|

رنج‌نابرده

توفان گرکانی

تداعی‌ام مرا از نام (بٌردِه) به «رنج نابرده» می‌برد؛ رنجی که در تمام طول نمایش بر صحنه حکمفرماست! رنجی که منجر به گنج نمی‌شود! رنج مادری (پانته‌آ پناهی‌ها) که نماد افسردگی است و بر موروثی‌بودن حذف و فروپاشی اشک می‌ریزد. او که در تمام طول نمایش، مشغول دوخت‌ودوز و به گمان من، «وصله» است، سودی از این «وصله‌ها»، (کوتاه‌آمدن‌ها؟ سازش‌ها؟ صورت با سیلی سرخ نگاه‌داشتن‌ها؟) عایدش نمی‌شود، چراکه دوای «فروپاشی» و «حذف»، نه! «حذف و فروپاشی»! وصله هم نیست و این وصله‌ها، تنها توهم امید را، آن هم به زحمت، حفظ می‌کنند. مادر و چرخ‌ خیاطی‌اش درعین‌حال، چرخ خیاطی وصله‌گر دیگری را تداعی می‌کند که در خرابه‌های «تماشاخانه»‌ای دیگر، مشغول به «کار» است؛ تماشاخانه‌ای که روزی متعلق به پدر نگار جواهریان و شریکش، پرویز صیاد بوده است؛ این نکته را نگار در نقطه‌ای از نمایش، در نقش خودش، در نقش اوراکل یا پیشگو و در نقش تاریخ‌نگار، به ما می‌گوید؛ صحبت از تماشاخانه‌ای است که آن هم، همچون نمایش کارگردان در سن‌پترزبورگ، بدون هیچ‌گونه توضیح قانع‌کننده‌ای «لغو و فروپاشی» شده است. نگار (جواهریان)، در تمام طول این صد دقیقه با حضوری تکان‌دهنده، یادآور همان رنج کذایی است؛ رنج ازدست‌دادن، رنج ناشی از لغو‌های گوناگون، رنج فروپاشیدن و ازصندلی‌افتادن؛ رنج حذف «خانه پدری» و رنج ازدست‌دادن خانه و تماشاخانه که جز بر دیوار این صحنه، دیگر جایی دیده نخواهد شد... رنجی که برخلاف رنج مادر، مبارزه‌جویانه است و امید به «لغو سرنوشت محتوم» را دارد... .
آتیلا پسیانی، در نقش خودش و در نقش گورباچف، از بی‌خوابی بعد از فروپاشی می‌گوید! و از اشتباهات خودکرده! در کدام نقش؟ نقش خودش؟ نقش گورباچف؟ نقش یک تماشاچی؟ نقش هر یک از ما؟
و نگار که در این میان، همچنان جای بازیکنان را بر صندلی‌ها تغییر می‌دهد... مگر غیر از این است که هر یک از ما، در طول زندگی بر صندلی‌های مختلف می‌نشینیم؟ نخوت صندلی تصمیم‌گیرنده، بیچارگی صندلی آنکه برایش تصمیم می‌گیرند و حقارت صندلی آن مترجم، آن واسطه، آن دلال... .
و روایتِ راوی/ کارگردان، علی‌اصغر دشتی که نقش دانای کل را ایفا نمی‌کند و حتی نمی‌داند که شکستش را چگونه به اطلاع مادرش برساند! سه بخش نام او ظاهرا، منجر به انتخاب سه بازیگرِ سه صندلی، برای ایفای این سه نقش می‌شود، (یا به‌هرحال، این چیزی است که به ما تماشاچیان گفته می‌شود) و طنز تلخ «صندلی بازی» را طنز‌تر و تلخ‌تر می‌کند! کارگردان (علی‌اصغر دشتی) و نویسنده متن (کیوان سررشته)، به خوبی قدرت «نام» و «نام‌گذاری» را می‌دانند و با سه‌بخشی‌کردن آن، جانِ فروپاشی را کالبد می‌بخشند! جغرافیا، نام‌گذاری، زبان و لهجه، در این نمایش، نقش‌های کلیدی و به‌هم‌پیوسته دارند و توری را شکل می‌دهند که به قول آن دیگریِ عزیز، «ماهی ناخودآگاه را با آن صید می‌کنند!». ناخودآگاه که در طول نمایش حضور پررنگی دارد و پس از آن ما را تشویق به تداعی آزاد می‌کند... بر کف صحنه، نام شهرهای مختلف و محل اتفاقات، نوشته شده است: تهران، یزد، سن‌پترزبورگ و... و صحبت از زبان و ترجمه نیز هست و آنچه در ترجمه از دست می‌رود یا به دست می‌آید... زبانی که آگامبن معتقد است، ما دیگر تجربه‌اش نمی‌کنیم و به همین دلیل حرف می‌زنیم، اما چیزی نمی‌گوییم! شخصیت‌های این نمایش هم گاهی، نه‌تنها «چیزی» نمی‌گویند که به «چیزی» هم گوش نمی‌دهند و گاه «همه» با هم صحبت می‌کنند و این «همهمه» نمی‌تواند چیزی جز «هیچ‌گویی» باشد؛ اشاره به لهجه (یزدی) که کارگردان/ راوی، برای بهترشدن موقعیت کاری، ناچار به «لغو» آن شده است، ما را به یاد شازده‌کوچولو می‌اندازد، (شازده‌کوچولویی که در این روایت به او اشاره می‌شود و تصویرش روی دیوار تماشاخانه نقش بسته است) و ستاره‌شناس اهل ترکیه آن داستان که برای قبولاندن کشف مهم خود، ناچار می‌شود لباس‌های سنتی خود را «لغو» و لباس‌های غربی به تن کند!
این نمایش چندرسانه‌ای و لایه‌لایه، با حکایت‌های موازی، هزارتویی را ایجاد می‌کند که برای درک معماری آن، باید چنان به تماشا نشست که گویی «فراموشی هستی» را در خانه جا گذاشته‌ایم و تماما چشمیم و گوشیم و حس.
و در پایان، یادآوری حضوری در صحنه آغازین، ضروری به نظر می‌رسد: حمید حبیبی‌فر روی صحنه می‌آید و به ما اعلام می‌کند که دچار بیماری بسیار نادری به نام پروگریاست که یک نفر از هر هشت میلیون نفر به آن مبتلا می‌شود و در سنین بسیار کم می‌میرد و نتیجه می‌گیرد که در بد نوع قرعه‌کشی‌ای برنده شده است! حضور او اما از جسمش، فضای جدیدی برای بیان هنری می‌سازد که در آن پرسش بنیادی نمایش مطرح می‌شود: شما فکر می‌کنید که چند سال زندگی خواهید کرد؟
پرسشی ابتدایی که به صورت نقطه‌گذاری، در طول نمایش شنیده می‌شود.
این پرسشِ یک نمایش‌نامه نیست، این پرسشِ خود زندگی است... .

تداعی‌ام مرا از نام (بٌردِه) به «رنج نابرده» می‌برد؛ رنجی که در تمام طول نمایش بر صحنه حکمفرماست! رنجی که منجر به گنج نمی‌شود! رنج مادری (پانته‌آ پناهی‌ها) که نماد افسردگی است و بر موروثی‌بودن حذف و فروپاشی اشک می‌ریزد. او که در تمام طول نمایش، مشغول دوخت‌ودوز و به گمان من، «وصله» است، سودی از این «وصله‌ها»، (کوتاه‌آمدن‌ها؟ سازش‌ها؟ صورت با سیلی سرخ نگاه‌داشتن‌ها؟) عایدش نمی‌شود، چراکه دوای «فروپاشی» و «حذف»، نه! «حذف و فروپاشی»! وصله هم نیست و این وصله‌ها، تنها توهم امید را، آن هم به زحمت، حفظ می‌کنند. مادر و چرخ‌ خیاطی‌اش درعین‌حال، چرخ خیاطی وصله‌گر دیگری را تداعی می‌کند که در خرابه‌های «تماشاخانه»‌ای دیگر، مشغول به «کار» است؛ تماشاخانه‌ای که روزی متعلق به پدر نگار جواهریان و شریکش، پرویز صیاد بوده است؛ این نکته را نگار در نقطه‌ای از نمایش، در نقش خودش، در نقش اوراکل یا پیشگو و در نقش تاریخ‌نگار، به ما می‌گوید؛ صحبت از تماشاخانه‌ای است که آن هم، همچون نمایش کارگردان در سن‌پترزبورگ، بدون هیچ‌گونه توضیح قانع‌کننده‌ای «لغو و فروپاشی» شده است. نگار (جواهریان)، در تمام طول این صد دقیقه با حضوری تکان‌دهنده، یادآور همان رنج کذایی است؛ رنج ازدست‌دادن، رنج ناشی از لغو‌های گوناگون، رنج فروپاشیدن و ازصندلی‌افتادن؛ رنج حذف «خانه پدری» و رنج ازدست‌دادن خانه و تماشاخانه که جز بر دیوار این صحنه، دیگر جایی دیده نخواهد شد... رنجی که برخلاف رنج مادر، مبارزه‌جویانه است و امید به «لغو سرنوشت محتوم» را دارد... .
آتیلا پسیانی، در نقش خودش و در نقش گورباچف، از بی‌خوابی بعد از فروپاشی می‌گوید! و از اشتباهات خودکرده! در کدام نقش؟ نقش خودش؟ نقش گورباچف؟ نقش یک تماشاچی؟ نقش هر یک از ما؟
و نگار که در این میان، همچنان جای بازیکنان را بر صندلی‌ها تغییر می‌دهد... مگر غیر از این است که هر یک از ما، در طول زندگی بر صندلی‌های مختلف می‌نشینیم؟ نخوت صندلی تصمیم‌گیرنده، بیچارگی صندلی آنکه برایش تصمیم می‌گیرند و حقارت صندلی آن مترجم، آن واسطه، آن دلال... .
و روایتِ راوی/ کارگردان، علی‌اصغر دشتی که نقش دانای کل را ایفا نمی‌کند و حتی نمی‌داند که شکستش را چگونه به اطلاع مادرش برساند! سه بخش نام او ظاهرا، منجر به انتخاب سه بازیگرِ سه صندلی، برای ایفای این سه نقش می‌شود، (یا به‌هرحال، این چیزی است که به ما تماشاچیان گفته می‌شود) و طنز تلخ «صندلی بازی» را طنز‌تر و تلخ‌تر می‌کند! کارگردان (علی‌اصغر دشتی) و نویسنده متن (کیوان سررشته)، به خوبی قدرت «نام» و «نام‌گذاری» را می‌دانند و با سه‌بخشی‌کردن آن، جانِ فروپاشی را کالبد می‌بخشند! جغرافیا، نام‌گذاری، زبان و لهجه، در این نمایش، نقش‌های کلیدی و به‌هم‌پیوسته دارند و توری را شکل می‌دهند که به قول آن دیگریِ عزیز، «ماهی ناخودآگاه را با آن صید می‌کنند!». ناخودآگاه که در طول نمایش حضور پررنگی دارد و پس از آن ما را تشویق به تداعی آزاد می‌کند... بر کف صحنه، نام شهرهای مختلف و محل اتفاقات، نوشته شده است: تهران، یزد، سن‌پترزبورگ و... و صحبت از زبان و ترجمه نیز هست و آنچه در ترجمه از دست می‌رود یا به دست می‌آید... زبانی که آگامبن معتقد است، ما دیگر تجربه‌اش نمی‌کنیم و به همین دلیل حرف می‌زنیم، اما چیزی نمی‌گوییم! شخصیت‌های این نمایش هم گاهی، نه‌تنها «چیزی» نمی‌گویند که به «چیزی» هم گوش نمی‌دهند و گاه «همه» با هم صحبت می‌کنند و این «همهمه» نمی‌تواند چیزی جز «هیچ‌گویی» باشد؛ اشاره به لهجه (یزدی) که کارگردان/ راوی، برای بهترشدن موقعیت کاری، ناچار به «لغو» آن شده است، ما را به یاد شازده‌کوچولو می‌اندازد، (شازده‌کوچولویی که در این روایت به او اشاره می‌شود و تصویرش روی دیوار تماشاخانه نقش بسته است) و ستاره‌شناس اهل ترکیه آن داستان که برای قبولاندن کشف مهم خود، ناچار می‌شود لباس‌های سنتی خود را «لغو» و لباس‌های غربی به تن کند!
این نمایش چندرسانه‌ای و لایه‌لایه، با حکایت‌های موازی، هزارتویی را ایجاد می‌کند که برای درک معماری آن، باید چنان به تماشا نشست که گویی «فراموشی هستی» را در خانه جا گذاشته‌ایم و تماما چشمیم و گوشیم و حس.
و در پایان، یادآوری حضوری در صحنه آغازین، ضروری به نظر می‌رسد: حمید حبیبی‌فر روی صحنه می‌آید و به ما اعلام می‌کند که دچار بیماری بسیار نادری به نام پروگریاست که یک نفر از هر هشت میلیون نفر به آن مبتلا می‌شود و در سنین بسیار کم می‌میرد و نتیجه می‌گیرد که در بد نوع قرعه‌کشی‌ای برنده شده است! حضور او اما از جسمش، فضای جدیدی برای بیان هنری می‌سازد که در آن پرسش بنیادی نمایش مطرح می‌شود: شما فکر می‌کنید که چند سال زندگی خواهید کرد؟
پرسشی ابتدایی که به صورت نقطه‌گذاری، در طول نمایش شنیده می‌شود.
این پرسشِ یک نمایش‌نامه نیست، این پرسشِ خود زندگی است... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.