|

درباره دكتر علي رفيعي، كارگردان و طراح صحنه تئاتر

نقاش و معمار صحنه يا كارگردان و معلم

شكرخدا گودرزي. نويسنده و كارگردان

«من دو فيلم بيشتر نساختم. اگر در جهنم هم فيلم بسازم، آن را رنگ‌آميزي مي‌کنم». علي رفيعي
برخي‌ها از علي رفيعي به‌عنوان نقاش صحنه ياد مي‌کنند، برخي معمار و برخي‌ها ترکيب اين دو...؛ اما به نظر من علي رفيعي همه اينهاست و اضافه بر اينها کارگردان و معلم است. اين روزها خيلي‌ها فکر مي‌کنند کارگردان هستند! خب بگذار فکر کنند؛ اما خيلي‌ها مي‌دانند هرکسي ادعاي کارگرداني داشته باشد که کارگردان نيست! اما آنچه کار علي رفيعي را از ديگران متمايز مي‌کند و او را کارگرداني با سبک و سياق خاص کرده و به استادي رسانده است، چيست؟ نگاه زيبايي‌شناسانه است؟ تحليل متن و اجرائي‌کردن تحليل است؟ تابلوسازي‌هاي درخشان است؟ نظم و انضباط حاکم بر اثري است که توليد مي‌کند؟ زبان تصويري آثاري است که روي صحنه مي‌برد؟ استفاده مناسب از موسيقي و کارکرد بي‌نقص فرم در پديدآوردن لحظات ماندگار است؟ استفاده استادانه از همه اجزا و عناصر صحنه است؟ چيست که آثار علي رفيعي را دلنشين و چشم‌نواز مي‌کند؟
بديهي است همه اينهاست؛ به ‌علاوه نگاه معرفت‌شناسانه و روند شکل‌گيري فرايند خلاقه.
ناگفته نماند در برخي از نقدها و نگاه‌ها، تئاتر علي رفيعي را «رويال‌تئاتر» يا تئاتر سلطنتي مي‌نامند. شايد اين به واسطه دوره رياستش در تئاترشهر و آثاري باشد که در آن دوره روي صحنه برد، يا وقاري که در آثار او ديده مي‌شود. هرچند منتقدان علي رفيعي با اتکا به نظريه «رويال‌تئاتر» قصد منکوب‌کردن آثار او را دارند، ولي تئاتر علي رفيعي توانسته خود را در این سال‌ها حفط کند. منتقدان غالبا به چپ وابسته‌اند؛ آنان اين زيبايي‌شناسي صحنه‌اي را برنمي‌تابند. چنين افرادي در ابتدا در تلاش بودند تئاتر علي رفيعي را با چنين دستاويزهايی بکوبند؛ حتي تا جايي پيش رفتند که او را کپي‌کار معرفي کردند!
من نمي‌دانم چرا در اين ملک يکي که بيشتر از بقيه قد مي‌کشد، بقيه مي‌خواهند او را زير پا له کنند؟! مگر او مقصر قدنکشيدن ديگران است؟!
علي رفيعي قدکشيدن خود را مديون نگاه زيبايي‌شناسانه و درک عميقش از ترکيب‌سازي بازيگر و صحنه است؛ درکي مبتني بر شناخت و قريحه. تماشاگر ممکن است پس از سال‌ها، قصه نمايش‌هايي را که رفيعي کارگرداني کرده است از خاطر ببرد؛ اما تصاويرش را هرگز؛ به‌طوری‌که با مدد از حافظه تصويري خود و کمي مکث و تمرکز، باز قصه نمايش را به ياد خواهد آورد.
البته يادمان باشد علي رفيعي در کارهاي اخير، کار با هنرجويانش را روي صحنه آورد. در اصل رفيعي رنج تمرين بيشتر را در ۸۰ سالگی بر خود هموار مي‌کند تا روند آموزش را پيش ببرد و هنرپيشه تربيت کند. در اصل رفيعي تنها يک کارگردان نيست، بلکه يک معلم است؛ معلمي که روح طغيانگر و خلاقش، در روند آموزش و تربيت نيروي جوان علاقه‌مند به تئاتر به آرامش مي‌رسد. او جمعي از هنرجويان را با ماه‌ها تمرين آماده مي‌کند و روي صحنه مي‌برد. آنچه ماحصل تلاش و کوشش شيفتگان تئاتر و بهترين روند آموزش است، در آثار رفيعي
شکل مي‌گيرد.
آنچه به آثار علي رفيعي تشخصی خاص بخشيده و او را از ديگران متمايز کرده است، سبک و سياق کارهاي اوست. سبک و سياقي که با اتکا بر نظريات آپيا و گوردون گريک و کشف راز کنتراست در صحنه، از او تصويرگري خاص ساخته است.
سال‌ها پيش در جلسه نقد و بررسي «يادگار سال‌هاي شن» در جواب پرسش‌کننده جواني که سؤال کرد سبک کار شما چيست؟ جواب داد: من تئاتر ترکيبي کار مي‌کنم. شايد واژه تئاتر ترکيبي مناسب‌ترين مشخصه و شناساي تئاتر علي رفيعي باشد. علي رفيعي خودش را با دقت نظري که در طراحي و نورپردازي دارد، از دام فرماليسم رايج و باسمه مي‌رهاند و از آثار او نمايشي جذاب با معماري بي‌نظير و تصاويري خيره‌کننده مي‌سازد. بازيگر در چنين اتمسفر و فضايي است که بايد همگوني خودش را با معماري و فضاي صحنه به دست آورد و با استفاده از زبان بدن، اين همگني را غنا ببخشد. پس بازيگر آثار رفيعي واقعا بايد بازيگر تئاتر باشد. هرکجا رفيعي از اين اصل عدول کرده است، شکست خورده و نتوانسته توقع تماشاگرانش را برآورده کند. نمونه‌اش در رومئو و ژوليت؛ استفاده از بازيگري غيرتئاتري به کارش به‌شدت لطمه زد. در آن روزها شايد چنين فکر مي‌کرد که با استفاده از چنين چهره‌اي، شايد بيشتر بفروشد...؛ اما از اين نکته غافل شد که تماشاگر تئاتر علي رفيعي آمده است تئاتر ببيند و تماشاگرانش را دارد. علي رفيعي کسي که استادانه کارش را مي‌شناسد، نياز به چهره‌هاي سينمايي ندارد. خودش، ساقه‌اش و نوع آثارش بهترين ملاک براي فروش است. او نيازي ندارد از چهره‌هاي سلبريتي استفاده کند. او از معدود کارگردان‌هايي است که مي‌داند چه مي‌کند و تمام طراحي‌ها و ميزانسن‌ها بر اساس اتمسفر از پيش فکرشده شکل مي‌گيرند.
امثال استاد علي رفيعي براي هر جامعه‌اي در هر دوره‌اي نيازي افتخاري است که نصيب آن دوران مي‌شود. با آرزوي طول عمر براي استاد علي رفيعي. اميدوارم هيچ زمانه‌اي از امثال علي رفيعي خالي نباشد.

«من دو فيلم بيشتر نساختم. اگر در جهنم هم فيلم بسازم، آن را رنگ‌آميزي مي‌کنم». علي رفيعي
برخي‌ها از علي رفيعي به‌عنوان نقاش صحنه ياد مي‌کنند، برخي معمار و برخي‌ها ترکيب اين دو...؛ اما به نظر من علي رفيعي همه اينهاست و اضافه بر اينها کارگردان و معلم است. اين روزها خيلي‌ها فکر مي‌کنند کارگردان هستند! خب بگذار فکر کنند؛ اما خيلي‌ها مي‌دانند هرکسي ادعاي کارگرداني داشته باشد که کارگردان نيست! اما آنچه کار علي رفيعي را از ديگران متمايز مي‌کند و او را کارگرداني با سبک و سياق خاص کرده و به استادي رسانده است، چيست؟ نگاه زيبايي‌شناسانه است؟ تحليل متن و اجرائي‌کردن تحليل است؟ تابلوسازي‌هاي درخشان است؟ نظم و انضباط حاکم بر اثري است که توليد مي‌کند؟ زبان تصويري آثاري است که روي صحنه مي‌برد؟ استفاده مناسب از موسيقي و کارکرد بي‌نقص فرم در پديدآوردن لحظات ماندگار است؟ استفاده استادانه از همه اجزا و عناصر صحنه است؟ چيست که آثار علي رفيعي را دلنشين و چشم‌نواز مي‌کند؟
بديهي است همه اينهاست؛ به ‌علاوه نگاه معرفت‌شناسانه و روند شکل‌گيري فرايند خلاقه.
ناگفته نماند در برخي از نقدها و نگاه‌ها، تئاتر علي رفيعي را «رويال‌تئاتر» يا تئاتر سلطنتي مي‌نامند. شايد اين به واسطه دوره رياستش در تئاترشهر و آثاري باشد که در آن دوره روي صحنه برد، يا وقاري که در آثار او ديده مي‌شود. هرچند منتقدان علي رفيعي با اتکا به نظريه «رويال‌تئاتر» قصد منکوب‌کردن آثار او را دارند، ولي تئاتر علي رفيعي توانسته خود را در این سال‌ها حفط کند. منتقدان غالبا به چپ وابسته‌اند؛ آنان اين زيبايي‌شناسي صحنه‌اي را برنمي‌تابند. چنين افرادي در ابتدا در تلاش بودند تئاتر علي رفيعي را با چنين دستاويزهايی بکوبند؛ حتي تا جايي پيش رفتند که او را کپي‌کار معرفي کردند!
من نمي‌دانم چرا در اين ملک يکي که بيشتر از بقيه قد مي‌کشد، بقيه مي‌خواهند او را زير پا له کنند؟! مگر او مقصر قدنکشيدن ديگران است؟!
علي رفيعي قدکشيدن خود را مديون نگاه زيبايي‌شناسانه و درک عميقش از ترکيب‌سازي بازيگر و صحنه است؛ درکي مبتني بر شناخت و قريحه. تماشاگر ممکن است پس از سال‌ها، قصه نمايش‌هايي را که رفيعي کارگرداني کرده است از خاطر ببرد؛ اما تصاويرش را هرگز؛ به‌طوری‌که با مدد از حافظه تصويري خود و کمي مکث و تمرکز، باز قصه نمايش را به ياد خواهد آورد.
البته يادمان باشد علي رفيعي در کارهاي اخير، کار با هنرجويانش را روي صحنه آورد. در اصل رفيعي رنج تمرين بيشتر را در ۸۰ سالگی بر خود هموار مي‌کند تا روند آموزش را پيش ببرد و هنرپيشه تربيت کند. در اصل رفيعي تنها يک کارگردان نيست، بلکه يک معلم است؛ معلمي که روح طغيانگر و خلاقش، در روند آموزش و تربيت نيروي جوان علاقه‌مند به تئاتر به آرامش مي‌رسد. او جمعي از هنرجويان را با ماه‌ها تمرين آماده مي‌کند و روي صحنه مي‌برد. آنچه ماحصل تلاش و کوشش شيفتگان تئاتر و بهترين روند آموزش است، در آثار رفيعي
شکل مي‌گيرد.
آنچه به آثار علي رفيعي تشخصی خاص بخشيده و او را از ديگران متمايز کرده است، سبک و سياق کارهاي اوست. سبک و سياقي که با اتکا بر نظريات آپيا و گوردون گريک و کشف راز کنتراست در صحنه، از او تصويرگري خاص ساخته است.
سال‌ها پيش در جلسه نقد و بررسي «يادگار سال‌هاي شن» در جواب پرسش‌کننده جواني که سؤال کرد سبک کار شما چيست؟ جواب داد: من تئاتر ترکيبي کار مي‌کنم. شايد واژه تئاتر ترکيبي مناسب‌ترين مشخصه و شناساي تئاتر علي رفيعي باشد. علي رفيعي خودش را با دقت نظري که در طراحي و نورپردازي دارد، از دام فرماليسم رايج و باسمه مي‌رهاند و از آثار او نمايشي جذاب با معماري بي‌نظير و تصاويري خيره‌کننده مي‌سازد. بازيگر در چنين اتمسفر و فضايي است که بايد همگوني خودش را با معماري و فضاي صحنه به دست آورد و با استفاده از زبان بدن، اين همگني را غنا ببخشد. پس بازيگر آثار رفيعي واقعا بايد بازيگر تئاتر باشد. هرکجا رفيعي از اين اصل عدول کرده است، شکست خورده و نتوانسته توقع تماشاگرانش را برآورده کند. نمونه‌اش در رومئو و ژوليت؛ استفاده از بازيگري غيرتئاتري به کارش به‌شدت لطمه زد. در آن روزها شايد چنين فکر مي‌کرد که با استفاده از چنين چهره‌اي، شايد بيشتر بفروشد...؛ اما از اين نکته غافل شد که تماشاگر تئاتر علي رفيعي آمده است تئاتر ببيند و تماشاگرانش را دارد. علي رفيعي کسي که استادانه کارش را مي‌شناسد، نياز به چهره‌هاي سينمايي ندارد. خودش، ساقه‌اش و نوع آثارش بهترين ملاک براي فروش است. او نيازي ندارد از چهره‌هاي سلبريتي استفاده کند. او از معدود کارگردان‌هايي است که مي‌داند چه مي‌کند و تمام طراحي‌ها و ميزانسن‌ها بر اساس اتمسفر از پيش فکرشده شکل مي‌گيرند.
امثال استاد علي رفيعي براي هر جامعه‌اي در هر دوره‌اي نيازي افتخاري است که نصيب آن دوران مي‌شود. با آرزوي طول عمر براي استاد علي رفيعي. اميدوارم هيچ زمانه‌اي از امثال علي رفيعي خالي نباشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.