نگاهی به فیلم «اسب حیوان نجیبی است»
ارشاد، ارشاد و دیگر هیچ...
علی فرهمند
باید این جمله تلخ را پذیرفت که در سینمای ایران، انگشتشمار آثاری وجود دارد که از صفر تا صد حاصل نگاه و جهان آزادیخواه کارگردانش باشد؛ نه فقط سینما که اساسا هنر پس از انقلاب -اگر پسوند انقلابی نداشته باشد- هنر مجروحی است و گاهی حتی دیگر هنر نیست. بیایید صادق باشیم؛ همیشه هم اتفاقات ناجوری که در فیلمها میافتد معلول بیسوادی کارگردان نیست؛ یعنی وزارت ارشاد و نگاه سلیقهای مدیرانی که دانشی در حوزه سینما ندارند، موجب معلولیت اغلب آثار سینمایی شده است؛ به این معنا که اثر یا تحت تأثیر سانسورهای ارشاد از ارزش هنری ساقط شده یا بدتر -و تلختر- اینکه فیلمساز از ترس صادرنشدن پروانه نمایش، گرفتار خودسانسوری میشود. این را سالها پیش درباره پایانِ فیلم «دایره زنگی» گفته بودم که «فرهادی» در فیلمنامهاش رخدادها را بر پایه «سوءتفاهم»ها ترسیم میکند؛ اما سر بزنگاه که دختر خودفروش باید از چنگ پلیس فرار کند، مسیر منطق قراردادی فیلم بهسوی منطق واقعیت منحرف میشود و پلیس مجرم را دستگیر میکند. لابد آقایان با خود گفتهاند مگر میشود نیروی انتظامی دختری چنین شیطانصفت را دستگیر نکند! یا مثالی دیگر: پایان «زیر نور ماه» را
یادتان هست؟ میدانید اگر مرد روحانی لباس روحانیت را در پایان به تن نمیکرد، با چه اثر تکاندهندهای (از جانب مضمون) طرف بودیم؟ در آن صورت حتی میشد از ایرادهای فیلمنامه و کارگردانی بهدلیل تلاش فیلمساز در انسجام لحن، چشم پوشید و اثر را متوسط ارزیابی کرد؛ اما میدانید «زیر نور ماه» با پایانی که دارد -و تغییر موضعش- چقدر نان به نرخ روز جلوه میکند؟ «اسب حیوان نجیبی است» هم اینگونه است؛ نگاههای سلیقهای و بهدور از دانش سینماییِ مدیران وقت، فیلم را دو پاره کرده است. ضمن اینکه که فیلم «اسب...» با کارگردانیِ بهتری که نسبت به دو اثر نامبرده دارد، بیش از پیش دل میسوزاند و اگر در آزادی مطلق کارگردانش ساخته میشد، چهبسا با یک اثر «خوب» طرف بودیم، اما اکنون اصلا نمیشود اثر را پای میز ارزیابی کشاند -گاهی سیطره ارشاد کار مُنَقِد را هم مختل میکند- زیرا در سراسر فیلم میدانی «کاهانی» چه تلاشی میکند در زمینه خلق فضای جفنگ و بهطور نسبتا مقبولی شخصیتهایش را کنترل میکند و در مرز باریکی بین رسوخ مخاطب به عمق و سطحِ درونیشان نگاه میدارد و از همه اینها بهتر، میدانی چقدر روی شخصیت اصلیاش، کمال خسروجردی، کار کرده
است؛ با بازی درخشانِ آن مرد دوستداشتنی که کاش فقط بازی کند و گاه سریال بسازد؛ ولی سراغ فیلمسازی نرود. اما همه اینها هرز میرود در پایان فیلم؛ وقتی «کمال» خود را به دست نیروی انتظامی میسپارد و متوجه میشویم اون فردی زندانی است. حالا چرا این یک سکانس فیلم را خراب کرده است؟ توضیح میدهم:
اساسِ سازوکار لحن و فضای ابسورد حول بیهدفی جهان و هدفمندی عبث شخصیتها میگردد؛ یعنی شخصیتها در ظاهر چیزی را طلبد میکنند یا کسی را انتظار میکشند اما موقعیت پوچ، مطالبهها و جُستنها را زیر سؤال میبرد. با این تعریف کلی، ابتدا بهمنظور تبیین نقاط قوت، سراغ چند صحنه از فیلمنامه میروم و بعد پایان ناپسند فیلم را که وصلهای است ناجور، تحلیل خواهم کرد؛ برای مثال دقت کنید به خواسته مشترک تمام کاراکترهای داخل فیلم: همه آنها به دنبال پول هستند؛ اما بهجز «مسعود» (حبیب رضایی) و «کمال» -که بعدا توضیح میدهم- سایر کاراکترها این پول را برای چه میخواهند؟ زخمی دارند که ما از آن بیخبریم؟ خیر؛ اثر دارد پوچی حاصل از خواستههای بیحدواندازه -و گاه بیدلیل کاراکترها و شاید همه ما- را ترسیم میکند. حتی خواسته «مسعود» هم کمی غیرمنطقی مینماید؛ زیرا او باید تا صبح پول صاحبخانه را جور کند، و اگر نکند؟ ظاهرا مسئله اصلی «پول» است وگرنه صاحبخانه یک هفته دیگر هم میتواند صبر کند؛ اگر نکرد با خود من تماس بگیرید. اگر اینگونه به سایر کاراکترها نگاه بیندازید، متوجه میشوید همگی درگیر مسائل نابخردانهای هستند؛ چون در
موقعیتهای پوچ، هدفمندیها احمقانه جلوه میکند: از دعوای «شهره» (پطروسیان) و «حمید» (حمیدیان) تا جشن ابتدای فیلم که سرِ تکهای گوشت این همه سروصدا راه انداختهاند همگی حامل موقعیت ابسورد است که «کاهانی» بهخوبی از پس ترسیم آن برآمده است و یک صحنه خیلی خوب هم دارد و آن زمانی است که شخصیتها تصمیم میگیرند به خانه رئیس یکی از کاراکترها، برای دریافت مبلغی پول بروند و به محض رسیدن میبینند همسر مردِ پولدار مُرده است؛ این صحنه بهدرستی و با نیشخند پوچی فضا را میرساند: انگار همهچیز در جهان فیلم عبث مینماید. حتی جزئیات متن نیز این بیهدفی کاراکترها را در بر میگیرد. گاهی فیلم بیشازحد لحن عوض میکند و زیادی درگیر روابط آدمها میشویم. فیلم «اسب...» اگرچه عالی نیست، اصلا فیلم بدی هم نیست و میتوانست بهتر باشد اگر این میزان خودسانسوری -که معلولِ یک سیستم معیوب است- در اثر جلوه نمیکرد.
باید این جمله تلخ را پذیرفت که در سینمای ایران، انگشتشمار آثاری وجود دارد که از صفر تا صد حاصل نگاه و جهان آزادیخواه کارگردانش باشد؛ نه فقط سینما که اساسا هنر پس از انقلاب -اگر پسوند انقلابی نداشته باشد- هنر مجروحی است و گاهی حتی دیگر هنر نیست. بیایید صادق باشیم؛ همیشه هم اتفاقات ناجوری که در فیلمها میافتد معلول بیسوادی کارگردان نیست؛ یعنی وزارت ارشاد و نگاه سلیقهای مدیرانی که دانشی در حوزه سینما ندارند، موجب معلولیت اغلب آثار سینمایی شده است؛ به این معنا که اثر یا تحت تأثیر سانسورهای ارشاد از ارزش هنری ساقط شده یا بدتر -و تلختر- اینکه فیلمساز از ترس صادرنشدن پروانه نمایش، گرفتار خودسانسوری میشود. این را سالها پیش درباره پایانِ فیلم «دایره زنگی» گفته بودم که «فرهادی» در فیلمنامهاش رخدادها را بر پایه «سوءتفاهم»ها ترسیم میکند؛ اما سر بزنگاه که دختر خودفروش باید از چنگ پلیس فرار کند، مسیر منطق قراردادی فیلم بهسوی منطق واقعیت منحرف میشود و پلیس مجرم را دستگیر میکند. لابد آقایان با خود گفتهاند مگر میشود نیروی انتظامی دختری چنین شیطانصفت را دستگیر نکند! یا مثالی دیگر: پایان «زیر نور ماه» را
یادتان هست؟ میدانید اگر مرد روحانی لباس روحانیت را در پایان به تن نمیکرد، با چه اثر تکاندهندهای (از جانب مضمون) طرف بودیم؟ در آن صورت حتی میشد از ایرادهای فیلمنامه و کارگردانی بهدلیل تلاش فیلمساز در انسجام لحن، چشم پوشید و اثر را متوسط ارزیابی کرد؛ اما میدانید «زیر نور ماه» با پایانی که دارد -و تغییر موضعش- چقدر نان به نرخ روز جلوه میکند؟ «اسب حیوان نجیبی است» هم اینگونه است؛ نگاههای سلیقهای و بهدور از دانش سینماییِ مدیران وقت، فیلم را دو پاره کرده است. ضمن اینکه که فیلم «اسب...» با کارگردانیِ بهتری که نسبت به دو اثر نامبرده دارد، بیش از پیش دل میسوزاند و اگر در آزادی مطلق کارگردانش ساخته میشد، چهبسا با یک اثر «خوب» طرف بودیم، اما اکنون اصلا نمیشود اثر را پای میز ارزیابی کشاند -گاهی سیطره ارشاد کار مُنَقِد را هم مختل میکند- زیرا در سراسر فیلم میدانی «کاهانی» چه تلاشی میکند در زمینه خلق فضای جفنگ و بهطور نسبتا مقبولی شخصیتهایش را کنترل میکند و در مرز باریکی بین رسوخ مخاطب به عمق و سطحِ درونیشان نگاه میدارد و از همه اینها بهتر، میدانی چقدر روی شخصیت اصلیاش، کمال خسروجردی، کار کرده
است؛ با بازی درخشانِ آن مرد دوستداشتنی که کاش فقط بازی کند و گاه سریال بسازد؛ ولی سراغ فیلمسازی نرود. اما همه اینها هرز میرود در پایان فیلم؛ وقتی «کمال» خود را به دست نیروی انتظامی میسپارد و متوجه میشویم اون فردی زندانی است. حالا چرا این یک سکانس فیلم را خراب کرده است؟ توضیح میدهم:
اساسِ سازوکار لحن و فضای ابسورد حول بیهدفی جهان و هدفمندی عبث شخصیتها میگردد؛ یعنی شخصیتها در ظاهر چیزی را طلبد میکنند یا کسی را انتظار میکشند اما موقعیت پوچ، مطالبهها و جُستنها را زیر سؤال میبرد. با این تعریف کلی، ابتدا بهمنظور تبیین نقاط قوت، سراغ چند صحنه از فیلمنامه میروم و بعد پایان ناپسند فیلم را که وصلهای است ناجور، تحلیل خواهم کرد؛ برای مثال دقت کنید به خواسته مشترک تمام کاراکترهای داخل فیلم: همه آنها به دنبال پول هستند؛ اما بهجز «مسعود» (حبیب رضایی) و «کمال» -که بعدا توضیح میدهم- سایر کاراکترها این پول را برای چه میخواهند؟ زخمی دارند که ما از آن بیخبریم؟ خیر؛ اثر دارد پوچی حاصل از خواستههای بیحدواندازه -و گاه بیدلیل کاراکترها و شاید همه ما- را ترسیم میکند. حتی خواسته «مسعود» هم کمی غیرمنطقی مینماید؛ زیرا او باید تا صبح پول صاحبخانه را جور کند، و اگر نکند؟ ظاهرا مسئله اصلی «پول» است وگرنه صاحبخانه یک هفته دیگر هم میتواند صبر کند؛ اگر نکرد با خود من تماس بگیرید. اگر اینگونه به سایر کاراکترها نگاه بیندازید، متوجه میشوید همگی درگیر مسائل نابخردانهای هستند؛ چون در
موقعیتهای پوچ، هدفمندیها احمقانه جلوه میکند: از دعوای «شهره» (پطروسیان) و «حمید» (حمیدیان) تا جشن ابتدای فیلم که سرِ تکهای گوشت این همه سروصدا راه انداختهاند همگی حامل موقعیت ابسورد است که «کاهانی» بهخوبی از پس ترسیم آن برآمده است و یک صحنه خیلی خوب هم دارد و آن زمانی است که شخصیتها تصمیم میگیرند به خانه رئیس یکی از کاراکترها، برای دریافت مبلغی پول بروند و به محض رسیدن میبینند همسر مردِ پولدار مُرده است؛ این صحنه بهدرستی و با نیشخند پوچی فضا را میرساند: انگار همهچیز در جهان فیلم عبث مینماید. حتی جزئیات متن نیز این بیهدفی کاراکترها را در بر میگیرد. گاهی فیلم بیشازحد لحن عوض میکند و زیادی درگیر روابط آدمها میشویم. فیلم «اسب...» اگرچه عالی نیست، اصلا فیلم بدی هم نیست و میتوانست بهتر باشد اگر این میزان خودسانسوری -که معلولِ یک سیستم معیوب است- در اثر جلوه نمیکرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.