مواجهه با تحریمها بعد از 13 آبان
فریدون مجلسی . تحلیلگر روابط بینالملل
پرسش این است که با تحریمهایی که ترامپ با تبلیغات بسیار تشدید آن را از 13 آبان نوید داده است، چگونه میتوان رویارو شد؟ لابد این پرسشی است که در محافل مختلف نظامی، اطلاعاتی، مخابراتی، تجاری، صنعتی، بهداشتی و بانکی از مدتها پیش مطرح بوده است. بررسی تاریخی اتفاقات میتواند مسئله را بیشتر تبیین کند. در ابتدا ماجراهای منطقهای باعث تشدید خصومتها شد. انور سادات پس از سه جنگ شکستخورده مصر و اسرائیل و به دنبال یک پیروزی نسبی یعنی بازپسگیری صحرای سینا، به صلح کمپ دیوید تن داد و با اسرائیل روابط رسمی برقرار کرد. در همان زمانِ سفر یاسر عرفات به تهران، کمپ دوید موجب افزایش خشم مسئولان وقت ایران شد چراکه آمریکا حامی کمپ دیوید و ضامن بقای اسرائیل بود. سفر شاه بیمار به آمریکا و دیدار نخستوزیر بازرگان و وزیر خارجه، دکتر یزدی، با برژینسکی در الجزیره، ماجرای سفارت آمریکا را که منجر به سقوط دولت موقت و ماندگارشدن «دانشجویان خط امام» در سفارت شد، در پی داشت و برخی موارد دیگر فضایی ایجاد کرد که هنوز هم ادامه دارد. فضایی که جنگ عراق علیه ایران، مسائل تحریمی بعد از جنگ و... نشانههای آن است. اگرچه دولت روحانی با امضای برجام موفق به گسستی در تحریم شد و قراردادهای بزرگ بویینگ، توتال و ایرباس منعقد شد، اما اختلافاتی هم میان بخشهایی از کشور وجود داشت. همزمانی این برداشت با روی کار آمدن ترامپ، به برخورد او رنگ تهدید عریان داد و شعار تغییر نظام را به یک استراتژی منطقهای موردحمایت اسرائیل، عربستان، مصر و چندین کشور عربی دیگر بدل کرد. اکنون آن تقابل با تشدید تحریمها به مراحل تازهای وارد شده است. ترامپ انتظار دارد عظمت آمریکا را با تحمیل دستوراتش به متحدان، کشورهای اروپایی و غیراروپایی به رخ بکشد. آنها از این تحمیل که استقلالشان را مخدوش میکند، میسوزند و میسازند؛ زیرا منافعشان اقتضا نمیکند مقاومت جدی نشان دهند. از طرف دیگر خودشان هم حامی اسرائیل هستند. راهحل کلاسیک میتواند تلاش برای برخورد دیپلماتیک منطقی و مذاکره و رفع سوءتفاهم و بدهبستانی برای جلوگیری از تنش حاد باشد.
اما آیا واردشدن به این راهحل امکانپذیر است؟ اگر صداوسیما را ملاک قرار دهیم، جایی برای بررسی و پیشنهاد باقی نمیماند. در همین چند روز، ترجیح داده بهجای بحثهای کارشناسی و اقناعی، روشهای تبلیغاتی را در دستور قرار دهد. در همین زمان دولت روحانی به استناد اصول حقوق بینالملل، تعرض به سردر سفارت ایران در لندن و تجاوز به حریم سفارت ایران در پاریس را محکوم میکند و دعاوی خود را علیه آمریکا در زمینه تحریمها و درباره خسارتخواهی آمریکا به بهانه کشتهشدن سربازانش در بیروت، با استناد به قرارداد مودت میان دوکشور به دیوان دادگستری لاهه برده است. درست در زمان سفر روحانی به اتریش و سوئیس و در زمان سفر وزیر خارجه به اروپا برای کاستن از فشار تحریمها، ناگهان دو موضوع مشکوک درباره دستداشتن دیپلمات ایرانی در اتریش که به آلمان سفر کرده و از زنوشوهر جوانی در بلژیک برای بردن نیم کیلو ماده منفجره به فرانسه برای طرح انفجار در کنفرانس منافقین در پاریس استفاده کرده بهاصطلاح لو میرود و در دومی کسانی به دلیل برنامه قتل رهبران سازمان تروریستی مستقر در کپنهاگ تبلیغات وسیع منتشر میشود. میتوان این مسائل را به سناریوسازی برخی کشورهای منطقه نسبت داد. فراموش نکنیم اعراب، فلسطینیان و سایر کشورهای اسلامی همگی باید تجاوزات اسرائیل را محکوم کنند اما این اتفاق نمیافتد و حالا همه پیکانها به سمت ایران است. عربها اغلب طرف اسرائیل را گرفتهاند و ایران را به جنگ تهدید میکنند. در ترکیه مسلمان، بنزین به هواپیماهای ایران نمیدهند، در مالزی مسلمان، مهاتیر محمد با لحنی پوزشخواهانه اعلام میکند که منافع ملی را ترجیح میدهد و از تجارت با ایران معذور است. پاکستان مسلمان که بمب اتمی و موشکش را هم دارد، هرچند اسرائیل را محکوم میکند اما آنها را تهدید نمیکند. در یک جمله، باید به سمت مدیریت تنشها رفت؛ راهحلی که دستکم مستلزم مذاکره از طریق میانجی مصلح است و نیاز به دیپلماسی حرفهای و پرهیز از موازیکاری دارد.
پرسش این است که با تحریمهایی که ترامپ با تبلیغات بسیار تشدید آن را از 13 آبان نوید داده است، چگونه میتوان رویارو شد؟ لابد این پرسشی است که در محافل مختلف نظامی، اطلاعاتی، مخابراتی، تجاری، صنعتی، بهداشتی و بانکی از مدتها پیش مطرح بوده است. بررسی تاریخی اتفاقات میتواند مسئله را بیشتر تبیین کند. در ابتدا ماجراهای منطقهای باعث تشدید خصومتها شد. انور سادات پس از سه جنگ شکستخورده مصر و اسرائیل و به دنبال یک پیروزی نسبی یعنی بازپسگیری صحرای سینا، به صلح کمپ دیوید تن داد و با اسرائیل روابط رسمی برقرار کرد. در همان زمانِ سفر یاسر عرفات به تهران، کمپ دوید موجب افزایش خشم مسئولان وقت ایران شد چراکه آمریکا حامی کمپ دیوید و ضامن بقای اسرائیل بود. سفر شاه بیمار به آمریکا و دیدار نخستوزیر بازرگان و وزیر خارجه، دکتر یزدی، با برژینسکی در الجزیره، ماجرای سفارت آمریکا را که منجر به سقوط دولت موقت و ماندگارشدن «دانشجویان خط امام» در سفارت شد، در پی داشت و برخی موارد دیگر فضایی ایجاد کرد که هنوز هم ادامه دارد. فضایی که جنگ عراق علیه ایران، مسائل تحریمی بعد از جنگ و... نشانههای آن است. اگرچه دولت روحانی با امضای برجام موفق به گسستی در تحریم شد و قراردادهای بزرگ بویینگ، توتال و ایرباس منعقد شد، اما اختلافاتی هم میان بخشهایی از کشور وجود داشت. همزمانی این برداشت با روی کار آمدن ترامپ، به برخورد او رنگ تهدید عریان داد و شعار تغییر نظام را به یک استراتژی منطقهای موردحمایت اسرائیل، عربستان، مصر و چندین کشور عربی دیگر بدل کرد. اکنون آن تقابل با تشدید تحریمها به مراحل تازهای وارد شده است. ترامپ انتظار دارد عظمت آمریکا را با تحمیل دستوراتش به متحدان، کشورهای اروپایی و غیراروپایی به رخ بکشد. آنها از این تحمیل که استقلالشان را مخدوش میکند، میسوزند و میسازند؛ زیرا منافعشان اقتضا نمیکند مقاومت جدی نشان دهند. از طرف دیگر خودشان هم حامی اسرائیل هستند. راهحل کلاسیک میتواند تلاش برای برخورد دیپلماتیک منطقی و مذاکره و رفع سوءتفاهم و بدهبستانی برای جلوگیری از تنش حاد باشد.
اما آیا واردشدن به این راهحل امکانپذیر است؟ اگر صداوسیما را ملاک قرار دهیم، جایی برای بررسی و پیشنهاد باقی نمیماند. در همین چند روز، ترجیح داده بهجای بحثهای کارشناسی و اقناعی، روشهای تبلیغاتی را در دستور قرار دهد. در همین زمان دولت روحانی به استناد اصول حقوق بینالملل، تعرض به سردر سفارت ایران در لندن و تجاوز به حریم سفارت ایران در پاریس را محکوم میکند و دعاوی خود را علیه آمریکا در زمینه تحریمها و درباره خسارتخواهی آمریکا به بهانه کشتهشدن سربازانش در بیروت، با استناد به قرارداد مودت میان دوکشور به دیوان دادگستری لاهه برده است. درست در زمان سفر روحانی به اتریش و سوئیس و در زمان سفر وزیر خارجه به اروپا برای کاستن از فشار تحریمها، ناگهان دو موضوع مشکوک درباره دستداشتن دیپلمات ایرانی در اتریش که به آلمان سفر کرده و از زنوشوهر جوانی در بلژیک برای بردن نیم کیلو ماده منفجره به فرانسه برای طرح انفجار در کنفرانس منافقین در پاریس استفاده کرده بهاصطلاح لو میرود و در دومی کسانی به دلیل برنامه قتل رهبران سازمان تروریستی مستقر در کپنهاگ تبلیغات وسیع منتشر میشود. میتوان این مسائل را به سناریوسازی برخی کشورهای منطقه نسبت داد. فراموش نکنیم اعراب، فلسطینیان و سایر کشورهای اسلامی همگی باید تجاوزات اسرائیل را محکوم کنند اما این اتفاق نمیافتد و حالا همه پیکانها به سمت ایران است. عربها اغلب طرف اسرائیل را گرفتهاند و ایران را به جنگ تهدید میکنند. در ترکیه مسلمان، بنزین به هواپیماهای ایران نمیدهند، در مالزی مسلمان، مهاتیر محمد با لحنی پوزشخواهانه اعلام میکند که منافع ملی را ترجیح میدهد و از تجارت با ایران معذور است. پاکستان مسلمان که بمب اتمی و موشکش را هم دارد، هرچند اسرائیل را محکوم میکند اما آنها را تهدید نمیکند. در یک جمله، باید به سمت مدیریت تنشها رفت؛ راهحلی که دستکم مستلزم مذاکره از طریق میانجی مصلح است و نیاز به دیپلماسی حرفهای و پرهیز از موازیکاری دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.