی به سبب عضویت در شورای انقلاب بیش از بسیاری از هملباسان خود نسبت به وضعیت آتی کشور نگران بود. پس از ترور استادمطهری در اردیبهشت 58 ریاست شورای انقلاب را نیز بر عهده گرفته بود و در نتیجه بیش از گذشته خود را مسوول رویدادهای احتمالی آتی میدانست. وی که در طول عمرش همواره معتقد به وظیفه تبشیری و تربیتی دینی بود، در مسند قدرت نیز نمیخواست به اعتقادات و سخنان گذشته خود پشت کند. همین امر هم سبب میشد که گاهی با جوانان انقلابی آن روز که در پی تغییر جهان و بنیاننهادن مدینه فاضله بودند، به اختلافاتی بر خورد کند. یکی از بهترین نمونهها در این زمینه بحث حجاب اجباری بود. وی در اینباره به صراحت به انتقاد از مبحث حجاب اجباری میپردازد. وی در مصاحبهای که در روزنامه کیهان ۲۰ اسفند 57 منتشر شد، اعلام میکند: «اجباری حتی برای زنهای مسلمان هم نیست. چه اجباری؟ حضرت آیتالله خمینی نصیحتی کردند مانند پدری که به فرزندش نصیحت میکند راهنماییاش میکند که شما اینجور باشید به این سبک باشید.» صراحت موضعگیری این استاد حوزه علمیه در اینباره برای بسیاری بهتآور بود. وی حتی درباره نوع برخورد با مراکز فساد نیز نظریاتی داشت که امروز پس از سه دهه میتوان درباره صحت و سقم آن بهتر سخن گفت. اما مهمترین رویداد دوران حیات پس از انقلاب طالقانی، در ابتدای سال 1358 رخ داد. داستان از شب 23 فروردین آغاز شد. از قرار معلوم هانی الحسن مسوول دفتر سازمان آزادیبخش فلسطین ضمن تماس تلفنی با طالقانی اعلام میکند پیامی از سوی یاسر عرفات برای ایشان ارسال شده است. فردای آن روز مجتبی و ابوالحسن دو نفر از فرزندان وی برای دریافت پیام به سفارت فلسطین میروند. خودرو فرزندان طالقانی در راه بازگشت توقیف میشود و آنها چشمبسته به پادگان لویزان منتقل میشوند. تماس طالقانی با ابراهیم یزدی وزیر خارجه برای وقوف بر چند وچون ماجرا نیز با اظهار بیاطلاعی وی بینتیجه میماند. محمدرضا فرزند دیگر آیتالله طالقانی که برای پیگیری ماجرا به مرکز سپاه رفته بود اتومبیل برادرش را در محوطه همان مرکز مشاهده میکند. با بررسیهای بعدی مشخص میشود که چندنفر از اعضای سپاه به فرماندهی محمد غرضی فرزندان طالقانی را بازداشت کردهاند. سرانجام پس از دو روز پیگیری فرزندان طالقانی با چشمان بسته در حوالی حسینیه ارشاد رها میشوند. آیتالله بعد از شنیدن شرح ماجرایی که بر فرزندانش رفته و دانستن اینکه بازداشتکنندگان به علت ارتباط مجتبی فرزند طالقانی با شاخه مارکسیست سازمان مجاهدین خلق درپی دانستن روابط طالقانی با این گروه بودند، بههمراه جمعی از اعضای خانواده از تهران خارج میشود. نوع برخورد با فرزندان یکی از رهبران انقلاب آن هم دو ماه پس از پیروزی، این نگرانی را ایجاد میکرد که در زیر پوست انقلاب برخی محافل در حال پیگیری اهداف خود از طریق روشهای غیرقانونی یا شبهقانونی هستند. در همان روز آیتالله مهدویکنی، سرپرست کل کمیتههای انقلاب در مصاحبه با روزنامه کیهان اعلام کرد: «... این دستگیری از طرف کمیتههای چهاردهگانه و کمیته مرکزی نبوده و به وسیله افراد مسلح خاصی صورت گرفته است که هیچ ارتباطی با کمیتهها ندارند و هدفشان صرفا ایجاد تحریک و تفرقه است.»پس از گذشت چند روز سید احمدخمینی به دیدار طالقانی رفت و وی را مستقیما به منزل امام در قم برد. با دیدار رودرروی آن دو چهره مساله خاتمه یافت. در مردادماه همین سال با برگزاری انتخابات مجلس خبرگان، طالقانی بهعنوان منتخب اول پایتخت به این مجلس راه یافت. در همین روزها رهبرکبیر انقلاب این روحانی مبارز را به امامت جمعه پایتخت نیز منصوب کرد.
با گشایش مجلس خبرگان تصویری دیگر از طالقانی بر دیوار خاطره جمعی ایرانیان حک شد. آیتالله در این مجلس نیز روی زمین نشسته بود، برخی میگفتند که وی علاقهمند بود که جلسات خبرگان به جای ساختمان سنا در مسجد برگزار شود و به همین دلیل به سبکوسیاق مسجد روی زمین مینشست. این امر بعید به نظر نمیرسد، اما چهره گرفته و مغموم آیتالله نمیتوانست تنها ناشی از نارضایتی از مکان این جلسات باشد. به نظر میرسید مرد اعتدال نگران آینده کشتی انقلابی بود که سالها برای آن خون جگر خورده بود. سرانجام اما مرد اعتدال با همه دغدغههایش در بامداد 19 شهریور 1358 به دیار باقی شتافت و آخرین تصویری که ملت از «آیتالله» در خاطره خود ثبت کردند، تصویر پیرمرد نشسته بر کف تالار مجلس خبرگان بود.
مطابق آنچه در پشت قرآن قدیمی خانوادگی درج شده بود، «محمود» در نیمه اسفند 1289 در روستای «گلیرد» طالقان دیده به جهان گشود. محمود دوران کودکی خود را چنین روایت میکندکه: «از آن روزیکه اینجانب در این اجتماع چشم گشودم، مردم این سرزمین را زیرناله و چکمه خودخواهان دیدم. هر شامگاهان منتظر خبری بودیم که امروز چه حوادث تازهای رخ داده و کی دستگیر، تبعید و یا کشته شده؟ و چه تصمیمی درباره مردم گرفتهاند. پدرم از علمای سرشناس و مجاهد بود، هر روز صبح که از خانه بیرون میرفت، اطفال خردسال و مادر بیچارهمان تا مراجعتش در هراس واضطراب بهسر میبردند. آن روزهای خردسالی را با این مناظر و خوف و هراس و فشار و ناراحتی بهسر بردم.»
دفتر خاطرات پیرمرد تا آن روز پر بود از حوادثی با سرانجامی تلخ. دو نبرد جهانگیر اول و دوم را دیده بود و آثارش را با تمام وجود درک کرده بود. سرکوبی یک قیام مردمی در خرداد 1342 را مشاهده کرده بود و سرنگونی دولتی محبوب توسط کودتای چکمهپوشان استبداد و استعمار را گریسته بود.
دوران مبارزه
نخستین فعالیت اعتراضی وی به سالهای پایانی زمامداری رضاشاه باز میگشت. از قضا پس از اعلام قانون کشف حجاب، روزی در خیابان آژانی را میبیند که درحال کشیدن چادر از سر بانویی است. وارد معرکه میشود. آژان کوتاه نمیآید و به بانو و لباس آقاسیدمحمود توهین میکند. سیدمحمود هم تمام قوت خود را در دستش جمع میکند و سیلی محکمی نثار آژان میکند. از هنگام جلوس رضاشاه بر تخت و حضور چهرههای خشنی چون آیرم و سرپاس مختار کمتر کسی از رعایای این ملک جرات میکرد که در چشمان نظمیهچیها نگاه کند، چه رسد که با سیلی وی را پذیرایی! کند. همین واقعه پای سید را به نظمیه و حبس باز کرد. با اشغال ایران در شهریور 20 و فروپاشی هیبت پهلوی اول، ایرانیان پس از دو دهه مجددا فضایی آزاد برای تنفس یافتند. سیدمحمود نیز که آن روزها اجازه اجتهاد نیز بهدست آورده بود، برخلاف اکثریت روحانیت ایران وارد میدان فعالیتهای سیاسی شد و آرام آرام به یکی از حامیان محمدمصدق و جبهه ملی ایران بدل شد. در سال 1327 به مسجد هدایت رفت و پایهگذار محفلی از منتقدان شاه از بازاری و کارگر گرفته تا دانشجو و استاد شد. در همانجا تفسیر قرآن را نیز آغاز کرد. تفسیری که اگرچه در مبانی و روش دارای تفاوت چندانی با اسلاف خود نبود، اما در نوع بیان دارای صمیمیت و صراحتی بود که بسیاری از نمازگزاران گذری این مسجد را به پای ثابت سخنرانیهای آقاسید محمود بدل کرد. بعدها مهدی بازرگان، سحابیهای پدر و پسر نیز به این مسجد آمدند. میگویند روزی نیروهای امنیتی شاه که هر منتقدی را کمونیست و چپ میپنداشتند، امامجماعت مسجد هدایت را احضار و به وی میگویند چرا فقط آیات کمونیستی قرآن! را در تفاسیر خود بیان میکنید. وی هم بیدرنگ پاسخ میدهد: «برای اینکه قرآن آیات شاهنشاهی ندارد» در دوره نخستوزیری محمدمصدق وی کاملا تعارفات را به کناری گذاشت وتمامقد از اقدامات وی حمایت کرد. پس از کودتا با وجود تهدیدهای فراوان درکنار بسیاری از آزادیخواهان تلاش کرد جبهه ملی را سروسامان دهد. در سال 1336 سریال زندانهای متوالی وی در دوران پهلوی دوم کلید خورد. نخستین محکومیت پس از یک سال پایان یافت. پس از آزادی مجددا فعالیتهای مبارزاتی خود را آغاز کرد. در سال 1340 و در آستانه کنگره جبهه ملی دوم با بروز برخی اختلافات در این جبهه بههمراه بازرگان و یدالله سحابی و... از این جبهه خارج و نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند. از آن پس تا آبان 1357 زندان خانه اول این آیتالله محبوب بود و خانه استراحتگاهی کوتاه بود برای آغاز ایام حبس طولانی بعدی. در این مدت وی به نقطه اتصال بسیاری از حرکتهای اصلاحطلبانه و براندازانه علیه رژیم بدل شده بود. از سازمان مجاهدین خلق ایران و اعضای سابق جبهه ملی گرفته تا روحانیون متنفذ انقلابی و انجمنهای اسلامی همه وی را سنگ صبور خود میدانستند. او هم تلاش میکرد پدرانه سایه خود را روی سر همه بگستراند و حتی از فرزندان بازیگوش و خاطی نیز این سایه را دریغ نمیکرد. حال اما کشور در حال تغییر بود. او نشسته بر کف سالن فرودگاه مهرآباد شاید بیش از مرور گذشته، نگران آینده بود. از احتمال وقوع برخی افراطها تن رنجورش به لرزه افتاده بود.
چند روز بعد اما نگرانیهای آیتالله بیشتر شد. نظامشاهنشاهی فرو ریخته بود و انقلابیون قدرت را به دست گرفته بودند. آن روزها مردم خشمگین از سالها استبداد، خواهان انتقام از عاملان و آمران جنایتهای رژیم سابق بودند. بخش عمده روشنفکران ما نیز که انقلاب را تنها با عینک سرخ لنین و استالین دیده بودند، در کنار مردم شعارهای «... اعدام بایدگردد... نابود باید گردد... و...» را سردادند. برخی چهرههای جویای نام - نیز که علاقهمند بودند به قهرمان آن ایام بدل شوند، بر چرخ خشونت میافزودند. در این فضا صدای اعتدال قاعدتا به گوش کسی نمیرسید. بسیاری از روحانیون سنتی از قبیل طالقانی علاقهمند بودند تا تجربه نبوی در فتح مکه، در سال 1357 نیز تکرار شود. تصمیمی که اگر به خواست عمومی بدل میشد مطمئنا مورد اقبال چهرهای دلبسته عرفان، چون امام خمینی نیز قرار میگرفت. اما فضای چپزده آن روز که هر نرمش و انعطافی را نشانی از «ترومیدور انقلاب» - آغاز راستروی در انقلاب- و پشتکردن به آرمانهای ملت و قربانیان مبارزه با استبداد میدانست، در کنار فشار ملت بهویژه بسیاری از خانوادههای داغدار مانع از این امر میشد. فکر میکنید چند نفر مانند عزتشاهی یافت میشدند که از هیچیک از شکنجهگران خود شکایت نکنند؟ طالقانی به سبب عضویت در شورای انقلاب بیش از بسیاری از هملباسان خود نسبت به وضعیت آتی کشور نگران بود. پس از ترور استادمطهری در اردیبهشت 58 ریاست شورای انقلاب را نیز بر عهده گرفته بود و در نتیجه بیش از گذشته خود را مسوول رویدادهای احتمالی آتی میدانست. وی که در طول عمرش همواره معتقد به وظیفه تبشیری و تربیتی دینی بود، در مسند قدرت نیز نمیخواست به اعتقادات و سخنان گذشته خود پشت کند. همین امر هم سبب میشد که گاهی با جوانان انقلابی آن روز که در پی تغییر جهان و بنیاننهادن مدینه فاضله بودند، به اختلافاتی بر خورد کند. یکی از بهترین نمونهها در این زمینه بحث حجاب اجباری بود. وی در اینباره به صراحت به انتقاد از مبحث حجاب اجباری میپردازد. وی در مصاحبهای که در روزنامه کیهان ۲۰ اسفند 57 منتشر شد، اعلام میکند: «اجباری حتی برای زنهای مسلمان هم نیست. چه اجباری؟ حضرت آیتالله خمینی نصیحتی کردند مانند پدری که به فرزندش نصیحت میکند راهنماییاش میکند که شما اینجور باشید به این سبک باشید.» صراحت موضعگیری این استاد حوزه علمیه در اینباره برای بسیاری بهتآور بود. وی حتی درباره نوع برخورد با مراکز فساد نیز نظریاتی داشت که امروز پس از سه دهه میتوان درباره صحت و سقم آن بهتر سخن گفت. اما مهمترین رویداد دوران حیات پس از انقلاب طالقانی، در ابتدای سال 1358 رخ داد. داستان از شب 23 فروردین آغاز شد. از قرار معلوم هانی الحسن مسوول دفتر سازمان آزادیبخش فلسطین ضمن تماس تلفنی با طالقانی اعلام میکند پیامی از سوی یاسر عرفات برای ایشان ارسال شده است. فردای آن روز مجتبی و ابوالحسن دو نفر از فرزندان وی برای دریافت پیام به سفارت فلسطین میروند. خودرو فرزندان طالقانی در راه بازگشت توقیف میشود و آنها چشمبسته به پادگان لویزان منتقل میشوند. تماس طالقانی با ابراهیم یزدی وزیر خارجه برای وقوف بر چند وچون ماجرا نیز با اظهار بیاطلاعی وی بینتیجه میماند. محمدرضا فرزند دیگر آیتالله طالقانی که برای پیگیری ماجرا به مرکز سپاه رفته بود اتومبیل برادرش را در محوطه همان مرکز مشاهده میکند. با بررسیهای بعدی مشخص میشود که چندنفر از اعضای سپاه به فرماندهی محمد غرضی فرزندان طالقانی را بازداشت کردهاند. سرانجام پس از دو روز پیگیری فرزندان طالقانی با چشمان بسته در حوالی حسینیه ارشاد رها میشوند. آیتالله بعد از شنیدن شرح ماجرایی که بر فرزندانش رفته و دانستن اینکه بازداشتکنندگان به علت ارتباط مجتبی فرزند طالقانی با شاخه مارکسیست سازمان مجاهدین خلق درپی دانستن روابط طالقانی با این گروه بودند، بههمراه جمعی از اعضای خانواده از تهران خارج میشود. نوع برخورد با فرزندان یکی از رهبران انقلاب آن هم دو ماه پس از پیروزی، این نگرانی را ایجاد میکرد که در زیر پوست انقلاب برخی محافل در حال پیگیری اهداف خود از طریق روشهای غیرقانونی یا شبهقانونی هستند. در همان روز آیتالله مهدویکنی، سرپرست کل کمیتههای انقلاب در مصاحبه با روزنامه کیهان اعلام کرد: «... این دستگیری از طرف کمیتههای چهاردهگانه و کمیته مرکزی نبوده و به وسیله افراد مسلح خاصی صورت گرفته است که هیچ ارتباطی با کمیتهها ندارند و هدفشان صرفا ایجاد تحریک و تفرقه است.»پس از گذشت چند روز سید احمدخمینی به دیدار طالقانی رفت و وی را مستقیما به منزل امام در قم برد. با دیدار رودرروی آن دو چهره مساله خاتمه یافت. در مردادماه همین سال با برگزاری انتخابات مجلس خبرگان، طالقانی بهعنوان منتخب اول پایتخت به این مجلس راه یافت. در همین روزها رهبرکبیر انقلاب این روحانی مبارز را به امامت جمعه پایتخت نیز منصوب کرد.
با گشایش مجلس خبرگان تصویری دیگر از طالقانی بر دیوار خاطره جمعی ایرانیان حک شد. آیتالله در این مجلس نیز روی زمین نشسته بود، برخی میگفتند که وی علاقهمند بود که جلسات خبرگان به جای ساختمان سنا در مسجد برگزار شود و به همین دلیل به سبکوسیاق مسجد روی زمین مینشست. این امر بعید به نظر نمیرسد، اما چهره گرفته و مغموم آیتالله نمیتوانست تنها ناشی از نارضایتی از مکان این جلسات باشد. به نظر میرسید مرد اعتدال نگران آینده کشتی انقلابی بود که سالها برای آن خون جگر خورده بود. سرانجام اما مرد اعتدال با همه دغدغههایش در بامداد 19 شهریور 1358 به دیار باقی شتافت و آخرین تصویری که ملت از «آیتالله» در خاطره خود ثبت کردند، تصویر پیرمرد نشسته بر کف تالار مجلس خبرگان بود.
هیجان به اوج خود رسیده بود. مهرآباد آن روز در حال به تصویرکشیدن یکی از ماندگارترین تصاویر خود بود. همه از معمران و پیشتازان مبارزه گرفته تا جوانان نورسته انقلابی تلاش داشتند به مسافری که ساعاتی پیش از هواپیما پیاده شده بود، نزدیک شوند. فضای عجیبی بر سالن VIP فرودگاه حاکم بود. در این میان اما پیرمردی در گوشه دیگر سالن تنها روی زمین نشسته بود. چهره وی بیش از آنکه نشانی از هیجان داشته باشد، سرشار از نگرانی بود. شاید در آن لحظات حساس آیتالله در حال اندیشیدن درباره آینده حرکتی بود که در آستانه به پایانبردن یکی از فصول پربرگ کتاب تاریخ این ملک و ملت بود. شاید هم دفترخاطرات خود را ورق میزد.
مطابق آنچه در پشت قرآن قدیمی خانوادگی درج شده بود، «محمود» در نیمه اسفند 1289 در روستای «گلیرد» طالقان دیده به جهان گشود. محمود دوران کودکی خود را چنین روایت میکندکه: «از آن روزیکه اینجانب در این اجتماع چشم گشودم، مردم این سرزمین را زیرناله و چکمه خودخواهان دیدم. هر شامگاهان منتظر خبری بودیم که امروز چه حوادث تازهای رخ داده و کی دستگیر، تبعید و یا کشته شده؟ و چه تصمیمی درباره مردم گرفتهاند. پدرم از علمای سرشناس و مجاهد بود، هر روز صبح که از خانه بیرون میرفت، اطفال خردسال و مادر بیچارهمان تا مراجعتش در هراس واضطراب بهسر میبردند. آن روزهای خردسالی را با این مناظر و خوف و هراس و فشار و ناراحتی بهسر بردم.»
دفتر خاطرات پیرمرد تا آن روز پر بود از حوادثی با سرانجامی تلخ. دو نبرد جهانگیر اول و دوم را دیده بود و آثارش را با تمام وجود درک کرده بود. سرکوبی یک قیام مردمی در خرداد 1342 را مشاهده کرده بود و سرنگونی دولتی محبوب توسط کودتای چکمهپوشان استبداد و استعمار را گریسته بود.
دوران مبارزه
نخستین فعالیت اعتراضی وی به سالهای پایانی زمامداری رضاشاه باز میگشت. از قضا پس از اعلام قانون کشف حجاب، روزی در خیابان آژانی را میبیند که درحال کشیدن چادر از سر بانویی است. وارد معرکه میشود. آژان کوتاه نمیآید و به بانو و لباس آقاسیدمحمود توهین میکند. سیدمحمود هم تمام قوت خود را در دستش جمع میکند و سیلی محکمی نثار آژان میکند. از هنگام جلوس رضاشاه بر تخت و حضور چهرههای خشنی چون آیرم و سرپاس مختار کمتر کسی از رعایای این ملک جرات میکرد که در چشمان نظمیهچیها نگاه کند، چه رسد که با سیلی وی را پذیرایی! کند. همین واقعه پای سید را به نظمیه و حبس باز کرد. با اشغال ایران در شهریور 20 و فروپاشی هیبت پهلوی اول، ایرانیان پس از دو دهه مجددا فضایی آزاد برای تنفس یافتند. سیدمحمود نیز که آن روزها اجازه اجتهاد نیز بهدست آورده بود، برخلاف اکثریت روحانیت ایران وارد میدان فعالیتهای سیاسی شد و آرام آرام به یکی از حامیان محمدمصدق و جبهه ملی ایران بدل شد. در سال 1327 به مسجد هدایت رفت و پایهگذار محفلی از منتقدان شاه از بازاری و کارگر گرفته تا دانشجو و استاد شد. در همانجا تفسیر قرآن را نیز آغاز کرد. تفسیری که اگرچه در مبانی و روش دارای تفاوت چندانی با اسلاف خود نبود، اما در نوع بیان دارای صمیمیت و صراحتی بود که بسیاری از نمازگزاران گذری این مسجد را به پای ثابت سخنرانیهای آقاسید محمود بدل کرد. بعدها مهدی بازرگان، سحابیهای پدر و پسر نیز به این مسجد آمدند. میگویند روزی نیروهای امنیتی شاه که هر منتقدی را کمونیست و چپ میپنداشتند، امامجماعت مسجد هدایت را احضار و به وی میگویند چرا فقط آیات کمونیستی قرآن! را در تفاسیر خود بیان میکنید. وی هم بیدرنگ پاسخ میدهد: «برای اینکه قرآن آیات شاهنشاهی ندارد» در دوره نخستوزیری محمدمصدق وی کاملا تعارفات را به کناری گذاشت وتمامقد از اقدامات وی حمایت کرد. پس از کودتا با وجود تهدیدهای فراوان درکنار بسیاری از آزادیخواهان تلاش کرد جبهه ملی را سروسامان دهد. در سال 1336 سریال زندانهای متوالی وی در دوران پهلوی دوم کلید خورد. نخستین محکومیت پس از یک سال پایان یافت. پس از آزادی مجددا فعالیتهای مبارزاتی خود را آغاز کرد. در سال 1340 و در آستانه کنگره جبهه ملی دوم با بروز برخی اختلافات در این جبهه بههمراه بازرگان و یدالله سحابی و... از این جبهه خارج و نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند. از آن پس تا آبان 1357 زندان خانه اول این آیتالله محبوب بود و خانه استراحتگاهی کوتاه بود برای آغاز ایام حبس طولانی بعدی. در این مدت وی به نقطه اتصال بسیاری از حرکتهای اصلاحطلبانه و براندازانه علیه رژیم بدل شده بود. از سازمان مجاهدین خلق ایران و اعضای سابق جبهه ملی گرفته تا روحانیون متنفذ انقلابی و انجمنهای اسلامی همه وی را سنگ صبور خود میدانستند. او هم تلاش میکرد پدرانه سایه خود را روی سر همه بگستراند و حتی از فرزندان بازیگوش و خاطی نیز این سایه را دریغ نمیکرد. حال اما کشور در حال تغییر بود. او نشسته بر کف سالن فرودگاه مهرآباد شاید بیش از مرور گذشته، نگران آینده بود. از احتمال وقوع برخی افراطها تن رنجورش به لرزه افتاده بود.
چند روز بعد اما نگرانیهای آیتالله بیشتر شد. نظامشاهنشاهی فرو ریخته بود و انقلابیون قدرت را به دست گرفته بودند. آن روزها مردم خشمگین از سالها استبداد، خواهان انتقام از عاملان و آمران جنایتهای رژیم سابق بودند. بخش عمده روشنفکران ما نیز که انقلاب را تنها با عینک سرخ لنین و استالین دیده بودند، در کنار مردم شعارهای «... اعدام بایدگردد... نابود باید گردد... و...» را سردادند. برخی چهرههای جویای نام - نیز که علاقهمند بودند به قهرمان آن ایام بدل شوند، بر چرخ خشونت میافزودند. در این فضا صدای اعتدال قاعدتا به گوش کسی نمیرسید. بسیاری از روحانیون سنتی از قبیل طالقانی علاقهمند بودند تا تجربه نبوی در فتح مکه، در سال 1357 نیز تکرار شود. تصمیمی که اگر به خواست عمومی بدل میشد مطمئنا مورد اقبال چهرهای دلبسته عرفان، چون امام خمینی نیز قرار میگرفت. اما فضای چپزده آن روز که هر نرمش و انعطافی را نشانی از «ترومیدور انقلاب» - آغاز راستروی در انقلاب- و پشتکردن به آرمانهای ملت و قربانیان مبارزه با استبداد میدانست، در کنار فشار ملت بهویژه بسیاری از خانوادههای داغدار مانع از این امر میشد. فکر میکنید چند نفر مانند عزتشاهی یافت میشدند که از هیچیک از شکنجهگران خود شکایت نکنند؟ طالقانی به سبب عضویت در شورای انقلاب بیش از بسیاری از هملباسان خود نسبت به وضعیت آتی کشور نگران بود. پس از ترور استادمطهری در اردیبهشت 58 ریاست شورای انقلاب را نیز بر عهده گرفته بود و در نتیجه بیش از گذشته خود را مسوول رویدادهای احتمالی آتی میدانست. وی که در طول عمرش همواره معتقد به وظیفه تبشیری و تربیتی دینی بود، در مسند قدرت نیز نمیخواست به اعتقادات و سخنان گذشته خود پشت کند. همین امر هم سبب میشد که گاهی با جوانان انقلابی آن روز که در پی تغییر جهان و بنیاننهادن مدینه فاضله بودند، به اختلافاتی بر خورد کند. یکی از بهترین نمونهها در این زمینه بحث حجاب اجباری بود. وی در اینباره به صراحت به انتقاد از مبحث حجاب اجباری میپردازد. وی در مصاحبهای که در روزنامه کیهان ۲۰ اسفند 57 منتشر شد، اعلام میکند: «اجباری حتی برای زنهای مسلمان هم نیست. چه اجباری؟ حضرت آیتالله خمینی نصیحتی کردند مانند پدری که به فرزندش نصیحت میکند راهنماییاش میکند که شما اینجور باشید به این سبک باشید.» صراحت موضعگیری این استاد حوزه علمیه در اینباره برای بسیاری بهتآور بود. وی حتی درباره نوع برخورد با مراکز فساد نیز نظریاتی داشت که امروز پس از سه دهه میتوان درباره صحت و سقم آن بهتر سخن گفت. اما مهمترین رویداد دوران حیات پس از انقلاب طالقانی، در ابتدای سال 1358 رخ داد. داستان از شب 23 فروردین آغاز شد. از قرار معلوم هانی الحسن مسوول دفتر سازمان آزادیبخش فلسطین ضمن تماس تلفنی با طالقانی اعلام میکند پیامی از سوی یاسر عرفات برای ایشان ارسال شده است. فردای آن روز مجتبی و ابوالحسن دو نفر از فرزندان وی برای دریافت پیام به سفارت فلسطین میروند. خودرو فرزندان طالقانی در راه بازگشت توقیف میشود و آنها چشمبسته به پادگان لویزان منتقل میشوند. تماس طالقانی با ابراهیم یزدی وزیر خارجه برای وقوف بر چند وچون ماجرا نیز با اظهار بیاطلاعی وی بینتیجه میماند. محمدرضا فرزند دیگر آیتالله طالقانی که برای پیگیری ماجرا به مرکز سپاه رفته بود اتومبیل برادرش را در محوطه همان مرکز مشاهده میکند. با بررسیهای بعدی مشخص میشود که چندنفر از اعضای سپاه به فرماندهی محمد غرضی فرزندان طالقانی را بازداشت کردهاند. سرانجام پس از دو روز پیگیری فرزندان طالقانی با چشمان بسته در حوالی حسینیه ارشاد رها میشوند. آیتالله بعد از شنیدن شرح ماجرایی که بر فرزندانش رفته و دانستن اینکه بازداشتکنندگان به علت ارتباط مجتبی فرزند طالقانی با شاخه مارکسیست سازمان مجاهدین خلق درپی دانستن روابط طالقانی با این گروه بودند، بههمراه جمعی از اعضای خانواده از تهران خارج میشود. نوع برخورد با فرزندان یکی از رهبران انقلاب آن هم دو ماه پس از پیروزی، این نگرانی را ایجاد میکرد که در زیر پوست انقلاب برخی محافل در حال پیگیری اهداف خود از طریق روشهای غیرقانونی یا شبهقانونی هستند. در همان روز آیتالله مهدویکنی، سرپرست کل کمیتههای انقلاب در مصاحبه با روزنامه کیهان اعلام کرد: «... این دستگیری از طرف کمیتههای چهاردهگانه و کمیته مرکزی نبوده و به وسیله افراد مسلح خاصی صورت گرفته است که هیچ ارتباطی با کمیتهها ندارند و هدفشان صرفا ایجاد تحریک و تفرقه است.»پس از گذشت چند روز سید احمدخمینی به دیدار طالقانی رفت و وی را مستقیما به منزل امام در قم برد. با دیدار رودرروی آن دو چهره مساله خاتمه یافت. در مردادماه همین سال با برگزاری انتخابات مجلس خبرگان، طالقانی بهعنوان منتخب اول پایتخت به این مجلس راه یافت. در همین روزها رهبرکبیر انقلاب این روحانی مبارز را به امامت جمعه پایتخت نیز منصوب کرد.
با گشایش مجلس خبرگان تصویری دیگر از طالقانی بر دیوار خاطره جمعی ایرانیان حک شد. آیتالله در این مجلس نیز روی زمین نشسته بود، برخی میگفتند که وی علاقهمند بود که جلسات خبرگان به جای ساختمان سنا در مسجد برگزار شود و به همین دلیل به سبکوسیاق مسجد روی زمین مینشست. این امر بعید به نظر نمیرسد، اما چهره گرفته و مغموم آیتالله نمیتوانست تنها ناشی از نارضایتی از مکان این جلسات باشد. به نظر میرسید مرد اعتدال نگران آینده کشتی انقلابی بود که سالها برای آن خون جگر خورده بود. سرانجام اما مرد اعتدال با همه دغدغههایش در بامداد 19 شهریور 1358 به دیار باقی شتافت و آخرین تصویری که ملت از «آیتالله» در خاطره خود ثبت کردند، تصویر پیرمرد نشسته بر کف تالار مجلس خبرگان بود.
مطابق آنچه در پشت قرآن قدیمی خانوادگی درج شده بود، «محمود» در نیمه اسفند 1289 در روستای «گلیرد» طالقان دیده به جهان گشود. محمود دوران کودکی خود را چنین روایت میکندکه: «از آن روزیکه اینجانب در این اجتماع چشم گشودم، مردم این سرزمین را زیرناله و چکمه خودخواهان دیدم. هر شامگاهان منتظر خبری بودیم که امروز چه حوادث تازهای رخ داده و کی دستگیر، تبعید و یا کشته شده؟ و چه تصمیمی درباره مردم گرفتهاند. پدرم از علمای سرشناس و مجاهد بود، هر روز صبح که از خانه بیرون میرفت، اطفال خردسال و مادر بیچارهمان تا مراجعتش در هراس واضطراب بهسر میبردند. آن روزهای خردسالی را با این مناظر و خوف و هراس و فشار و ناراحتی بهسر بردم.»
دفتر خاطرات پیرمرد تا آن روز پر بود از حوادثی با سرانجامی تلخ. دو نبرد جهانگیر اول و دوم را دیده بود و آثارش را با تمام وجود درک کرده بود. سرکوبی یک قیام مردمی در خرداد 1342 را مشاهده کرده بود و سرنگونی دولتی محبوب توسط کودتای چکمهپوشان استبداد و استعمار را گریسته بود.
دوران مبارزه
نخستین فعالیت اعتراضی وی به سالهای پایانی زمامداری رضاشاه باز میگشت. از قضا پس از اعلام قانون کشف حجاب، روزی در خیابان آژانی را میبیند که درحال کشیدن چادر از سر بانویی است. وارد معرکه میشود. آژان کوتاه نمیآید و به بانو و لباس آقاسیدمحمود توهین میکند. سیدمحمود هم تمام قوت خود را در دستش جمع میکند و سیلی محکمی نثار آژان میکند. از هنگام جلوس رضاشاه بر تخت و حضور چهرههای خشنی چون آیرم و سرپاس مختار کمتر کسی از رعایای این ملک جرات میکرد که در چشمان نظمیهچیها نگاه کند، چه رسد که با سیلی وی را پذیرایی! کند. همین واقعه پای سید را به نظمیه و حبس باز کرد. با اشغال ایران در شهریور 20 و فروپاشی هیبت پهلوی اول، ایرانیان پس از دو دهه مجددا فضایی آزاد برای تنفس یافتند. سیدمحمود نیز که آن روزها اجازه اجتهاد نیز بهدست آورده بود، برخلاف اکثریت روحانیت ایران وارد میدان فعالیتهای سیاسی شد و آرام آرام به یکی از حامیان محمدمصدق و جبهه ملی ایران بدل شد. در سال 1327 به مسجد هدایت رفت و پایهگذار محفلی از منتقدان شاه از بازاری و کارگر گرفته تا دانشجو و استاد شد. در همانجا تفسیر قرآن را نیز آغاز کرد. تفسیری که اگرچه در مبانی و روش دارای تفاوت چندانی با اسلاف خود نبود، اما در نوع بیان دارای صمیمیت و صراحتی بود که بسیاری از نمازگزاران گذری این مسجد را به پای ثابت سخنرانیهای آقاسید محمود بدل کرد. بعدها مهدی بازرگان، سحابیهای پدر و پسر نیز به این مسجد آمدند. میگویند روزی نیروهای امنیتی شاه که هر منتقدی را کمونیست و چپ میپنداشتند، امامجماعت مسجد هدایت را احضار و به وی میگویند چرا فقط آیات کمونیستی قرآن! را در تفاسیر خود بیان میکنید. وی هم بیدرنگ پاسخ میدهد: «برای اینکه قرآن آیات شاهنشاهی ندارد» در دوره نخستوزیری محمدمصدق وی کاملا تعارفات را به کناری گذاشت وتمامقد از اقدامات وی حمایت کرد. پس از کودتا با وجود تهدیدهای فراوان درکنار بسیاری از آزادیخواهان تلاش کرد جبهه ملی را سروسامان دهد. در سال 1336 سریال زندانهای متوالی وی در دوران پهلوی دوم کلید خورد. نخستین محکومیت پس از یک سال پایان یافت. پس از آزادی مجددا فعالیتهای مبارزاتی خود را آغاز کرد. در سال 1340 و در آستانه کنگره جبهه ملی دوم با بروز برخی اختلافات در این جبهه بههمراه بازرگان و یدالله سحابی و... از این جبهه خارج و نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند. از آن پس تا آبان 1357 زندان خانه اول این آیتالله محبوب بود و خانه استراحتگاهی کوتاه بود برای آغاز ایام حبس طولانی بعدی. در این مدت وی به نقطه اتصال بسیاری از حرکتهای اصلاحطلبانه و براندازانه علیه رژیم بدل شده بود. از سازمان مجاهدین خلق ایران و اعضای سابق جبهه ملی گرفته تا روحانیون متنفذ انقلابی و انجمنهای اسلامی همه وی را سنگ صبور خود میدانستند. او هم تلاش میکرد پدرانه سایه خود را روی سر همه بگستراند و حتی از فرزندان بازیگوش و خاطی نیز این سایه را دریغ نمیکرد. حال اما کشور در حال تغییر بود. او نشسته بر کف سالن فرودگاه مهرآباد شاید بیش از مرور گذشته، نگران آینده بود. از احتمال وقوع برخی افراطها تن رنجورش به لرزه افتاده بود.
چند روز بعد اما نگرانیهای آیتالله بیشتر شد. نظامشاهنشاهی فرو ریخته بود و انقلابیون قدرت را به دست گرفته بودند. آن روزها مردم خشمگین از سالها استبداد، خواهان انتقام از عاملان و آمران جنایتهای رژیم سابق بودند. بخش عمده روشنفکران ما نیز که انقلاب را تنها با عینک سرخ لنین و استالین دیده بودند، در کنار مردم شعارهای «... اعدام بایدگردد... نابود باید گردد... و...» را سردادند. برخی چهرههای جویای نام - نیز که علاقهمند بودند به قهرمان آن ایام بدل شوند، بر چرخ خشونت میافزودند. در این فضا صدای اعتدال قاعدتا به گوش کسی نمیرسید. بسیاری از روحانیون سنتی از قبیل طالقانی علاقهمند بودند تا تجربه نبوی در فتح مکه، در سال 1357 نیز تکرار شود. تصمیمی که اگر به خواست عمومی بدل میشد مطمئنا مورد اقبال چهرهای دلبسته عرفان، چون امام خمینی نیز قرار میگرفت. اما فضای چپزده آن روز که هر نرمش و انعطافی را نشانی از «ترومیدور انقلاب» - آغاز راستروی در انقلاب- و پشتکردن به آرمانهای ملت و قربانیان مبارزه با استبداد میدانست، در کنار فشار ملت بهویژه بسیاری از خانوادههای داغدار مانع از این امر میشد. فکر میکنید چند نفر مانند عزتشاهی یافت میشدند که از هیچیک از شکنجهگران خود شکایت نکنند؟ طالقانی به سبب عضویت در شورای انقلاب بیش از بسیاری از هملباسان خود نسبت به وضعیت آتی کشور نگران بود. پس از ترور استادمطهری در اردیبهشت 58 ریاست شورای انقلاب را نیز بر عهده گرفته بود و در نتیجه بیش از گذشته خود را مسوول رویدادهای احتمالی آتی میدانست. وی که در طول عمرش همواره معتقد به وظیفه تبشیری و تربیتی دینی بود، در مسند قدرت نیز نمیخواست به اعتقادات و سخنان گذشته خود پشت کند. همین امر هم سبب میشد که گاهی با جوانان انقلابی آن روز که در پی تغییر جهان و بنیاننهادن مدینه فاضله بودند، به اختلافاتی بر خورد کند. یکی از بهترین نمونهها در این زمینه بحث حجاب اجباری بود. وی در اینباره به صراحت به انتقاد از مبحث حجاب اجباری میپردازد. وی در مصاحبهای که در روزنامه کیهان ۲۰ اسفند 57 منتشر شد، اعلام میکند: «اجباری حتی برای زنهای مسلمان هم نیست. چه اجباری؟ حضرت آیتالله خمینی نصیحتی کردند مانند پدری که به فرزندش نصیحت میکند راهنماییاش میکند که شما اینجور باشید به این سبک باشید.» صراحت موضعگیری این استاد حوزه علمیه در اینباره برای بسیاری بهتآور بود. وی حتی درباره نوع برخورد با مراکز فساد نیز نظریاتی داشت که امروز پس از سه دهه میتوان درباره صحت و سقم آن بهتر سخن گفت. اما مهمترین رویداد دوران حیات پس از انقلاب طالقانی، در ابتدای سال 1358 رخ داد. داستان از شب 23 فروردین آغاز شد. از قرار معلوم هانی الحسن مسوول دفتر سازمان آزادیبخش فلسطین ضمن تماس تلفنی با طالقانی اعلام میکند پیامی از سوی یاسر عرفات برای ایشان ارسال شده است. فردای آن روز مجتبی و ابوالحسن دو نفر از فرزندان وی برای دریافت پیام به سفارت فلسطین میروند. خودرو فرزندان طالقانی در راه بازگشت توقیف میشود و آنها چشمبسته به پادگان لویزان منتقل میشوند. تماس طالقانی با ابراهیم یزدی وزیر خارجه برای وقوف بر چند وچون ماجرا نیز با اظهار بیاطلاعی وی بینتیجه میماند. محمدرضا فرزند دیگر آیتالله طالقانی که برای پیگیری ماجرا به مرکز سپاه رفته بود اتومبیل برادرش را در محوطه همان مرکز مشاهده میکند. با بررسیهای بعدی مشخص میشود که چندنفر از اعضای سپاه به فرماندهی محمد غرضی فرزندان طالقانی را بازداشت کردهاند. سرانجام پس از دو روز پیگیری فرزندان طالقانی با چشمان بسته در حوالی حسینیه ارشاد رها میشوند. آیتالله بعد از شنیدن شرح ماجرایی که بر فرزندانش رفته و دانستن اینکه بازداشتکنندگان به علت ارتباط مجتبی فرزند طالقانی با شاخه مارکسیست سازمان مجاهدین خلق درپی دانستن روابط طالقانی با این گروه بودند، بههمراه جمعی از اعضای خانواده از تهران خارج میشود. نوع برخورد با فرزندان یکی از رهبران انقلاب آن هم دو ماه پس از پیروزی، این نگرانی را ایجاد میکرد که در زیر پوست انقلاب برخی محافل در حال پیگیری اهداف خود از طریق روشهای غیرقانونی یا شبهقانونی هستند. در همان روز آیتالله مهدویکنی، سرپرست کل کمیتههای انقلاب در مصاحبه با روزنامه کیهان اعلام کرد: «... این دستگیری از طرف کمیتههای چهاردهگانه و کمیته مرکزی نبوده و به وسیله افراد مسلح خاصی صورت گرفته است که هیچ ارتباطی با کمیتهها ندارند و هدفشان صرفا ایجاد تحریک و تفرقه است.»پس از گذشت چند روز سید احمدخمینی به دیدار طالقانی رفت و وی را مستقیما به منزل امام در قم برد. با دیدار رودرروی آن دو چهره مساله خاتمه یافت. در مردادماه همین سال با برگزاری انتخابات مجلس خبرگان، طالقانی بهعنوان منتخب اول پایتخت به این مجلس راه یافت. در همین روزها رهبرکبیر انقلاب این روحانی مبارز را به امامت جمعه پایتخت نیز منصوب کرد.
با گشایش مجلس خبرگان تصویری دیگر از طالقانی بر دیوار خاطره جمعی ایرانیان حک شد. آیتالله در این مجلس نیز روی زمین نشسته بود، برخی میگفتند که وی علاقهمند بود که جلسات خبرگان به جای ساختمان سنا در مسجد برگزار شود و به همین دلیل به سبکوسیاق مسجد روی زمین مینشست. این امر بعید به نظر نمیرسد، اما چهره گرفته و مغموم آیتالله نمیتوانست تنها ناشی از نارضایتی از مکان این جلسات باشد. به نظر میرسید مرد اعتدال نگران آینده کشتی انقلابی بود که سالها برای آن خون جگر خورده بود. سرانجام اما مرد اعتدال با همه دغدغههایش در بامداد 19 شهریور 1358 به دیار باقی شتافت و آخرین تصویری که ملت از «آیتالله» در خاطره خود ثبت کردند، تصویر پیرمرد نشسته بر کف تالار مجلس خبرگان بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.