گسترهي خيال، از محاكمه كافكا تا فرانكنشتاين
برخورد فرمها
پانيذ تهراني: بازخواني آثار مطرح در قالب اثر نمايشي يا فيلم از سنتهايي مرسوم در سراسر دنيا است. در تئاتر و سينما اقتباس از ادبيات، از داستانها و رمانهاي مطرح شايع است. از ايندست آثار اخيرا مجموعهاي با عنوانِ «گسترهي خيال» در نشر نو چاپ شده است با چهار بازخواني از آثار مطرحِ ادبي كه محمد چرمشير و فرهاد مهندسپور بهطور مشترك آنها را نوشتهاند و عناوينشان از اين قرار است: «يوزف كا»، «روز رستاخيز»، «عصر معصوميت» و «دير راهبان». اين چهار نمايشنامه به ترتيب بازخوانيهايي هستند از رمان «محاكمه» فرانتس كافكا، «محشر صغرا» نوشته تادئوش كونويتسكي، «فرانكنشتاين» اثر مري شلي و رمان «دير راهبان» از فرايرا دوكاسترو.
«خانمها، آقايان! شهروندان محترم! در اين لحظه، در اين مكان گِرد آمدهايم تا رأي شما دربارهي شهروند يوزف كا را دريافت كنيم اما پيش از آن، لازم است نكاتي مورد توجه دوباره قرار گيرند. ما در پروندهي شهروند يوزف كا از عناصر و رويدادها سخن گفتيم و دريافتيم كه جنايت، يك رويداد است. رويدادي كه نميتوان آن را به كمك بهاصطلاح ارزشهاي اخلاقي همچون بيگناهي، وجدان، خوبي و بدي حلوفصل نمود. ما در جريان اين پرونده، دريافتيم كه همهي اين ارزشها خيالبافانهاند و در آنها هيچچيزِ دندانگيري به نفع قانون، وجود ندارد...» اين صداي «مرد» است، خطابههاي واپسينِ يكي از شخصيتهاي نمايشنامه «يوزف كا» كه بازخواني محمد چرمشير و فرهاد مهندسپور از رمانِ «محاكمه» فرانتس كافكا است. آنطوركه در مقدمه اين كتاب آمده است، نگارش نمايشنامه يوزف كا به سال 1389 كامل شده اما هنوز بخت آن را نيافته است كه روي صحنه برود. اين نمايشنامه، برگردانِ صحنهاي رمان مطرح كافكا، «محاكمه»، است. در اين اثر چنانكه رضا كوچكزاده، دبير مجموعه گستره خيال، نوشته، روح اثر است كه از قالبي به كالبد ديگر درآمده است، بيآنكه بكوشد از همه لحظههاي رمان،
برابرنهاد صحنهاي پيش چشم نهد. چنانكه خودبسنده و كامل، بتواند فضا و روايتش را به خواننده/بيننده برساند و نياز به پيشآگاهي نباشد.
«روز رستاخيز» در سال 1380 نوشته شده و يك سال بعد روي صحنه رفته است. «اين جناب تادئوش كونويتسكي يعني نويسنده رمان محشر صغرايي كه بازخواني آن را با نام روز رستاخيز با شكل و شمايل نمايشنامه ميخوانيد، در مملكت ما طالع بدي داشته و انگار هنوز هم دارد. در جايي مثل اينجا كه با عجز و لابه ميشود آدمي را راضي به خواندن حتي يك صفحه كتاب كرد، كونويتسكي بختي تيرهتر داشته از آنكه بشود فكرش را كرد؛ چراكه نه خوانندهاي كه نميخواند او را خوانده، نه آن مشت و خردهاي كتابخوان.» اين فيلمنامهنويس، كارگردانِ سينما و رماننويس زاده لهستان است؛ جايي كه بهگفته ميلان كوندرا «اگر فرانسه پايتخت فرهنگي اين سوي اروپا بود، لهستان نيز در آنسو، مركز فرهنگي اروپاي ديگر بود.» در پيشگفتارِ كتاب مؤلفان با اين پرسش از مواجهه خود با اين اثرِ تادئوش كونويتسكي رفتهاند: «و اما با محشر صغرا چه كردهايم؟ شايد سادهترين كار ممكن؛ عوضكردن يك فرم به فرمي ديگر. رماني كه ساختمان ويژهاش را داشت به ساختار نمايشي تبديل كردهايم. در اين راه، گاه روند قصه را در جايي مسدود كرديم تا از جايي ديگر آن را پي بگيريم. شخصيتي را رها كرديم تا شخصيتي ديگر
را پررنگتر كنيم. شخصيتي را ساختيم تا برآيند چندين و چند شخصيت باشد و از همه روشنتر، تمامي مكانهاي رمان را به يك نقطه انتقال داديم. درواقع اتاق تادئوش -قهرمان رمان روز رستاخيز- تبديل به چهارراهي شد كه در آن، آدمها به يكديگر و از همه مهمتر به خود تادئوش برخورد ميكنند.» با اين تفاوت كه قهرمان تادئوش حركت ميكند تا دست به انتخاب بزند اما قهرمان اين بازخواني، انتخابشده است تا به سوي تقدير رانده شود. «اينك پايان جهان فرا ميرسد!... ميآيد، نزديكتر ميشود و من در واپسين قدمهاي جلجتايم در انتظارم؛ در انتظار پايان. من كه هيولايي كوچكم؛ ايستاده بر دو پاي خويش؛ در آخرين دور اين جهان. و در اين آخرين دور، چه كسي ميداند بايد به كدامين سو چرخيد؟».
جلدِ ديگري از سري گستره خيال، روايتي است از «فرانكنشتاين» از مري شلي با عنوان «عصر معصوميت». در اين روايت «بازي» اصل اساسيِ فضاست كه فضاي عصر معصوميت در آن هستي مييابد؛ بازيهايي با چشمهاي بسته و گاه بازيهايي بزرگ با چشمان باز: «يكي رو ميشناختم كه با من ورقبازي ميكرد. يادم نيس كه هيچوقت ازم برده باشه؛ يعني راستش اصلا تو فكر برد و باختم نبود هيچوقت. همينجوري فقط دوست داشت بازي كنه؛ ميباخت و باز بازي ميكرد... هر چي ميگفت، توش پر بود از چيزاي عجيبوغريب؛ چيزايي كه خوب نميشد فهميدش. من خودم كه خيال ميكنم كشيش بود...» جز بازي محوريتِ متن با مفهومِ «تنهايي» است. «همه شخصيتهاي اين متن بهگونهاي تنهايند و زوجي ندارند؛ با اين همه به چيزهاي كوچك در زندگي دل بستهاند.» فرانكنشتاينِ چرمشير و مهندسپور پنج شخصيت نمايشي دارد: ويكتور، اليزابت، پدر روحاني، گوركن و عيسي. و تم آن درد و رنجي است كه انسان در زندگي تحمل ميكند. «ويكتور: نساختمت كه درد و رنج رو ببيني، تحمل كني، ببخشي! نساختمت براي عذاب! نه... اينجا، رو اين زمين پرمصيبت، برا آدميزاد هيچي نيست غيرِ وسوسه و ترس و مرگ. هيچي غيرِ دلبستگيهاي
كوچگ و رنگارنگ؛ هيچي جز گمراهي و سرگردوني. ساختمت فارغ از همه اين كابوسا، كه زندگي كني!» بازخوانيِ «فرانكنشتاين»، فلسفه رنج و باورِ همزيستي مدام درد و رنج با انسان را بهترديد واميدارد.
«دير راهبان» بهروايت نويسندگانِ بازخواني نمايشياش، داستاني يكخطي و ساده و بدون افتوخيز است. موقعيتي كه در همان نگاه نخست چندان هم پيچيده نيست. شخصيتهايي كه بهشدت ايستا هستند و نه چندان داستان را پيش ميبرند و نه در موقعيت تحولي پديد ميآورند. اينها همه مصالح رمان كوتاه «دير راهبان» است كه در بازخوانيِ چرمشير و مهندسپور از آن بهكار گرفته شده است. «داستان خطي دير راهبان سبب پايداري موقعيت ميشود و موضعگيري شخصيتها نسبت به اين موقعيت آنها را تعريفپذير ميسازد.»
پانيذ تهراني: بازخواني آثار مطرح در قالب اثر نمايشي يا فيلم از سنتهايي مرسوم در سراسر دنيا است. در تئاتر و سينما اقتباس از ادبيات، از داستانها و رمانهاي مطرح شايع است. از ايندست آثار اخيرا مجموعهاي با عنوانِ «گسترهي خيال» در نشر نو چاپ شده است با چهار بازخواني از آثار مطرحِ ادبي كه محمد چرمشير و فرهاد مهندسپور بهطور مشترك آنها را نوشتهاند و عناوينشان از اين قرار است: «يوزف كا»، «روز رستاخيز»، «عصر معصوميت» و «دير راهبان». اين چهار نمايشنامه به ترتيب بازخوانيهايي هستند از رمان «محاكمه» فرانتس كافكا، «محشر صغرا» نوشته تادئوش كونويتسكي، «فرانكنشتاين» اثر مري شلي و رمان «دير راهبان» از فرايرا دوكاسترو.
«خانمها، آقايان! شهروندان محترم! در اين لحظه، در اين مكان گِرد آمدهايم تا رأي شما دربارهي شهروند يوزف كا را دريافت كنيم اما پيش از آن، لازم است نكاتي مورد توجه دوباره قرار گيرند. ما در پروندهي شهروند يوزف كا از عناصر و رويدادها سخن گفتيم و دريافتيم كه جنايت، يك رويداد است. رويدادي كه نميتوان آن را به كمك بهاصطلاح ارزشهاي اخلاقي همچون بيگناهي، وجدان، خوبي و بدي حلوفصل نمود. ما در جريان اين پرونده، دريافتيم كه همهي اين ارزشها خيالبافانهاند و در آنها هيچچيزِ دندانگيري به نفع قانون، وجود ندارد...» اين صداي «مرد» است، خطابههاي واپسينِ يكي از شخصيتهاي نمايشنامه «يوزف كا» كه بازخواني محمد چرمشير و فرهاد مهندسپور از رمانِ «محاكمه» فرانتس كافكا است. آنطوركه در مقدمه اين كتاب آمده است، نگارش نمايشنامه يوزف كا به سال 1389 كامل شده اما هنوز بخت آن را نيافته است كه روي صحنه برود. اين نمايشنامه، برگردانِ صحنهاي رمان مطرح كافكا، «محاكمه»، است. در اين اثر چنانكه رضا كوچكزاده، دبير مجموعه گستره خيال، نوشته، روح اثر است كه از قالبي به كالبد ديگر درآمده است، بيآنكه بكوشد از همه لحظههاي رمان،
برابرنهاد صحنهاي پيش چشم نهد. چنانكه خودبسنده و كامل، بتواند فضا و روايتش را به خواننده/بيننده برساند و نياز به پيشآگاهي نباشد.
«روز رستاخيز» در سال 1380 نوشته شده و يك سال بعد روي صحنه رفته است. «اين جناب تادئوش كونويتسكي يعني نويسنده رمان محشر صغرايي كه بازخواني آن را با نام روز رستاخيز با شكل و شمايل نمايشنامه ميخوانيد، در مملكت ما طالع بدي داشته و انگار هنوز هم دارد. در جايي مثل اينجا كه با عجز و لابه ميشود آدمي را راضي به خواندن حتي يك صفحه كتاب كرد، كونويتسكي بختي تيرهتر داشته از آنكه بشود فكرش را كرد؛ چراكه نه خوانندهاي كه نميخواند او را خوانده، نه آن مشت و خردهاي كتابخوان.» اين فيلمنامهنويس، كارگردانِ سينما و رماننويس زاده لهستان است؛ جايي كه بهگفته ميلان كوندرا «اگر فرانسه پايتخت فرهنگي اين سوي اروپا بود، لهستان نيز در آنسو، مركز فرهنگي اروپاي ديگر بود.» در پيشگفتارِ كتاب مؤلفان با اين پرسش از مواجهه خود با اين اثرِ تادئوش كونويتسكي رفتهاند: «و اما با محشر صغرا چه كردهايم؟ شايد سادهترين كار ممكن؛ عوضكردن يك فرم به فرمي ديگر. رماني كه ساختمان ويژهاش را داشت به ساختار نمايشي تبديل كردهايم. در اين راه، گاه روند قصه را در جايي مسدود كرديم تا از جايي ديگر آن را پي بگيريم. شخصيتي را رها كرديم تا شخصيتي ديگر
را پررنگتر كنيم. شخصيتي را ساختيم تا برآيند چندين و چند شخصيت باشد و از همه روشنتر، تمامي مكانهاي رمان را به يك نقطه انتقال داديم. درواقع اتاق تادئوش -قهرمان رمان روز رستاخيز- تبديل به چهارراهي شد كه در آن، آدمها به يكديگر و از همه مهمتر به خود تادئوش برخورد ميكنند.» با اين تفاوت كه قهرمان تادئوش حركت ميكند تا دست به انتخاب بزند اما قهرمان اين بازخواني، انتخابشده است تا به سوي تقدير رانده شود. «اينك پايان جهان فرا ميرسد!... ميآيد، نزديكتر ميشود و من در واپسين قدمهاي جلجتايم در انتظارم؛ در انتظار پايان. من كه هيولايي كوچكم؛ ايستاده بر دو پاي خويش؛ در آخرين دور اين جهان. و در اين آخرين دور، چه كسي ميداند بايد به كدامين سو چرخيد؟».
جلدِ ديگري از سري گستره خيال، روايتي است از «فرانكنشتاين» از مري شلي با عنوان «عصر معصوميت». در اين روايت «بازي» اصل اساسيِ فضاست كه فضاي عصر معصوميت در آن هستي مييابد؛ بازيهايي با چشمهاي بسته و گاه بازيهايي بزرگ با چشمان باز: «يكي رو ميشناختم كه با من ورقبازي ميكرد. يادم نيس كه هيچوقت ازم برده باشه؛ يعني راستش اصلا تو فكر برد و باختم نبود هيچوقت. همينجوري فقط دوست داشت بازي كنه؛ ميباخت و باز بازي ميكرد... هر چي ميگفت، توش پر بود از چيزاي عجيبوغريب؛ چيزايي كه خوب نميشد فهميدش. من خودم كه خيال ميكنم كشيش بود...» جز بازي محوريتِ متن با مفهومِ «تنهايي» است. «همه شخصيتهاي اين متن بهگونهاي تنهايند و زوجي ندارند؛ با اين همه به چيزهاي كوچك در زندگي دل بستهاند.» فرانكنشتاينِ چرمشير و مهندسپور پنج شخصيت نمايشي دارد: ويكتور، اليزابت، پدر روحاني، گوركن و عيسي. و تم آن درد و رنجي است كه انسان در زندگي تحمل ميكند. «ويكتور: نساختمت كه درد و رنج رو ببيني، تحمل كني، ببخشي! نساختمت براي عذاب! نه... اينجا، رو اين زمين پرمصيبت، برا آدميزاد هيچي نيست غيرِ وسوسه و ترس و مرگ. هيچي غيرِ دلبستگيهاي
كوچگ و رنگارنگ؛ هيچي جز گمراهي و سرگردوني. ساختمت فارغ از همه اين كابوسا، كه زندگي كني!» بازخوانيِ «فرانكنشتاين»، فلسفه رنج و باورِ همزيستي مدام درد و رنج با انسان را بهترديد واميدارد.
«دير راهبان» بهروايت نويسندگانِ بازخواني نمايشياش، داستاني يكخطي و ساده و بدون افتوخيز است. موقعيتي كه در همان نگاه نخست چندان هم پيچيده نيست. شخصيتهايي كه بهشدت ايستا هستند و نه چندان داستان را پيش ميبرند و نه در موقعيت تحولي پديد ميآورند. اينها همه مصالح رمان كوتاه «دير راهبان» است كه در بازخوانيِ چرمشير و مهندسپور از آن بهكار گرفته شده است. «داستان خطي دير راهبان سبب پايداري موقعيت ميشود و موضعگيري شخصيتها نسبت به اين موقعيت آنها را تعريفپذير ميسازد.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.